Tulǵa tuǵyry

Qazaqstan – qaıratkerler men ǵalymdarǵa baı, ótkeni de, búgini de, bolashaǵy da baıandy el. Eger menen «Elimizdegi jaratylystaný ǵylymynyń eń ozyq, álemge tanymal 10 ǵalymyn atańyzshy?» dep surasa, oılanbastan bıolog-genetık, akademık Rahmetqajy Iskendiruly Bersimbaıdy atar edim. Nege, oılanbastan? Sebebi, bul týraly kemi 10 jyl buryn oılanyp-tolǵanyp, bir sheshimge kelip qoıǵanmyn. Rahań týraly kóp aıtýǵa bolady. Oǵan meniń moraldyq quqym bar dep sanaımyn. О́ıtkeni, ǵylym-bilim salasynda ol kisimen aǵaly-inideımiz. Sondaı-aq, tórt jyldaı ýaqyt bir ýnıversıtette qoıan-qoltyq qyzmet atqardyq. Alǵash tujyrymdap aıtyp kóreıin: Rahmetqajy Bersimbaı – bıologııa ǵylymynyń bıik deńgeıdegi kásibı mamany. Ol – Keńes Odaǵynyń eń bıik jáne jańashyl ǵylymı ordasy Novosibir mektebinde ómiriniń biraz bóligin ótkizgen ǵalym. Ol – Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde ǵylymı mektep qalyptastyrǵan akademık. Ol – Q­azaqstanda birne­she ǵylymı ıns­tıtýttyń negizin qalaǵan bilikti uı­ym­dastyrýshy. Ol – Bilim jáne ǵy­lym vıse-mı­nıstri bolǵan qaıratker. Ol – Qazaqstanda tuńǵysh ret PhD baǵdarlamasy boıynsha ǵalymdar daıarlaǵan JOO-lar (Eýrazııa ult­tyq ýnıversıteti, Qazaq ulttyq ýnıversıteti, Ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtet) ishinde mańyzdy ıdeıalar kóterip, sony júzege asyrýǵa kúshin aıamaǵan maman. Ol – álemdik ǵylymı kommýnıkasııaǵa 1970-1980 jyldary-aq aralasqan, dúnıejúzilik ǵylymı ortada zertteý-maqalalarymen tanylǵan professor. Al, adamdyq qasıetine kelsek, Rahmetqajy Iskendiruly bárin ornymen atqaratyn, eli men jerin sheksiz súıetin, ǵylym qundylyqtaryn ultyna jáne álemge laıyqty tanytyp júrgen elshil azamat. Qaı ujymda bolsyn ózin naǵyz zııaly deńgeıinde ustap, zamandastaryna da, jastarǵa da úlgi-ónege kórsetedi. Men «shynaıy ıntellıgent» degen baǵa Rahańdy tolyq ashady dep esepteımin. Azamattar túrli jaǵdaıda tanysyp, ıdeıalas, pikirles bolyp jatady. Rahmetqajy Iskendiruly týraly 2000 jyldardyń basynda baspasózden jáne ǵylym-bilim salasynyń jaýapty azamattarynan estip-bilsem, jaqyn tanysyp, aralasýym 2008 jyldan bastaldy. Dálirek aıtsam, osy jyly Elbasy ókimimen L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýra­zııa ulttyq ýnıversıtetine rektor bolyp taǵaıyndalǵanymda, ǵylym jáne halyqaralyq baılanys­tar prorektory laýazymyna Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Prezıdenti janyn­daǵy Memlekettik basqarý akade­mııasynyń I vıse-rektory qyzmetinde júrgen Rahańdy attaı qalap shaqyrdym. Elbasy meni rektor etip bekiterde, ýnıversıtetti halyqaralyq deńgeıge kóterýdi, álemdik reıtıng básekesine engizýdi, shet elden bilikti mamandar tartyp, ǵylym sapasyn arttyrýdy, utqyrlyq júıesimen stýdentterdiń álemdik oqý oryndarynda bilimin jalǵas­tyrýyn uıymdastyrýdy, magıs­tratýra men doktorantýraǵa serpin berýdi tapsyrǵan edi. Biz keshikpeı osy keshendi jumysty bastap kettik. Bul rette tájirıbesi mol, jetekshi elderdiń reıtıngti jýrnaldarynda 15-20 jyldan beri maqala jarııalap júrgen, aǵylshyn tilin jetik biletin Rahmet­qajy Iskendirulynyń kóp járdemi tıdi. Nátıjesi – kóz aldaryńyzda. Jurt «Times THE – QS World University Rankings» ne ekenin óńi túgil, túsinde de kórmegen kezde, Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti tuńǵysh ret álemdik reı­tıng­ke ilikti. Biraz áriptesterimiz ǵy­lymdaǵy Thompson Reuters, Scopus bazasy, ımpakt-faktor, hırsh ındeksi degen ataýlar men uǵymdardy áli estimegen kezde, bizdiń ǵalymdarymyz báseke aıdynyna qaımyqpaı endi. Ýnıversıtet deńgeıin bir adam eshqashan kótere almaıdy. Sondyqtan, R.Bersimbaıdyń ǵylymdaǵy berendigi oqý ornymyzdyń ǵana emes, Qazaqstan ǵylym-biliminiń abyroıy boldy. Biz aqyldasa kele, qarjy kózin taýyp, jetekshi jáne talapty ǵalymdardy álemniń ozyq ýnıversıtetteri men ǵylymı ortalyqtaryna ǵylymı issa­par­men jiberdik. Tipti, birazy sol ortada tájirıbe kóriginen ótti. Shet elde qyzmette júrgen qandas baýyrlarymyzdy batyl jumysqa shaqyrdyq. Túrki dúnıesiniń basty ýnıversıtetterimen iskerlik qarym-qatynas ornattyq. Álem ýnıversıtetteri reıtıngtegi bedelimizdi kórgen soń, esigin aıqara ashty. Áli esimde, Rahańnyń ózi Osaka Ulttyq bıomedısınalyq ınnovasııalar ınsıtýtynda, Kıota, Krakov, Katar, Genýıa, Kalkýtta, Býda­pesht ýnıversıtetterinde bolyp, óz dáristerimen, ǵylym-zertteýlerimen Qazaqstannyń deńgeıin kórsetti. О́zi basqalarǵa úlgi bolyp, ýnıversıtette kletkalyq jáne molekýlalyq bıologııa zerthanasyn (keıin ınstıtýtqa aınaldy) ashty. Dos Sarbasov, Rús­tem Omarov syndy shákirtterimen halyqaralyq ǵylymı jobalardy oryndaýǵa qatysty. Biz PhD baǵdarlamasyn júzege asyrýda talapty óte joǵary qoıdyq. Birinshiden, ǵylymı dıssertasııalardyń paralleldi túrde sheteldik jetekshi ýnıversıtetterde qorǵalýyna kúsh saldyq. Ekinshiden, joǵary reıtıngti ım­pakt-faktorly jýr­naldarda maqa­la jarııalaýyn mindettedik. Osy bas­tamamyzdy keıin Bilim jáne ǵy­lym mınıstrligi qol­dap, ilip alyp ketti. Aıtqandaıyn, biz Thompson Reuters, Scopus ba­­za­syna engen jýr­­­naldarda ma­qala jarııalaǵan ǵ­alym­dardy ynta­landyrýdy da al­ǵash qolǵa aldyq. Rahań osy sala bo­ıynsha prorektor retinde baǵalaý ól­shemderin ázirledi. Men bir fenomenge tań qalamyn: osy jańashyldyqty bastaǵan shaqta Rahmetqajy Iskendiruly 61-62 jastaǵy aǵa býyn ókili eken. Ǵalym soǵan qara­maı, jastardyń qolynan kelmeıtin jumystardy atqardy. Sirá, munyń bári baı tájirıbeniń arqasy bolsa kerek. Biz Eýrazııa ýnıversıtetinde taǵy bir mańyzy jumysty bastadyq. Ol – memlekettik tilde oqýlyqtar men oqý quraldaryn ázirlep, shyǵarý. Sol kezde Rahań kópke úlgi bolyp, «Jalpy jáne molekýlalyq genetıka» oqýlyǵyn jetildirip, «Genetıka» oqýlyǵynyń irgetasyn qalady. 2011 jyly Qazaqstan ǵylymy úshin asa mańyzdy oqıǵa boldy: akademık Rahmetqajy Bersimbaı Semeı ıadrolyq polıgony zardaptarynyń genetıkalyq máselesin qarastyrǵan zertteý nátıjesi  «Science» jýrnalynda jarııalanyp, Japonııa Ulttyq bıomedısınalyq ınnovasııalar ınstıtýtynyń qurmetti professory ataǵyn aldy. Joǵaryda aıtylǵandar – R.Ber­simbaı eńbeginiń bir bóligi ǵana. Ony tolyq jazýdy shákirtteri men árip­testerine qaldyraıyq. Rahańnyń ómirlik pozısııasy týraly bir aýyz sóz aıtqym keledi. Pikirlese júrip baıqaǵanym: ol kisi jas kúninen eliniń, ultynyń, áýletiniń jáne óziniń namysyn óte joǵary qoıa bilgen. Sóıtip, talaptanyp, izdenip, qazaq balasy eshkimnen kem emes degen ustanymdy tolyqtaı dáleldep shyqqan. Rahmetqajy Iskendirulynyń taǵy bir tamasha qasıeti: maıda-shúıdede isi joq, ǵylymda da, ómirde de pendeshilikten bıik turady. Baǵalaýy da, kózqarasy da – prınsıpti, tııanaqty. Sondaı-aq, R.Bersimbaı qanshama jyl Reseıde turyp, oqyp-jetilse de, eldik tamyryn bir sátke de úzgen emes. Qıyn da kúrdeli ǵylymnyń qaınaýynda júrse de ulttyq dástúrden, qundylyqtardan jyraqtalmaǵan. Jalpy, Rahańnyń ǵylymy da, ustanǵan baǵyty da ómirsheń. Bir joly akademık álemniń genetıka men medısına ǵylymy 2025 jáne 2050 jyldary qandaı jetistikke jetetini týraly baıandama jasap, ásirese, kárilikpen kúres shuǵyl qolǵa alynatyny jóninde derekter berip jatty. Sol májilis zalynda muny estip otyrǵan Qoıshyǵara Salǵarauly men Aqseleý Seıdimbek eki jaqtan: «Aý, Raha, mynaý leksııańyzdy sóz túsinetin qalyń shaldyń ortasynda oqyp, jigerlendirseńiz jaqsy ǵoı!» dep, bir jaǵy ázildep, bir jaǵy qýanyp jatty... Búginde R.Bersimbaı – Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń Kletkalyq bıologııa jáne bıotehnologııa ıns­tıtýtynyń dırektory. Súıikti ǵyly­mymen emin-erkin aınalysyp, talantty shákirtter tárbıelep, shet el ýnıversıtetterinde tańdaýly dárister oqyp júr. Ǵylym tulǵasynyń tuǵyry bıik­temese, alasarǵan joq. Ol ózine senedi, shákirtterine senim artady. Senýine tolyq negiz bar. О́ıtkeni, ǵylym – taý­sylmaıtyn qazyna. «Ala­ǵanǵa – beregen». Rahmetqajy Iskendiruly – ulttyń da, álemniń de ǵylymı qazynasyn tolyqtyrǵan jáne tolyqtyra beretin áleýetti tulǵa. Baqytjan ÁBDIRAIYM, Parlament Májilisiniń depýtaty, UǴA korrespondent-múshesi, zań ǵylymdarynyń doktory, professor