Halqymyzda «El úmitin er aqtar, er senimin el saqtar» degen qanatty sóz bar. Osy oraıda ónegeli isimen kópshiliktiń qurmetine bólenip júrgen ardaqty azamat Klım ǴUBAShEV aǵamyzben áńgimelesýdiń sáti tústi. Eline eleýli, jurtyna qalaýly Klım Baqtyǵululy búginde mereıli 70 jastyń belesine kóterileıin dep otyr. Ol kisi ómiriniń aıtýly kezeńinde jetken jetistikteri týraly bylaısha syr shertedi.
– Ár elde, ár jerde jalpaq jurt, qalyń qaýymnyń ardaq tutyp, qurmet kórsetetin ónegeli ortasy, shyqqan tegi bolady. Klım aǵa áńgimeni eń aldymen óz áýletińizdiń shejiresinen bastasańyz?
– Iá, durys aıtasyz, ata-babamyzdan kele jatqan dástúr jeti ata sabaqtastyǵy. Qaı elde, qaı jerde júrsek te bul ǵuryp, árıne, saqtalady. Qysqasha toqtalar bolsam, Reseıdegi Astrahan oblysynyń Volodar aýdanynda Qyzylqurt rýynyń biraz ókilderi turady. Solardyń Ershiden órbıtinderiniń kóbi Sahmaǵa HIH ǵasyrdyń 30-40 jyldary Bókeılikten, dáldep aıtsaq, Besshoqynyń Jıdelisinen kóshken eken. Sol qonys aýdarý HH ǵasyrdyń 20-30 jyldaryna deıin jalǵasqan. Meniń tólqujatymda týǵan jerim dep Batys Qazaqstan oblysynyń Azǵyr aýdany kórsetilgen. Munyń ózi meniń órbigen Jaqaý atamyzdyń tarmaǵynyń da sol Jıdeliden ókshe kótergendigin dáleldeıdi.
Al tutas rýlyq júıemen atatekti tizbelesem, Qyzylqurttan Soba, odan Jarbol, Jarboldan Bekeı, Bekeıden Sasaı, Sasaıdan Jaqaý. Jaqaýdyń ózinen tórt ul órbıdi. Olar – Jıenbaı, Aǵyp, О́tpe, Barlybaı. Osyndaı atalardyń urpaǵymyn. Jaqaý urpaqtary negizinen Astrahan oblysynda tamyr jaısa kerek. Arǵy-bergi tegimizge, tarıhymyzǵa zer salsaq, ata-babalarymyz keńdikten kem bolmapty. Qyryq qubylǵan dúnıeniń tolqyǵan kólin de, quıyn úıirgen jelin de kóripti. Biraq, qyrmyzy qyzyǵy, jııar dáýleti azaımapty.
– Endi ózińizdiń týyp-ósken jerińiz ben ómir jolyńyz jaıly aıtyp ótseńiz?
– Men 1947 jyldyń 28 qańtarynda Astrahan oblysynyń Zelengi aýdanyndaǵy (qazirgi Volodar) Sahma selosynda dúnıege keldim. Sahma aty tarıhta halqymyzdyń dańqty dombyrashysy, kúıshi-kompozıtor Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń esimimen tyǵyz baılanysty. Sebebi, osy aýylda bir kezderi Qurmanǵazynyń Jıdeliden qonys aýdarǵan kúıeýdegi qaryndasy Zylıha turǵan. Eldegi baı-manap, urda-jyq bılikten boı tasalaǵan kúıshi ómiriniń sońynda Maqash ákimniń qoldaýymen qaryndasy, basqa da aǵaıyn-týys, aýyldastaryn saǵalap, osy óńirde az ǵana jyl baqýatty ómir súredi. Baqıǵa attanǵanda súıegi aýyldyń shyǵys betindegi kórinim jer – keıingi Shaıtanı tóbege (Altynjar) qoıylady.
1954 jyly Sahmadaǵy mektep jabylyp, ata-anamnyń qyzmet babyna baılanysty osy aýdannyń Sızoı Býgor selosyna qonys aýdaryp, osy jerde mektep tabaldyryǵyn attadym. Ákem Baqtyǵul ómir boıy mektepte matematıka páninen sabaq bergen ulaǵatty ustaz, Uly Otan soǵysynyń ardageri edi. Reseı Federasııasynyń eńbek sińirgen muǵalimi ataǵyna ıe bolǵan.
2010 jyly ákem Baqtyǵul marqumnyń týǵanyna júz jyl tolǵanda ákemizge ǵasyr jastyǵyna arnap as berdik. Sondaǵy asqa shaqyrý qaǵazynda da:
О́mir joly sanaly bir basyna,
Bul kúnde jatqanymen qyr basynda.
Tiri bolsa jasar ek úlken toıyn,
Júzge kelgen ǵasyrdyń qurdasyna.
Aǵaıyn eske alsyn dep, kózin kórgen,
Biz úshin de keletin kemeńgermen.
Nurýaqyt, Ánes edi shákirtteri,
Solarǵa ákeı marqum dáris bergen.
Kóre qalǵan ákemizdi, ýa, halaıyq,
Duǵa eteıik ustazǵa, bolsyn laıyq.
Biz biletin kelińder, aǵaıyndar,
Jınalyp, sol kisini eske alaıyq, dep jazylǵan edi.
Al anamyz Badyrhaıat Zakırova bolsa, ol da sol Batys Qazaqstan oblysynyń Kaztalovka aýdanynda dúnıege kelgen, tirisinde el syılap ótti. Biraq ǵumyry qysqa boldy, bar-joǵy 39 jasynda ómirden ozdy. Dúnıege 7 bala ákelgen, úsheýi jastaı shetinegen. Budan ári ákemiz ekinshi ret Naǵımash Rahymqyzy Qııalıevaǵa úılendi. Bir ereksheligi, ol kisi áıgili kúıshi Dına Nurpeıisovanyń Uly Otan soǵysynda qaıtys bolǵan uly Qojahmettiń burynǵy jubaıy edi.
Al atamyz Qapan ıbnı Ǵabbas pen ájemiz Zúlfııa urpaqtyń altyn qazyǵy desem artyq aıtpaǵanym. Ákesi Bilál barmaǵynan bal tamǵan naǵyz sheberdiń ózi bolsa kerek. Áıteýir bir juqpaly aýrýdan tym erte qaıtys bolady da, 15-16 jastaǵy Qubash bastaǵan 6 bala tuldyr jetim qalady. Bul habar sol kezdegi gýbernııadaǵy basshylar qulaǵyna jetip, dárigerler usynysymen Qapanǵa qarasty bar mal-múliktiń kózin qurtý, ıaǵnı órteý jáne balalardy túgeldeı jetimder úıine ótkizý talabyn qoıady. Biraq bul kezde Qapannyń ákesi Bekmaǵambet tiri bolady. Shamasy kózi ashyq, kóńili oıaý, ortasynda orny bar qarııa bolsa kerek. Soǵan saı quzyrly oryndarmen ózi sóılesip, indettiń aldyn alatyndyǵyn, em-dom jasaıtyndyǵyna sendiredi, balalardy esh jaqqa jibermeı alyp qalady, ósirip, óndiredi.
Artynsha Qubashqa ózderine jıen áldebir jamaǵaıynnyń qyzyn alyp berip, shańyraqtyń týyn jyqpaıdy. Sóıtip, Qapannan qalǵan nemereleri Qubash, Muhıt, Múlik, Aron, Haısha jáne Ámirdiń qaz turyp, úlken ómirdiń altyn dińgegin qulatpaı, ustap qalýlaryna múmkindik jasaıdy.
– «Bıikke qalyqtap qyran da shyǵady» degen naqyl sóz bar. Klım aǵa, sizdiń óz eńbegińizben órge shyǵýyńyz, órleýińiz, elge eleýli, halyqqa qalaýly bolýyńyz keıingi býynǵa taǵylymdy ónege. Osy ómirińizdiń ár belesi týraly ne deısiz?
– Dúnıe esigin ashqan ár adamnyń ómir joly eshkimge uqsamaıdy. Sol ózim týyp-ósken Astrahan oblysynyń Zelengi aýdanyndaǵy (qazirgi Volodar) 1964 jyly Sızoı Býgordaǵy orta mektepti erekshe attestatpen bitirip, Harkovtyń avıasııa ınstıtýtyna tústim. Bir qaraǵanda, onyń da jóni bar edi. 1961 jyly Keńes Odaǵynda birinshi bolyp ǵarysh keńistigin aınalyp shyqqan Iý.A.Gagarınniń erligi sol kezdegi barlyq bala, jasóspirimderge ónege boldy. Soǵan saı mektep bitirýshi túlekterdiń qaı-qaısysy da baǵyn ushqyshtyqpen baılanystyrýǵa talaptandy. Biraq ókinishke oraı, ondaı oqý ornyna túsýshiler qatary tipten az edi. О́ıtkeni, oqýǵa qabyldaý talaby tipten joǵary. Osy rette Harkov avıasııa ınstıtýtynyń qadir-qasıet, bedeli tipten erekshe. Onyń ústine Harkov bir kezdegi Ýkraınanyń astanasy, 1 mıllıonnan astam halqy bar. Sol kezdiń ózinde qalada 22 joǵary oqý orny boldy. Osyndaı sebeptermen atalǵan qalada oqýdyń ózi de zor mártebe.
Atalǵan oqý ornyna qujat tapsyrǵanda bir orynǵa 12 úmitkerden kelip, jalǵyz qazaq bolyp konkýrstan óttim. Mine, osy kezde ákemnen de hat keldi. Ol taza qazaq tilinde jazypty. Árıne, ákem, ózi de Reseı jerinde oqydy. Eli de Reseı, oqyǵan mektebi, aınalasyndaǵy dostary, kórshi-kóleminiń kóbi orys. Soǵan saı ájeptáýir qazaqsha bilgenimmen, orys tiline ıkemdigim basymyraq edi. Biraq ákeniń hatyn úlken bir saǵynysh, zor maqtanyshpen oqyp shyqtym.
Ákem hat sońyna «Balam, men saǵan hatty ózińniń ana tilińde jazdym, túsine aldyń ba? Eger túsinbeseń, janyńa jaqyndaý orys tilinde jazaıyn. Saǵan qolaılysy qaısy?» degen edi. Esh oılanbastan «Tek qana qazaq tilinde jazyńyz, men soǵan rızamyn» degen usynys bildirdim.
1970 jyly oqý ornyn bitirgen soń joldamamen Tbılısı avıasııa zaýytyna bardym, 1976 jylǵa deıin atalǵan ujymda eńbek ettim. 1971 jyly grýzın qyzy Lıýbov Vladımırovna Kılasonııamen taǵdyr qosyp, shańyraq kóterdik. 1972 jyly alǵashqy ulymyz Vladımır dúnıege keldi. 1972-1974 jyldary sol Tbılısıge jaqyn Vazııanı qalasynda KSRO áskerı-áýe kúshterinde qyzmet etip, áskerı shenim kishi leıtenanttan aǵa leıtenantqa deıin ósti. Áskerı qyzmet jáne tikeleı áýe kúshteri bolǵannan soń tártip óte qatal jáne jaýapkershiliktiń asa joǵary bolatyny belgili. 1973 jyly áskerı kezekshilikte turǵanymda kezekti dabylǵa saı kapıtan Gennadıı Elıseevti arnaýly ushaqpen aspanǵa kóterip, amerıkalyq Ǵ17 ushaǵyn joıǵany áli esimde. Ushqyshqa osy erligi úshin Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi. Bul erlik men úshin de eki túrli mánimen erekshe bolatyn. Birinshisi – oqıǵanyń meniń kezekshiligimde bolýy, ekinshisi – atalǵan dybystan da joǵary jyldamdyqtaǵy ushaqtyń syzbasyn syzýǵa jáne ony jasaýǵa qatysqandyǵym. Bul oqıǵany eshýaqytta umytpaımyn jáne árdaıym este ustaımyn.
1976 jyly KSRO Avıasııa ónerkásibi mınıstrliginiń joldamasymen Gýrevte ashylǵaly jatqan Bashqurtstannyń Kómirtaý tikushaq zaýytynyń fılıalyna seh bastyǵy bolyp taǵaıyndaldym. Artynan óndiris bastyǵy, tórt jyldan soń zaýyttyń bas ınjeneri qyzmetterin atqardym. Osynda 14 jyl eńbek etken soń partııalyq qyzmetke aýysyp, oblystyq ákimdikte alǵashynda bas maman, odan soń óndiristik-ekonomıkalyq basqarmanyń otyn-energetıka kesheniniń bólim bastyǵy qyzmetterinde boldym. 1989-1999 jyldar aralyǵynda ákimdikte qyzmet atqardym. 1993-1999 jyldary Atyraý oblysynyń ákimi Ravıl Shyrdabaev degen azamat boldy. Naǵyz myqty halyqtyń qalaýlysy bolǵan bilikti basshy edi. 1992-1994 jyldary oblystyq halyq sharýashylyǵy jedel basqarý jónindegi departament dırektory qyzmetin de atqardym.
Saıyp kelgende, bul táýelsiz Qazaqstan úshin asa bir qıyn jyldar edi. Sharýashylyqtar qojyrady, óndiris shatqaıaqtap, halyqtyń turmysy nasharlady. Qarııalar zeınetaqysyn ýaqytynda ala almady, járdemaqy taǵy sol. Bul kezeńde, ıaǵnı 1999 jyldyń qarashasyna deıin oblystaǵy óndiris jáne saýda, keıin qurylys resýrstary jáne qurylysty josparlaý basqarmalarynyń bastyǵy qyzmetterinde boldym. 1995 jyldan Astrahandaǵy qazaq tili men mádenıetiniń «Joldastyq» qoǵamy basshylyǵynyń uıǵarymymen Atyraýdan Qurmanǵazy qoryn quryp, jınalǵan 3,5 mln teńge qarajatty Altynjardaǵy kúıshi kesenesin turǵyzýǵa jumsap, atalǵan qurylystyń júıeli júrýin de qadaǵaladym.
1999 jyldyń qarasha aıynan bastap, «Tengızneftestroı» AQ-ta jumys istep, jańadan bastalǵan «Dına» bazary qurylysyn júrgizýge de atsalystym. Osy qoǵamdy basqarǵan Tóken Jumaǵulov degen azamattyń atqarǵan eńbegi eleýli edi. Nysan 2000 jyldyń qyrkúıeginde paıdalanýǵa berildi. Sol kúnnen bastap atalǵan saýda ortalyǵynyń («Dına» saýda-óndiristik kesheni JShS-niń) bas dırektory bolyp taǵaıyndalyp, 2005 jylǵa deıin eńbek ettim. Budan ári «Tengızneftestroı» AQ basshylyq quramynda (prezıdent, birinshi tete-prezıdent) bolyp, 2011 jylǵa deıin jumys istedim.
Qazir zeınetkermin. Oblys aýmaǵyndaǵy qoǵamdyq jumystardan qol úzgen emespin.
Áńgimelesken
Dıdar ORALBEKULY
Iá, túıindep aıtar bolsaq eńbek – eldiń yntymaǵy, halyqtyń birligi, Otandy súıýden bastalady. Ulttyń janashyr azamattary árdaıym halyqtyń mereıin asyrady.
Mine, Klım aǵanyń eńbek joly da qart Kaspııdiń jaǵaǵa soqqan tolqyny ispettes, birin-biri almastyryp jatyr. Úlkenderdiń úlgisin, sańlaqtardyń sabaǵyn alǵan Klım aǵa osylaısha bıikterge qulash sermedi. Júreginen jylý esip júretin, ashyq aıtyp, adal kúletin, er kóńildi, márt minezdi Klım Baqtyǵululy mereıli jetpis jasyn toılaıyn dep otyr.
«Eńbek degen baılyq bar, erinbegen jetetin, joqshylyq degen kesirdi, jermen-jeksen etetin…» degen sóz Klım Ǵubashevtyń búkil kelbetin aıshyqtap turǵandaı. Ony shyn máninde baqytyn eńbekten tapqan aıtýly azamat dep aıtýǵa ábden bolady. Urpaǵynyń bárin de oqytty, bári de búginde joǵary bilimdi mamandar, elimizdi órkendetýge zor úles qosyp júr.
