Sapaly aýyz sý – aýylǵa

Búginde sapaly aýyz sý máselesi álemdik kúrdeli problemalardyń birine aınalyp otyr. BUU Bas assam­bleıasynyń ótken jylǵy málimetteri boıynsha, qazir dúnıe júzinde 889 mıllıon adam aýyz sýdan tapshylyq kórip otyr. Al 2,6 mıllıard adam sý jetispeýshiligine baılanysty zardap shegip antısanıtarlyq jaǵdaıda ómir keshýde. Planetamyzda barǵan saıyn sapaly tushy sý qory azaıyp keledi. Ulan-ǵaıyr Eýrazııa keńistiginde keńinen kósilip jatqan qazaq  jeri de sapaly sý kózderine zárý. Búginde Qa­zaqstan TMD memleketteriniń ishindegi sý qory úlesi jaǵynan sońǵy oryndy ıelenedi. Solaı bola tursa da, táýelsizdik alǵan kezeńnen beri elimizde turǵyn­dardy sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý maqsatynda keshendi sharalar jú­zege asyrylyp, shynaıy halyqtyq maq­­sattar qolǵa alynýda. О́tken jy­ly respýblıkamyzda eldi mekenderdi sa­pa­ly aýyz sýmen qamtamasyz etý maq­satyndaǵy 2002-2010 jyl­darǵa ar­nal­ǵan salalyq «Aýyz sý» baǵ­dar­lamasy is júzine asyryldy. Eldi mekenderdi sapaly aýyz sýmen qamta­ma­syz etý boıynsha 8 jyl boıy júr­gi­zil­gen bul keshendi sharalardyń ná­tı­jesinde birqatar jumystar atqa­ryl­dy. 2002-2010 jyldarǵa arnalǵan «Aýyz sý» baǵdarlamasy aıasynda qar­jy­lan­dyrý­dyń barlyq kózderi bo­ıyn­sha 195 mıllıard teńge qarjy ıgerildi. Bul qarjyǵa elimizdiń óńirlerin­de 13 288 shaqyrym sý qubyrlary jáne aýyz sýmen jabdyqtaý júıeleri salyndy, qaıta quryldy jáne kúr­deli jóndeýden ótkizildi. Respýb­lıka óńirlerindegi 3449 aýyldyq eldi me­kenderdiń, onyń ishinde, 32 shaǵyn qa­la­nyń sýmen qam­tamasyz etý jaǵ­daıy jaqsartyldy. Bul eldi mekenderde 5 mıllıon adam, onyń ishinde, 3,5 mıllıon aýyl turǵyn­dary sapaly sýǵa qol jet­­kizdi. Osy jyldar ishinde bul salaǵa 48,5 mıllıon AQSh dollary jáne 5,1 mıllıon eýro mól­sherindegi nesıeler men granttar tartyldy. Jalpy alǵanda elimizdiń eldi mekenderinde qaýip­siz sý júıeleriniń aýqym­dy kesheni qalyptasty. Mıkrobıologııalyq kór­set­kishter boıynsha gı­gıe­nalyq normalarǵa sáı­kes kelmeıtin sý qubyr­larymen taratylatyn sý kóleminiń mólsheri 2002 jylǵy 3,2 paıyzdan 2008 jyly 1,7 paıyzǵa deıin, al sanıtarlyq-hımııalyq kórsetkishter boıynsha 2002 jylǵy 7,2 paıyzdan 2008 jyly 1,8 paıyzǵa deıin tómen­dedi. Osy merzim ishinde jumys istemeı qalǵan sý taratý júıeleri 299-dan 209-ǵa deıin qysqardy. Sońǵy jyldary aýyz sýdy tasyp ishetin aýyl-selo turǵyn­dary­nyń sany da aıtarlyqtaı azaıtyldy. Atap aıtqanda, 2002 jyly elimizde 445,2 myń adam aýyz sýdy tasymaldap paıdalanatyn bolsa, 2010 jylǵy 1 qańtarda olardyń sany 82,9 myń adam­ǵa deıin azaıdy. Degenmen, elimizde sýmen qamtama­syz etý júıelerin jaqsartýdy qajet etetin eldi mekender áli de az emes. Osyǵan baı­lanysty respýblıka tur­ǵyn­daryn sapaly aýyz sýmen qamtama­syz etý máselesin túbegeıli sheshý maq­satynda 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan jańa baǵdarlama qa­byl­dandy. Bıylǵy jylǵy «Bolashaqtyń irgesin birge qa­laı­myz» atty Joldaýda «2020 jylǵa qaraı sýmen qamtamasyz etýdiń orta­lyq jelisine qoljetimdilik qalalarda 100 paıyzdy quraýy tıis. Al aýyldy jerlerde eki ese artyp, 80 pa­ıyzǵa deıin jetýi qajet» dep atap kór­se­tilgen. Osy­ǵan baılanysty 2011-2020 jyl­­darǵa arnalǵan baǵdarlamany is júzi­ne asyrý maqsatynda jańa sheshimder men tyń tetikterdi paıdalaný kózdelinip otyr. Atap  aıtqanda, eldi mekenderdi sa­pa­ly sýmen jabdyqtaý úshin sý sharýa­shylyqtary salasyna jeke menshik ın­ves­torlardy tartý kózdelýde. Ol úshin birinshiden, keıbir sýmen jabdyq­taý nysan­dary zańdyq negizde jeke menshik sýbek­tiler ıeligine berilmek. Ekinshiden, jergilikti ákimdikter ınvestı­sııa­lyq tartym­dy­lyǵy bar sý kanal­dary­nyń jumysy úshin orta merzimdi (1 jyl­dan 5 jylǵa deıin), uzaq merzimdi (5 jyldan artyq) ýa­qytqa arnalǵan tarıfter belgileıdi. Úshin­shiden, sý paı­dalanýshylar 100 pa­ıyz kóleminde jeke eseptegish quraldar­men qamtama­syz etiledi. Sý sharýashy­ly­ǵy sala­syna jeke menshik ınvestorlardy tartý aýyz sýdy tıimsiz paıdalanýǵa tos­qaýyl qoıa­dy, ónimdiligi tómen sý shy­ǵynyn tó­men­detedi, negizgi qorlardy jańǵyrtý­dy qamtamasyz etip, sý paıdalanýda eseptegish quraldardy ornatý kó­lemin ulǵaıtady dep kútilýde. Atalmysh baǵdarlama aıasynda jer­as­ty sýlarynyń áleýetin barynsha keńinen paıdalaný sharalary qarasty­rylǵan. Bul rette eldi mekenderge ja­qyn jerlerden shyǵatyn jerasty sý­laryna basymdyq beriledi. Baǵdar­lama sheńberinde turǵyn­dar­dy sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etýde jerasty sýlary sheshýshi ról atqarady. О́ıtkeni, bul sý kózderi ári taza, ári lastanýdan barynsha qorǵalǵan. Sondyqtan jer­asty sýlaryn anyqtaýda geologııalyq zertteý jumystaryn júr­gizý úshin 2018 jylǵa deıin jyl saıyn 6,2 mlrd. teńge qarjy bó­li­netin bolady. Búgingi kúnge deıin jerasty sý qory anyq­talmaǵan 3206 selolyq eldi mekender ma­ńa­ıynan jer as­ty sý qoryn izdeý úshin jy­ly­na 400 selo­lyq eldi meken­niń janynan geolo­gııalyq zert­teý jumys­tary júr­gizi­le­tin bolady. Bul eldi mekenderdi jerasty sýlary­men qamtamasyz etý sharalary 2018 jyly tolyq aıaq­talý­ǵa tıis. Sonymen birge 63 qala­nyń sýmen jabdyqtaý júıesin jaq­sartý maq­satynda 194 jer­asty sý kózderine tolyq zertteý jumystary júrgizi­letin bolady. Baǵdarlama boıynsha jańa sýmen jab­dyqtaý nysanda­ryn salý aldaǵy ýa­qytta júıeli negizde qatań eseppen júrgiziledi. Sýmen jab­dyqtaý nysan­daryn salý jyl saıyn Úkimet bekitetin Biryńǵaı ny­san­dar kestesi boıyn­sha júzege asyrylady. Nysandar qury­ly­syn salý kezinde ba­symdyq beriletin jaǵdaılar eskeriledi. Sonymen birge jyl saıyn ba­symdyq berilgen sýmen jabdyqtaý nysan­dary­nyń qurylysyna respýblı­ka­lyq jáne jergilikti bıýdjetterden bó­­­­­li­netin qar­jy qatań esep­ke aly­nyp otyrady. Jobalaý-zert­teý jumys­ta­ry da at­qarý­shy organdar tara­py­nan qatań ba­qy­laýda bolady. Búgingi tańda qalalar­daǵy sý taratý jelileriniń 60 paıyzy­nyń tozyǵy jetken. Baǵ­darlama sheńberin­de aýyz sý sapasyn jaq­sartý úshin tozyǵy jetken osy sý taratý jelilerin jańartý máselesi birinshi kezekke qoıylyp otyr. Respýblıka turǵyndaryn óske­leń ta­lap­­tarǵa saı sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý maq­satynda 2011-2020 jyl­dar­ǵa arnalǵan bul salalyq baǵ­darlamada bel­gilengen sha­­­ralar to­lyq is júzine asy­rylǵan kezde res­pýb­lı­ka­myzdyń óńirlerindegi qa­la jáne aýyl turǵyndaryn sapaly aýyz sýmen qam­ta­masyz etý máselesi túbe­geı­li sheshim tabatyn bolady. Jylqybaı JAǴYPARULY.