Jer betindegi elderdiń jartysynan kóbisiniń ekonomıkasy áli de munaıǵa táýeldi ekeni ras. «Barrelmen ólshenetin baılyqtyń bıylǵy ahýaly qandaı bolady?» degen saýal sondyqtan da kópti oılandyrady, tolǵandyrady. Alǵashqy boljamdar ár elde, halyqaralyq uıymdarda jasalýda. Bul máseleniń alańdatýyna negiz bar. О́ıtkeni, ál-qýatymyzdyń ahýaly munaıǵa baılanysty. Al «jasyl ekonomıka», balamaly qýat kózderi degen uǵymdar jyl sanap, kún sanap mańyzyn kúsheıtýde, qanatyn keńge jaıýda.
Baǵa ósimi qalypty bolady
Munaı máselesine tikeleı qatysy bar qazaqstandyq irgeli uıymdardyń biri «Samuryq-Qazyna» AQ mamandary aǵymdaǵy jylǵa arnalǵan boljamdaryn usyndy. Mamandar ótken jyly munaı-gaz naryǵy birqatar synaqtardy basynan keshirgenin aıtady. Jahandyq ekonomıkanyń qubylmalylyǵy men turaqsyzdyǵy jaǵdaıdy tipti kúrdelendirip jibergen. Al bıylǵy munaı naryǵyn qalyptastyratyn negizgi sebepter keshegi jyldyń sońynda-aq oryn alǵan kórinedi. Qarasha, jeltoqsan aılarynda Azııanyń munaı eksporttaýshy elderi (OPEK) men oǵan kirmeıtin memleketterdiń kezdesýi ótip, álemdegi ınvestorlarǵa bıylǵy jyldyń jartysyna deıin jospar qurýǵa múmkindik bergen. Munaı óndirýdi táýligine 1,8 mln barrel deńgeıinde ustap turý kelisiminiń arqasynda munaı baǵasy qarashada – 5, jeltoqsanda 8 paıyzǵa ósti.
«Samuryq-Qazyna» ál-aýqat qory zertteý komandasynyń boljamynsha, OPEK munaı óndirýdi qysqartqanymen, onyń orny AQSh-taǵy taqtatas munaıyn óndirý esebimen tolyqtyrylady. Tipti, ondaǵy burǵylaý qondyrǵylarynyń qazirgi sanymen-aq taqtatas munaıyn óndirý kólemi búginnen-aq ósýge bet alǵan. Mamandar sózine sensek, bıyl munaı baǵasynyń ósimi qalypty bolady, ıaǵnı barreline orta eseppen 50-52 dollardy shamalaıdy.
Munaıǵa suranys qaı kezde ósedi nemese tómendeıdi?
Jahandyq ekonomıkalyq ósim munaı naryǵynyń keleshegin boljaýdaǵy mańyzdy faktor ekeni ras. Salada keıbir elderdiń kórsetkishteri jaqsy bolǵanymen, jaǵdaıy ońdy emes memleketter de bar. Dese de, bıylǵy ósý qarqyny ótken jylmen salystyrǵanda ulǵaıa túspek. «Samuryq-Qazyna» AQ zertteýshileri 2016 jylǵy ishki jalpy ónim 2,4-3,1 paıyzdy qurasa, bul kórsetkish bıyl 2,8-3,4 paıyzǵa ósedi dep josparlap otyr. «Byltyr satylǵan kólikter sanyna qarap, janarmaı paıdalaný anaǵurlym artady deýge bolady. Munaıǵa suranys táýligine orta eseppen 1,15 mln barrelge jetedi, ıaǵnı 96,5 mln barrelge deıin ulǵaıady», deıdi olar.
Rasynda, qazirgi jaǵdaıda munaıǵa suranystyń ósýi ekonomıkanyń turaqtalýyna, kólik sektoryndaǵy tutynýshylyqqa baılanysty. Al tómendeý qaýpi otynnyń balama túrlerin qoldaný keńeıgen kezde jáne sol arqyly kólik quraldarynyń tıimdiligin arttyrǵan jaǵdaıda oryn alady.
Kanada úshtikke kiredi
О́tken jylǵy 30 qarashada Azııanyń munaı eksporttaýshy elderi aǵymdaǵy jyldyń 1 qańtarynan bastap munaı óndirýdi táýligine 1,2 mln barrelge qysqartýǵa, ıaǵnı táýligine 32,5 mln barrelge deıin azaıtý týraly sheshim qabyldaǵan. Kelisim merzimi – alty aı. Dese de, OPEK óndirisi 2016 jylǵy qańtardaǵy deńgeıde qalady. Mamandardyń aıtýynsha, bul da kelisimderge qaramastan áý bastan kútilgen nátıje.
9 jeltoqsanda OPEK-ke kirmeıtin 11 memleket Uıym sheshimin qoldap, aldaǵy alty aıǵa óndiris kólemin táýligine 558 000 barrelge tómendetýdi uıǵarǵan. Tıisinshe, munaı óndirisiniń jalpy tómendetilgen kólemi táýligine 1,8 mln barrel boldy.
Endi «Samuryq-Qazyna» zertteý komandasynyń boljamyna kóz júgirtsek, OPEK-ke kirmeıtin elderdiń óndirisi bıyl turaqtalady. О́ndirý Eýropa men Azııa-Tynyq muhıty aımaǵynda tómendegenimen, Brazılııa men Kanadada artady. Osylaısha Kanada óndiris kólemi jaǵynan Azııanyń munaı eksporttaýshy elderiniń qataryna jatpaıtyn Brazılııa men Qazaqstannan keıin úshinshi orynǵa shyǵady.
Ashat RAIQUL,
«Egemen Qazaqstan»
