Ras, táýelsizdiktiń arqasynda qazaqtyń talaı uly tulǵasy kóshe ataýyn alǵanda, kóptiń kóńili jaılanyp, totalıtarlyq júıeniń syńarjaq saıasatyn onomastıkanyń kúshi syndyrǵandaı qýanyshyn súıinshilep, ár jańa ataýdy ulttyń jeńisine balap jatty. Munymen qosa, ózine qadirli bolsa da, ózgege beıtanys atalary qaıtys bolsa, topyraǵy sýymaı jatyp, eki ókpesin qolyna alyp júgirip ákimdik jaǵalap, kóshe surap, tarıhtyń da, kóptiń de tarazysyna túsirmeı-aq, tartyp alyp, úı men qaqpalardyń shekesine shegelep tastaǵan talaıdyń tirligin osy moratorııdi jarııalap jatyp áýpirimmen áreń tyıǵandaı edi. Biraq ataýlardy ózgertýge asyqpaý týraly jarlyq shyqqaly beri onomastıka máselesiniń basqa bir osal tusy syr berip, qaıta aqsaı bastaǵanyn baıqap júrmiz. Ol – qadam basqan saıyn qaıtalanatyn kóshe ataýy. Bir ǵana Almatynyń ózinde 34 Áýezov, 24 Abaı, 25 Jambyl kóshesi bar! Qyzyq bolǵanda, Jambyldyń atyn úlestirýdegi jomarttyq munymen ǵana shektelmeı, bul Jambylǵa qatysy joqtaı taǵy da «J.Jabaev» atyndaǵy 11 kóshe jeke-dara jarysyp júr. Jıyny 36 kóshe ıelengen Jambyl atamyzdyń kósh bastaǵan bul «chempıondyǵynan» adasyp júretin turǵyndar japa shekpese, qala kartasy úshin de tıimdi túgi joq.
2000-jyldardyń basynda ǵana 1860 kóshesi bolǵan Almatyda qazir 2500 kóshe bar. Qala irgesi keńigen saıyn kósheleriniń de kóbeıe túsetini belgili. Almaty aýmaǵyndaǵy keıinnen qurylǵan aýdandarda paıda bolǵan kóshelerge aınalyp kelip Abaıdyń, jaqsy biletin Jambyldyń, tanylyp qalǵan Tóle bıdiń atyn qoıa beretin jaǵymsyz daǵdy dendep alǵan. Tóle baba qaıda júrse, Qazybek pen Áıteke bıdiń mindetti túrde sol jerden tabylatyn ádeti bizde burynnan qalyptasqan. Úsh bıdiń qatar atalatyn óz attary sııaqty sheber qudaı kóshe syılaǵanda da sol rettiligin saqtaǵanyn aıtsaıshy: Tóle bı – 7, Qazybek bı – 6, Áıteke bı 5 kósheni menshiktegen.
Kóshege adam atyn berýdiń sońy úlken daýǵa ulasatyn bolǵandyqtan, belgili memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, ǵylym, óner, ádebıet ókilderiniń esimin qoıǵannan góri, «Qabanbaı, Bógenbaı, Naýryzbaı sekildi batyrlardyń, Turar Rysqulov, Ahmet Baıtursynuly, Maǵjan Jumabaev sekildi Alash arystarynyń, qos qarlyǵash Álııa men Mánshúktiń esimderin qoıa bersek, qatelespeımiz, janynan túńilgen daýkes bireý bolmasa, bul ataýǵa basqasy qarsy bola qoımas» degen ishki oıy jasyrýly jatatyn bolýy kerek, osy toptaǵy tulǵalardyń atyn jańa kóshelerge jappaı japsyrý beleń alyp ketken. Bul tizimdegilerdi túgendemeı-aq, Álııa Moldaǵulova atyndaǵy 14 kósheni jańadan ashylǵan aýdandardyń qaı-qaısynan da taýyp alýǵa bolatynyn aıtsaq ta jetkilikti bolar.
Eń ókinishtisi, ardaqtylardyń keıbiriniń atyn adam barýǵa uıalatyn sholaq kóshelerden kezdestirip jatsaq, kerisinshe, keıbir shylbyrdaı shubatylǵan uzyn, kórikti kóshelerden belgisiz bireýlerdiń esimin kórip, kim ekenin oılap, bas qatyrasyń. Mine, osylaısha, buryn oblys quramynda bolǵan 22 myń gektar jer men 27 eldi mekenniń esebinen ulǵaıǵan qala qaıtalana beretin kóshe ataýlarynan shyndap zııan shegip otyr.
Kóshe, jer-sý, eldi meken ataýy, jalpy, onomastıka ulttyq sanaǵa áser etetin kórnekti aqparat, ótkennen de, búginnen de kóp málimet beretin qundy maǵlumat kózi bolyp tabylatyndyqtan, Almaty onomastıkasy ala bóten zer salýdy qajet etedi. Moratorıı jarııalanǵaly beri jarym-jartylaı ruqsat berilgennen keıin birinshi kezekte Eńbek Eri, Halyq Qaharmany, biren-saran memleket qaıratkerleriniń atyna kóshe berile bastaǵany tarıhı ádilettilik retinde qabyldandy. Kóshe ataýyn ózgertýde oılanatyn máseleniń kóp ekeni ras. О́ıtkeni, bul kóshelerdiń atyn aýystyrsa, sol kósheniń boıynda turatyn myńdaǵan menshik ıeleriniń, jeke jáne zańdy tulǵalardyń meken-jaıy men menshik ataýlary da birge ózgerýi kerek.
Almaty qalasy ákiminiń orynbasary A.Qyryqbaev tóraǵalyq etetin, quramyna belgili tarıhshylar, qoǵam qaıratkerleri, mamandar men ǵalymdar kiretin qalalyq onomastıka komıssııasynyń kóshe ataýyn berýge qatań talappen qaraıtyny qýantyp qana qoımaıdy, baǵalaýǵa da turarlyq. Áıtse de árbir ataýly kúnge oraılastyryp kóshege at bergende «Balqýraı», «Aralqum», «Naryn», «Oıtoǵan», «Aqjelken» sııaqty ulttyq tanymǵa jaqyn, qazaqy qabyldaýǵa kedergisi joq, sanada birden jyly sáýlesi oınaı jóneletin ataýlardy da umytpaı, qatar usynyp otyrsa, mundaı sheshim shahar shyraıyn ústemeleı túspese, kemitpes edi.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
