О́zin ózi basqarýdyń ózekti qadamy

Halqynyń sany 2 myńnan asatyn aýyldyq okrýgterge bıýdjetten 110 mlrd teńge berý máselesi oń sheshile me? Keshe Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlınniń júrgizýimen palatanyń 2017 jyldaǵy alǵashqy jalpy otyrysy bolyp, onda alty másele qaraldy. Otyrysty ashqan Nurlan Nyǵmatýlın jańa jylda depýtattardyń aldynda Elbasy Nursultan Nazarbaev júktegen jaýapty mindetter turǵanyn, olardy tek sapaly zańdar qabyldaý arqyly ǵana tıimdi sheshýge bolatynyn aıta kelip, «biz aımaqtarda bolyp, saılaýshylarmen de kezdestik. Osy ýaqyttarda aıtylǵan barlyq máselelerge aldaǵy zań shyǵarý jumysymyzda erekshe kóńil bóletin bolamyz», – dedi. Otyrystyń kún tártibi bekitilgennen keıin depýtattar usynylǵan zań jobalaryn talqylaýǵa kiristi. Solardyń ishinde qyzý talqyǵa túskeni de, halyqqa barynsha kerektisi de «Keıbir zańnamalyq aktilerge jergilikti ózin ózi basqarýdy damytý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy boldy. Bul zań jobasy boıynsha halqynyń sany 2 myńnan asatyn aýyldyq okrýgterdiń ákimdikterine bıýdjet engizilip, oǵan keıbir salyqtar men aıyppuldardyń esebinen qarajat quıylatyny kózdelgen. Ondaı ákimdikterdiń jalpy sany elimizde shamamen 2,5 myń eken, mine, endi osylarǵa buryn memlekettik bıýdjettiń basqa deńgeılerine túsip kelgen 110 mlrd teńgedeı qarajat berilmek. Bıýdjettiń basqa deńgeıleri degenimiz: respýblıkalyq, oblystyq jáne aýdandyq bolyp bólinetin 3 deńgeı, endi olarǵa 4-shi deńgeı qosyldy. Sóıtip, zań jobasy qabyldanatyn bolsa, Qazaqstan bıýdjeti 4 deńgeıli bolady. Bul ózgeris aýyl halqynyń kópten kútken jańalyǵy edi. О́ıtkeni, «aýyl ákimi» degen aty dardaı bolyp, sý jańa «Nıvamen» quıǵytyp júrse de onyń qolynda eshqandaı yqpaldy kúsh joq edi. Joldy qardan tazartý, kóktem men jazda batyp qalǵan mashınany súırep shyǵarý sııaqty apatty jaǵdaılardan qutqarý, qarttardy quttyqtaý, ardagerlerge kómek berý, eldi mekendi abattandyrý jáne sol sekildi aýyl tóńireginde tolyp jatatyn jumystardy uıymdastyratyn ákim. О́ıtkeni, halyq kómek surap ákimge keledi. Al ol óziniń qolynda eshqandaı qarajat tetigi bolmaǵandyqtan, sharýalar men fermerlerge jalynyp, solarǵa táýeldi bolyp júrgeni. Bıýdjeti bolsa kez kelgen traktordy jaldap, jumysyn bitirmeı me? Osyny halyq ta, depýtattar da, jýrnalıster de aıtyp, talaı ret kótergen. Endi, mine, másele Prezıdenttiń Ult josparynyń 98-qadamynda berilgen tapsyrmaǵa sáıkes sheshilýge aıaq basty. Alaıda... alaıda, naqty iske kelgende basqa emes, depý­tat­tarymyzdyń ózi osynsha qara­jatty aýyldyq okrýgke berýdiń tıimdiligi bar ma, degen dúdámal oılardyń tıegin aǵytty. Bárin basynan bastap aıtaıyq. Zań jobasy týraly baıandamany jańa Ulttyq ekonomıka mınıstri Tımýr Súleımenov jasady. Onyń aıtýyna qaraǵanda, jergilikti ózin ózi basqarý bıýdjeti aýyl, kent, aýyldyq okrýg deńgeıinde 2018 jyldan bas­tap halyq sany 2 myńnan asatyn ákimshilik birlikterde ashylsa, halyq sany budan az okrýgterde 2020 jyldan bastap ashylady. Osy bıýdjetti basqarý máselesi jergilikti qoǵamdastyq jınalysynda talqylanǵannan keıin aýdandyq máslıhatta bekitiledi. Al bıýdjetti atqarý aýyl ákiminiń apparatyna júkteledi. Sonymen qatar, jergilikti ózin ózi basqarýdyń kommýnaldyq menshigi ınstıtýtyn qurý da kózdelgen. Suraq berý rásimi bastalǵanda aımaqtarǵa baryp, halyqpen kezdesip, kúsh alyp kelgen depýtattar qyzý belsendilik tanytty. Birinshi bolyp sóılegen Quralaı Qareken bıýdjetti aýyl okrýgteriniń bárine birdeı nege ashpaımyz, óıtkeni, 2 myń halqy bar okrýg pen 700 adamdyq turǵyny bar okrýgtiń áleýmettik jaǵdaıynda eshqandaı aıyrmashylyq joq qoı dep surady. Oǵan Tımýr Súleımenov turǵyndardyń áleýmettik emes, ekonomıkalyq áleýetin eskerip osyndaı qadamǵa barǵandaryn jetkizdi. Depýtat Berik Ospanov 1 jeltoqsandaǵy málimetke qaraǵanda, aýyldyq okrýg ákimderiniń esepshottarynda res­pýblıka boıynsha 3,6 mlrd teńge ıgerilmegen kúıinde jatqanyn aıtty. Al qajettilik úshin bólingen jalpy soma 11 mlrd teńge eken, endeshe, sonyń 30 paıyzǵa jýyǵy ıgerilmegen degen sóz. Bıýdjet ashyp, oǵan bólingen qarajat ta osylaı ıgerilmeı qalmaı ma degen qaýip bildirdi. Mınıstr mundaı derektiń ózderine belgili ekendigin aıta otyryp, esepshotqa aýdarylǵan aqsha erkin jumsalatynyn, al bıýdjet bolǵanda ol naqty shyǵystardy qamtıtynyn jáne tıisti organdar onyń oryndalýyn qadaǵalaıtynyn jetkizdi. Sondyqtan bul eshqandaı zań buzýshylyq emes, dedi mınıstr. Osy arada Májilis Tóraǵasy N.Nyǵmatýlın de suraq berip, ózin ózi basqarý bıýdjetin jalpy memlekettik bıýdjetpen ıntegrasııalandyrý úshin sizderge Qazynashylyqtyń búgingi tańdaǵy aqparattyq júıesin keńeıtý kerek qoı. Sizder osy máseleni sheshýge daıynsyzdar ma dep surady. Oǵan T.Súleımenovten naqty jaýap bolmaǵan soń, otyrysqa qatysyp otyrǵan Qarjy mınıstriniń orynbasary Tatıana Savelevanyń jaýap berýin surady. Qarjy vıse-mınıstri tıisti jumystar byltyrdan bastap júrgizildi, barlyq ákimshilik birlikter jalpy aqparatqa qosyldy, qazir Qazynashylyq júıesi men memlekettik túsim júıesi qosylýynyń shaǵyn jumystary ǵana qaldy, olar da jaqyn ýaqytta aıaqtalady degen edi. Spıker ony óz sózinen ustap: «Osydan birshama ýaqyt qana buryn sizder bizge Qazaqstanda jappaı dek­larasııa jasaýdyń múmkin emestigin aıttyńyzdar, óıtkeni, memlekettik túsimniń aqparattyq júıesi aýyldyq jerlerdegi Internettiń kommýnıkasııalyq qoljetimdiligimen úılespeıdi degen edińizder. Sol úshin sizder jappaı deklarasııa jasaýdy 2020 jylǵa deıin shegerdińizder, al endi 2018 jyldan bizdiń júıelerimiz daıyn deısizder. Osynyń qaısysyna senýge bolady», dedi. Alaıda, Qarjy vıse-mınıstri óziniń sózinen qaıtpaı, júıelerdiń úılesimdiligine qol jetkizilgenin aıtty. Osyndaı máseleler kóp kóterilip, bıýdjettiń durys atqarylýyna, kiris pen shyǵystyń jetilgen túrdegi baqylanýyna kúmán keltirildi. Depýtat Omarhan О́ksikbaev zańnyń iske asýyna kúmáni baryn týra aıtty. О́ńirlerde bıýdjettiń oryndalýy men oǵan baqylaý júrgize alatyn mamandar tapshy ekenin kózimizben kórip keldik. Sonyń ishinde jergilikti mamandar bizge memlekettik satyp alý prosesiniń barlyq prosedýrasyn júrgizýdiń múmkindikterin jasaı almaýdyń qaýpi baryn aıtty. О́ıtkeni, aýyldy jerlerde bilgir zańger joq. Sonymen qatar, ol 110 mlrd teńge aqshanyń durys jumsalýyn baqylaýǵa qarjy-baqylaý organdarynyń kúshi jete me, ishki baqylaý qandaı deńgeıde bolady degen suraqtar qoıdy. Mınıstr bul suraqtardyń mańyzdy ekenin moıyndaı otyryp, kadrlyq áleýettiń bar ekenin aıtty. Sonymen qatar, bıýdjettiń atqarylýyn oryndaý boıynsha túsindirme jumystary júrgiziletinin jetkizdi. Osy máselelerdi qoryta kele, Májilis Tóraǵasy 2018 jyldan 2,5 myń, al 2020 jyldan taǵy da qosylatyn 1,4 myń ákimniń qolyna 110 mlrd teńgeden artyq qarajatty ıgerý jáne kommýnaldyq menshikti basqarý quqy  beriletinin ataı kelip, olarǵa osy isti basqarýdy oqytý jumysy qolǵa alynýy kerektigin atady. Buryn mundaı fýnksııalardy atqaryp kórmegen qyzmetkerler túsindirme jumystaryn emes, oqytýdy qajet etedi, deı kelip, Tóraǵa, sonymen qatar, qarajatty baqylaý normalaryn da osy zań jobasyna engizý qajettigin atap aıtty. Osyndaı usynystar men pikirlerden keıin zań jobasy birinshi oqylymda maquldandy. Sonymen qatar, keshegi otyrysta depýtattar tarapynan oń baǵasyn alǵan taǵy bir zań jobasy – Qazaqstan Úkimeti men IýNESKO arasyndaǵy Qazaqstanda Ortalyq Azııa óńirlik glıasıologııalyq ortalyǵyn qurý týraly kelisim ratıfıkasııalandy. Glıasıologııalyq ortalyq ǵylymı-zertteýlerdi júzege asyrady, osy baǵytta baǵdarlamalar ázirleýdi kótermeleıdi, Ortalyq Azııadaǵy taý muzdyqtarynyń erýine baılanysty boljamdar men táýekelder máseleleri jónindegi baǵdarlamany uıymdastyrady. Sondaı-aq, «Standarttaý týraly» jáne oǵan ilespe zań jobalary jumysqa qabyldandy. Sonymen birge, Halyqaralyq Qaıta Qurý jáne Damý Bankimen Qaryz týraly kelisimdi, Islam Konferensııasy Uıymyna múshe elder arasyndaǵy ekonomıkalyq, tehnıkalyq jáne saýda yntymaqtastyǵy týraly bas kelisimdi ratıfıkasııalaý boıynsha qorytyndy ázirleý merzimi taǵaıyndaldy. Kún tártibindegi máseleler qaralyp bolǵan soń depýtattar ortalyq atqarý organdaryna arnalǵan ózderiniń depýtattyq saýaldaryn jarııalady. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan»