«Bizdiń aýyldyń amazonkalary» sıklynan

 1.Aýyldas aǵa

Jalqy adam edi. Jalǵyz úı. Jetim tútin. Qora-qopsysy joq. Qaq-soǵy joq. Qaıyrylyp keler qara joq. Aǵaıyn saǵalap alystan keldi desetin. Júris-turysy qyr qazaǵyna tańsyq. О́zi aqsary óńdi edi. Eki betiniń ushy qyp-qyzyl. Iegi qyltanaqsyz, kóse. Daýsy jip-jińishke. Qysy-jazy basynan qalpaq túspeıdi. Qaıda barsa da balaǵyn tobyqtan asyryp túrip alatyn. Záýde bir kórshiden shyrpy alsa, jaqqan talyn sanap qaıtaratyn-dy. Ara-tura qara joldyń bo­ıynda izdik shań kóterip ketip bara jatar edi. Ara-tura Qanishken betten qalpaǵy kózin jaýyp qaıtyp kele jatar edi. Ondaıda óńsheń bala jáýdirep jolyn tosamyz. Ár júgirmekke bir-bir kámpıt ustatar. Dúkennen sanap turyp satyp alatyn shyǵar. О́zi shaıǵa tister qaltasynda túk qalmaıtyn. – Áıelden ushynypty. So­dan qutaımaıdy eken, – de­se­tin aýyldyń qaǵyndy kelgir q­a­tyn­dary. – Maldan bezinipti. Túbi asqan baı tuqym eken. Talaýǵa túsipti. Tyshqaq laǵy qalmapty. Sodan qalǵan ǵumyrda qı bas­pasyn depti. Kóńili sýynypty, – desetin kórshi-kólem. Álgi áıel jaıy... Ushynsa ushynǵan shyǵar. Toı, tyshtyrmada aq manardaı bir kelinshekke kózi tússe boldy: – Shıkin-aı, oshyndaı áıel bizge buıyrmady-aý, – dep jip-jińishke daýsymen shyr ete qalar-dy. – Shıkin-aı!.. Jo-joq, ushynbapty. Bir kúni kep ákeme syr ashty. – Qasymjan, janyma jaqyn inimsiń. Senen búgip qaıteıin. Myna aǵań kórshi aýyldyń bir qyzymen sóz baılasyp júrgen. – E, bárekeldi, – dep ákem otyr­­ǵan ornynan bir aýnap tústi. – Kóp­ten kútkenimiz osy sóz ǵoı. – Kári sheshesi bar. О́zi saýynshy. Anda-sanda ustar qus keldisi bar eken. Eshteńe etpes. Jas adam ǵoı... Ákem ne derin bilmeı taǵy bir aýnap tústi. – Tósek-ornymen qosa búgin alyp keleıin. At-arbańdy bere tursań. Delbeni ózim ustarmyn. – Aıar deısiz be? Qazir ázir eteı­in. Kún qaýysa aǵamyz jeńgemizdi alyp, at basyn qarasha úıine tiredi. Ájem aldynan shashý shashty. Kelinniń mańdaıynan súıdi. Shynynda jas eken. Boıshań, qaratory. Aǵamyz qalpaǵymen qosa ıyǵyna ázer jetip tur. Meıli ǵoı, mahabbat boı tańdaı ma? Bir sandyq, eki-úsh kórpeni óńsheń júgirmek zyr qaǵyp tórine kirgizip berdik. Ákem or marqasyn soıyp, qutty bolsyn desti. Atam bar batasyn saýyp aıtyp, úılerine qaıtarǵan. Tún ortasy aýa tereze qaǵyldy. Tipti áketip barady. – Aǵam qasyna jatpaımyn. Osynda qonaıynshy, – dep jas jeńgemiz qarap tur. – Shyraǵym-aı, – dep ákem ne derin bilmeı esik kózinde turyp qaldy. – Bul bolmaıdy ǵoı. – Qalpaǵyn sheshkende kórdim. Basy taz eken. Osynda qonaıynshy. Aldarynan shashý shashqan ájem qarap jata almady. – Áı, ne dep tursyń, a? Azamat­ty qorlap. Naq tóbesinde botanyń kózindeı oıma tazy bolsa bolar. Onda turǵan ne bar? Kórmeı-bilmeı tıdiń be? – Áje, sol taz maǵan juqsa qaıtemin? – О́ı, sóz bolǵanyńa! – dep ájem jata ketti. Kóktemniń kúni edi. Qus kelip jatqan... Ara-tura qara joldyń boıynda izdik shań kóterip ketip bara jatar edi. Ara-tura Qanishken bet­ten qalpaǵy kózin jaýyp kele ja­tar edi. Kúzge salym ákeme kep taǵy syr ashty. – Qasymjan, janyma jaqyn inimsiń. Senen búgip qaıteıin. Myna aǵań Qanishkenniń bir kelin­she­gimen sóz baılasyp júrgen. Ákem bul joly otyrǵan ornynan bir aýnap túspedi. – Jaqsy eken, – deýmen tyndy. – Ulty ózge. Káris áıel. Baıy ólgen. Soqa basy. – Durys qoı. – Tósek-ornymen qosa búgin alyp keleıin. At-arbańdy bere tur­sań. Delbeni ózim ustarmyn. – Jaraıdy. Ájem shashý shashpady. «Tilin bilmeımin. Qoı, qursyn», dep urshyǵyn ıirip otyra berdi. Ákem taǵy bir toqtysyn soıyp, dastarqan jaıǵyzdy. Toqtasqan jan eken. Sary shashty, júdeý bet, alakóz. Úıge ún-túnsiz kirip shyqty. Araǵa aı salyp taltúste esik qaǵyldy. Káris jeńgemiz. – Ný, Qasymjan, – deıdi shúl­dirlep. – Tvoı brat chto za chelovek? Oryssha qaqpaıdy. Bar biletini «e, káneshni». Bir aýyz sózben skolko mojno tak jıt? Ketemin. Qanishkenge óziń aparyp tasta. Arba seniki. Sasyp qalǵan shyǵar, ákem de: «e, káneshni», dep jiberdi... Qystaı tym-tyrys jatyp alǵan aǵamyz kelesi kóktemde qaıtadan bas kóterdi. Sodan aýylǵa qudaǵı bop kelgen aq torǵyndaı bir kelinshekke kózi tússin. Sol-sol-aq eken: – Shıkin-aı, oshyndaı áıel bizge buıyrmady-aý, – dep jip-jińishke daýsymen shyr ete qalsyn. – Shıkin-aı!.. Osy sózden ábden zárezap bolyp qalǵan úı-ishi túgel shoshyp ketken. Aıtqandaı aǵamyz kóp tostyrmady, ákeme abaılap áńgime bastady. – Qasymjan, janyma jaqyn inimsiń. Senen syr búgip qaıtemin. Myna aǵań Qaraqamystyń bir áıelimen sóz baılasyp júrgen. – Endi... dep ákem múdire berdi. – Er kezegi úshke deıin. Qaıtyp qı­namaspyn. At-arbańdy jegip, óziń alysyp qaıt. Men qasyńda otyraıyn. – Kámpıt joq. Nemdi shasham? – dep ájem bul joly da urshyǵyna jarmasqan. – Meni surasa aıt, ushyq shyǵyp aýyryp jatyr de. Baıdyń solqyldaq myrzasyn­daı bolyp ekeýi attanyp ketken. Ekin­­di kezinde keri oraldy. Ákem bu joly serke soıyp, qonaqasy berdi. «Ushyq shyǵyp» aýyryp jat­qan ájem dastarqan basyna áreń kel­di. Qabaǵy ashylmady. – Qudaı, mynaýsy jatyp-turmasa júre almaıtyn aqsaq qoı. Qaıdan tapqan? – dep ájem kópke deıin sabasyna túspedi. – Sózýaryna ne berersiń. Yndyny jarymaǵan bireý shyǵar. Toqpan jilikke jarmasqany nesi? Sheshe, jep otyr, dep óz etimdi tipti ózime tyqpalaýyn. Araǵa apta salyp aǵamyz ákeme sharýa aıta keldi. – Qasymjan, myna jeńgeńniń burynǵy kúıeýi qaıtys bolǵan. On jyl tolypty. Soǵan mal shalyp, eske alaıyq dep ek. Bir toqtyny sat, aınalaıyn. – Yńǵaıly mal joq. О́zge úıden alsańyzshy. О́zim jol júrip baramyn. Ákem daýsy qońyrlap shyqty. Aýyldyń qaǵyndy kelgir qa­tyn­darynyń aıtqany aıdaı kelmeı tura ma? Bul jeńgemiz de qutaımady. О́lgen kúıeýine as bergen soń kóp keshikpedi. Sandyǵyn esik kózine shyǵardy. Ústine kórpe-jastyǵyn jınady. Sosyn jatyp-turyp aqsap ákemniń janyna jetti. – Qaınym, qalyń eldi qaq jaryp óziń alyp kelip eń, – dedi nyǵyzdap. – Dám-tuzymyz jarasar emes. Endi keri óziń aparyp sal. Jóni sol ǵoı. Men de abyroımen qaıtaıyn. Atam kóleńkede shalǵy oraq shyńdap otyrǵan. – Shapqan shópti ákele qoıaıyq desem, osy arba árli-berli qatyn tasýdan bir bosamady, – dedi kúıip ketip. – Bar shómele kúnniń astynda jatyr. Qýrap qalatyn boldy! Jazǵan qulda sharshaý bar ma? Ákem júkti tıep, janyna jeńgesin otyrǵyzyp endi qozǵala bergende... Aǵamyz úıden atyp shyqqan. – Áý, toqtańdar. Bir kesesi qalyp qoıypty. Má, moınyma qaryz bolar... Sodan beri nebir zaman aý­­nap aqty. Bári de pánı dúnıeden júzin aýdar­ǵan. Tek ara-tura qa­ra joldyń boıynda izdik shań kó­terip ketip bara jatqan bireýdi kór­sem... Aýyldas aǵa emes pe dep eleń­dep qalamyn. Shaıqy adam edi, jaryqtyq. Jip-jińishke daýsy qu­laǵyma keledi. – Shıkin-aı!..

2.Kórshi shesheı

Qyzylshaqa kún eńkeıe berdi. Kók­jıekke erip sińer. Aptaptyń páti qaıtyp­ty. Keshki saýmal aýa ty­nysty keńeıtti. Esik kózine shyq­tym. Ermek joq. Kórshi shesheı kóleńke betke jaıǵasyp­­ty. Bet-aýzy bir ýys qara kempir. Jaý­ly­ǵyn qat-qabat orap alyp, úki­deı úrpıedi de otyrady. Sóz lámi bólek. Qylyǵy – qyzyq. Álde qulaqtan qalǵan soń ba? Estelik emedi. Keshegi áńgimeniń sónbeı qalǵan shoǵyn búgin kóseıdi. – Sálem berdik, – deımin uzynsha oryndyqqa otyryp jatyp. – Bala-shaǵa qalaı, sheshe? – E, júr. Bala qyzmette. Kelin úıde. Qyzym doktor ǵoı. Jumysy mazasyz. – Jaraǵan. – Álginde saǵan ýkol salam. Qanyń tasyp tur. Qulaǵyń sodan shyńyldaıdy deıd. Qoı dedim qyzǵa. Kári adamda tasıtyn qan qaıdan qalsyn. Bar-joǵy bir qasyq shyǵar. Eriksiz kúlem. Qylyǵy – qyzyq. Álsin-álsin qos qulaǵyn baǵady. Qaı qulaǵy shyńyldasa, sol jaq kózin syǵyraıtyp, ernin búristirip tyńdaıdy kep. Sosyn sóılep qoıa beredi. – Sheshe, sodan atamyz mol ketti me? – deımin daýystap. Keshe úzilgen áńgimeniń jalǵasyn dámetken túrim. – E, bala tappadyń dep torsańdap biraz júrdi, – deıdi úkideı úrpıip. – Bermese nemdi tabamyn? Buzaýbas bir sharanany qımady ǵoı. Sony aıtyp júzime sy­ǵy­raı­yp qaraı­dy kep. О́z-ózim­nen qysylamyn. Kári adamnyń qu­pııa­syn qozǵap... Qatyp qalǵan sherin jibitip... Qoı, bolmas. Ornymnan turǵym kelip qozǵalaqtaı bastadym. – Asyqpa. Keshki saýmal aýany qarashy. Ańqańdy ashqandaı. Qyzyǵy – alda. Kıtap jazsań azdyq eter... Sózdiń ashtyǵy ótip ketken jaz­ǵan basym. Qaıtadan zeıin tik­teımin. – Keshke aıttym ba, joq pa, qyz alar kıimin qapqa salyp qoıǵan eken. Bir keshte atyna mindi de: «Al, Aǵıla, aıypqa buıyrma. Aman bol», desin. Áı, artyna bir qaıy­rylyp qaramady-aý. Mun­daı qatty bolar ma? Qaıteıin buzaýbas bir sharanany qımaǵan soń. Alǵan betińnen jarylqasyn dedim. Qatyn – qanjyǵada. Tapqan shyǵarsyń... Sony aıtty da oń qulaǵyn kı­me­she­gi­nen bosatyp, kózin sy­ǵy­raıtty. Ernin búristirip, bas ızeıdi. – Alleke, ólimnen habarym bar. О́ziń ǵoı almaı otyrǵan, – dep saırap qoıa berdi. – Qý janymdy aıap otyrǵan men joq. Shalymnyń qasyna baryp jata qalaıyn. Janynda ájeptáýir oryn bar... Shesheıdiń kánigi sózine qanyq­pyn. – Alla ǵoı, – deıdi jaıbaraqat. – Pándesin álsin-álsin tekserip tu­ra­dy deıdi. O dúnıeden habary bar ma, joq pa dep. Esep úshin kerek shyǵar. Solaı, balam. Qulaǵyń shy­ńyldamaı ma? – Ázirge joq. – E, jassyńdar. Asyqpa, áli shyńyldar. – Atamyz alys sapardan qashan oraldy? – Hat joq, qara qaǵaz joq, úsh jyl júrdi. Estip jattym. Tyrp etpedim. El aspapty. Kórshi aýylǵa barypty. Shópshiler qosynynda aspaz bolyp júretin álgi Jamıǵa bar ǵoı... Sen qaıdan bileıin dep ediń, sony alypty. – Ym. – Atań ózi salqamsoq. Azdaǵan ánshi edi. Kartany qýyp júrip oınaıtyn. Ne aıtyp kettim, e, oraldy ǵoı. Qoqannyń salyqshylary qusap. Keshqurym atynan domalap túsip jatyr. Qoınynan shyǵaryp kishkene sábıdi qolyma ustatty. Perishte ǵoı. Qarny ashqan. Omyraýymdy ıiskeleıdi. Sony aıtty da sol qulaǵyn kı­me­­sheginen bosatyp, kózin syǵy­raı­t­- ty. Ernin búristirip, bul joly bas shaı­qaıdy. – Áı, Jamıǵa, taǵy meni jamandap jatsyń ba? Shalabyńdy shaıqama, – dep saırap qoıa berdi. – Aýzymdy kóp qyzdyrma. Osy bar ǵoı... Shesheıdiń kánigi sózine q­a­nyqpyn. – Kórshi aýyldaǵy Jamıǵa shyǵar. Meni qaraqattamasa otyra almaıtyn kórinedi. Basqa kim qaldy deısiń? – Oǵan qaıta alǵys aıtpaısyz ba? – Ne úshin? – Bala taýyp berdi. – Shalym bolmasa kórer em. Kúlge aýnap týyp pa? Balpanaqtaı etip. Tipti ózime tartqan. Aýlaq! Baıy bar, bir tabyn balasy bar deıdi. Meniń jalǵyz qarǵama qarap qalyp pa? Sheshemniń bir ýys betine tıip-qashyp qyzyl júgirdi. Sosyn úki­deı úrpıgen jaýlyǵyn bir qoz­ǵap qoıdy. Pııaz qabyǵyndaı bolsa da ústemdigine sengen jannyń keıpi. – Sende bir aıtpasty aıttyratyn neme ekensiń, – deıdi kórshi sheshem endi meni jazǵyryp. – Ol qaıtyp oralǵanda myna men de... Qısyq aıaqqa qyzyl kebis kıe qoıam dep... Ishim ájeptáýir dóń­ge­le­nip qalǵan. Álgi doktor qyz ǵoı. Jumysy mazasyz. – Oıbaı, sheshe onyńyz ne? – deppin sasqannan. Daýsym qatty shyǵyp ketse kerek. Betime baǵjań etip bir qarady da otyra berdi. – Qaıteıin, – dedi álden ýaqytta tereń kúrsinip. – Buqasy basqa bolǵanmen, buzaýy seniki. Úndeme dedim, shalǵa. Úndeme! – Ym. – Oıdan-qyrdan quraldy deme, shyraǵym. Qatyqtaı uıyp otyrǵan bir qaýym elmiz. Ibaı, ekeýi qosa shyńyldap ketti, – dep asyp-sasyp qulaǵyna jarmasty. – Áı, júzqara jaǵalaspaı qoıa tur dedim. Alleke, ólimnen habarym bar. О́ziń ǵoı... – Mamam úıde me? – deıdi balasy aýla ishinen. Qyzmetten kelgen beti de. – Sotovoı telefonynda maza joq. Otyr ǵoı, – dep kelini syńǵyr etip kúldi. Saýmal aýany saýyp turǵan keshqurym edi. Kóz aldymnan kóp sýret kóshedi. Kerilip túsken kem­pirqosaq elesteıdi. Qyzyl, sary, kók... Bárin bir doǵanyń boıyna qosaqtap qoıǵan qudirettiń kúshin aıtsańshy! Raqymjan OTARBAEV