Baǵdarlama baıandy bolsyn desek...

 Álemde munaı baǵasynyń qubylýy dúnıe júzi elderiniń ekonomıkasyn daǵdarysqa ushyratyp, ábigerge salyp qoıdy. Bul qıyn kezeńnen shyǵýdyń basty tetigin Elbasy N.Á.Nazarbaev aıtqan edi. Memleket basshysy ekonomıkany ártaraptandyrý saıasatyn, ıaǵnı tek shıkizatty óndirip, ony satyp qana qoımaı, elimizge qarjy ákelýdiń basqa da joldaryn usynǵan bolatyn. Osyndaı maqsatty baǵyttyń biri – ındýstrııalyq-ınnovasııalyq memlekettik damý baǵdarlamasyn júzege asyrý. 2015 jyly osy baǵdarlamanyń ekinshi besjyldyǵy bastalyp, tek kásiporyndar ashyp qana qoımaı, bilikti mamandarmen qamtamasyz etý qolǵa alyndy. Bul sońǵy jyl­dary dýaldy bilim berýge aýy­syp jatqan kolledjder men jo­ǵary oqý oryndary jumys berý­shilermen tikeleı qarym-qa­tynas ornatyp, solardyń bazasynda bilim berýdi júzege asyrýǵa muryndyq bola bastady. Osy maqsatqa jetý úshin elimizdiń jetekshi 11 joǵary oqý orny tańdap alynyp, baǵdarlamanyń basym baǵyttaryna sáıkes 2015- 2016 jyldary memlekettik tapsyrys boıynsha profıldi magıs­tratýra mamandyqtaryna 3800 oryn bólingen edi. HH ǵasyrdyń alpysynshy jyldary Shymkent, Taraz, Pav­lodar, О́skemen jáne basqa da qa­lalarda jańa hımııa zaýyttary ashylyp, iske qosylǵan bola­tyn. Tipti hımııa fakýltetine oqý­ǵa barlyq pánnen tek «bes» degen baǵa alyp, joǵary konkýrs­tan ót­kender ǵana túse alatyn edi. Indýstrııalyq damý ba­ǵ­dar­la­ma­synyń qazirgi qarqyny da sol dáý­irdegideı hımııa, farmasevtıka, metallýrgııa, munaı óńdeý, qu­rylys, aýyl sharýashylyǵy salalaryn damytýǵa jańa serpin bereri sózsiz. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­­tyq ýnıversıtetiniń hımııa já­­ne hımııalyq tehnologııa fa­kýlteti de osy baǵdarlamaǵa qa­tysyp, 2015 jáne 2016 jyldary «О́nerkásiptik hımııa» jáne «Indýstrııa úshin nanotehnologııa» baǵyttary boıynsha jańa bilim berý baǵdarlamalaryna 400 magıstrant qabyldady. Pro­fıldik baǵyttaǵy bul baǵ­dar­lamalardyń burynǵy ǵy­ly­mı-pedagogıkalyq baǵyttan erek­sheligi bilim alýshy óziniń bo­lashaq jumys ornynyń salasy men baǵyt-baǵdaryna sáıkes bir jyl teorııalyq bilim alyp, jarty jyl óndiristik praktıkadan ótedi. Bi­lim berý baǵdarlamalaryna al­dyn-ala Ulybrıtanııanyń London Imperıal kolledji, Re­dıng, Výlverhempton ýnı­ver­sı­tetteri, AQSh-tyń Mıchıgan teh­no­logııalyq, Nebraska-Lınkoln, Dallastaǵy Tehas ýnıversıtetteri sııaqty jetekshi sheteldik joǵary oqý oryndarynyń ǵalym-ma­man­dary men elimizdiń ındýst­rııa ókilderi saraptama jasap, óner­ká­siptik hımııa, agrohımııa, nanoteh­nologııa baǵyttarynda bilikti maman daıarlaýǵa qajettigi jaıly qorytyndy jasaldy. Eń aldymen, árbir bilim alý­shy úshin úsh jaqty, ıaǵnı ma­­gıstrant, ýnıversıtet pen In­dýstrııalandyrý kartasyna ki­re­tin jumys berýshi kásiporyn ara­­synda kelisimshart jasalyp, qol qoıyldy. Bul árıne, ońaıǵa tús­ken joq. Sebebi, daǵdarys za­manynda ózderi qysqarýǵa ushy­rap jat­qan kásiporyndardy jas ma­mandarmen qyzyqtyrý ońaı emes. Biraq baǵdarlamanyń jos­pa­ry­na sáıkes jarty jyl magıstra­ntty tájirıbelik sy­naq­tan ótkizip, onyń bilimi men deń­geıin baıqaýǵa múmkindiktiń bo­lýy kóp­tegen kompanııalardyń ke­lisimge qol qoıýyna múm­kin­dik jasady. Olardyń qata­rynan «QazFosfat» JShS, «Kon­densat» AQ, «QazAzot» JShS, «Romat» farmasevtıkalyq kom­panııasy» AQ, «Qarataý» JShS, «Qaınar-AKB» JShS, «EkoFarmInterneshnl» JShS, «Membranalyq tehnologııalar» JShS, «Evrohım-Qarataý» JShS, «Naýai E7 Group» JShS, «Qazatomprom» AQ-tyń enshiles kásiporyndary sııaqty kompanııa­lardy atap aıtýǵa bolady. Jalpy, osy memlekettik baǵ­dar­lama aıasynda elimizde jumys ja­sap turǵan kásiporyndar qyz­metkerleriniń biliktiligi men bili­min arttyrý úshin túlekter qa­taryna kóptep qabyldaý sha­ra­lary júrgizilgen bolatyn. О́ki­nishke qaraı, olar qujattaryn tapsyrǵanymen, shet tilinen test synaǵynan óte almaı, ýnı­ver­sıtetti jańadan bitirgen tú­le­k­te­rimizdi qabyldaý júzege asyryl­dy. Qabyldanǵandardyń 10 paıyzy ǵana jumysy men qyzmeti bar talapkerler qatarynan boldy. Bolashaqta osyndaı sanattaǵy talapkerler kóbeıetin bolsa, bul olardy eńbekpen qamtý máselesin sheshýdi jeńildeter edi. Baǵdarlamaǵa qabyldanǵan bi­lim alýshylardyń magıstrlik dıssertasııalarynyń taqyryby da kelisim jasasqan kompanııanyń baǵyty boıynsha anyqtalyp, kompanııa ókili ǵylymı keńes berýshi re­tinde bekitildi. Bilim alýshy oqý­ǵa túsken kúninen bastap, ózi­niń bolashaq jumys ornyna baılanysty salamen aınalysyp, sol salanyń belgili bir máselesin she­shýge umtylady. Keıin oqý so­ńynda sol másele boıynsha óz she­shimin usynyp, jumys ornyna qa­tysty tájirıbe jınaqtaıdy. Mys­aly, Pavlodar munaı hımııa zaýyty, «BVR ortalyǵy» JShS, «Shubarkól Kómir» JShS tárizdi kásiporyndar óz óndiristerindegi ózekti máseleler boıynsha dıssertasııa taqyryptaryn usyndy. Jańa bilim berý baǵ­dar­la­ma­larynyń taǵy bir ereksheligi – ın­­dýstrııa ókilderin ýnıver­sı­tetke oqytýshy retinde qyzmetke jumyldyryp, belgili bir arnaıy pánderdi ótýge shaqyrý. Bul maqsatta fakýltet­te «Qazatomprom» AQ-tyń «Volkov­geologııa», «Katko», «Jo­ǵary tehnologııalar ıns­tı­tý­ty» ká­siporyndarynyń qyz­met­­ker­leri dáris oqyp, bilim alý­shy­lar­ǵa jetekshilik jasaýda. Pán­­niń keıbir sabaqtary tikeleı osy kásiporyndarda ótip, onyń maz­munyn tereńirek jetkizýge jaǵdaı jasaıdy. Indýstrııalyq-ınno­vasııa­­­­lyq da­­mý baǵdarlamasyn kadr­men qamtamasyz etý úshin júr­­­gi­­­zilip jatqan bilim berý baǵ­dar­­lamalaryna jańa zerthana ashyp, materıaldyq bazany jabdyqtaýǵa edáýir mólsherde qar­jy bólindi. QazUÝ-diń hımııa jáne hımııalyq tehnologııa fakýltetinde «О́nerkásip pen agrohımııa úshin hımıkattar óndirisiniń zerthanasy» ashylyp, jańa qural-jabdyqtar alyndy. Bul qural-jabdyq oqý úderisine jáne ǵylymı maqsatta qoldanýǵa laıyqtalyp, jetekshi sheteldik ýnıversıtetter men otandyq ká­sip­oryndar ókilderiniń saraptamasy boıynsha tańdap alynǵan bolatyn. Alynǵan qural-jabdyq mıneraldy jáne kómirsýtek shıkizatyn usaqtaýǵa, keptirýge, maıdalaýǵa, krıstaldardy ósirýge arnalǵan qondyrǵylardan, ár­túr­li prosesterdi júzege asyratyn hımııalyq reaktorlar men ma­terıaldardyń quramyn taldaıtyn analızatorlardan turady. Bul zerthana 2016 jyldyń jeltoqsan aıynda Ulttyq saraptaý jáne sertıfıkattaý ortalyǵynda attestasııadan ótip, ónerkásip jáne agrohımııa úshin hımıkattardyń sapa kórsetkishterin baqylaý salasynda synaq júrgizýge qajetti jaǵdaılardyń bar ekendigin rastaıtyn kýálikke ıe boldy. Bilim berý baǵdarlama­syn jú­zege asyrý úshin óz oqy­tý­shy­­larymyzdyń elimizdiń ká­sip­oryndary men sheteldik jo­­ǵary oqý oryndarynda taǵy­lym­damadan ótýine de qar­­jy bó­lindi. Fakýltettiń 60-tan asa ǵalym-ustazdary Aty­raý mu­naı óńdeý zaýyty, Oral qa­la­syndaǵy «Kondensat» ak­sıo­nerlik qoǵamy, Tarazdaǵy «QazFosfat», «QazStroıSteklo» JShS, Pavlodardaǵy munaı hımııa zaýyty, «Romat» JShS, Tal­dyqorǵandaǵy «Qaınar-AKB» zaýyttarynda bolyp, ká­sip­orynnyń jáne ondaǵy seh­tar­dyń búgingi tynys-tir­shi­li­gi­men tanysyp, óndiristik máselelerdi ǵylymı deńgeıde sheshýge, oqý úderisine engizýge úlken tájirıbe jınaqtap qaıtty. Taraz qalasyndaǵy «QazFosfat» JShS-da fakýltettiń jalpy jáne beıorganıkalyq hımııa kafedrasynyń oqý-óndiristik fılıaly ashyldy. Bul fılıal turaqty túrde kafedra magıstranttaryn praktıkaǵa qabyldaýǵa, bos jumys oryndary ashylyp jatsa, kafedra túlekterin jumyspen qamtýǵa, sondaı-aq, zaýytta sheshilmeı jat­qan ǵylymı máselelerdi kafedra deńgeıinde zerttep, óndiriske en­gi­zýge úlken septigin tıgizer edi. Jańa baǵdarlamany ıgerý úshin shetelden biliktiligi joǵary pro­fessorlar shaqyryldy. Lon­donnyń Imperıal kolledji, Sasseks (Ulybrıtanııa), Saıtama (Japonııa), Karachı (Pakıstan), Nebraska-Lınkoln (AQSh), Máskeý memlekettik ýnı­ver­­sı­te­tiniń ǵalymdary fa­kýl­tet­t­e aǵyl­shyn tilinde oqı­tyn bilim alý­shylarǵa dáris oqyp, aqyl-ke­ńes berip, «О́ndiristik hımııa» ba­ǵytyn damytýǵa óz úlesterin qo­sa bildi. Degenmen, baǵdarlamany jú­ze­ge asyrýda qıyndyq týǵyzǵan jaǵ­daılar da joq emes. Negizgi másele úshjaqty kelisimshartqa qol qoıýǵa kásiporyndar tarapynan túsken usynystar men bas tartýshylyqqa baılanysty. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginen túsirilgen ke­li­simshartta kórsetilgendeı, ju­mys berýshi bitirýshi túlekti ju­myspen, turǵyn úımen, praktıka bazasymen qamtamasyz etýi kerek. Buǵan respýblıkalyq Indýs­trııalandyrý kartasyna kirgen 36 jáne aımaqtyq 900-den asa kásiporynnyń basym kóp­shiligi kelisimin bermedi. Keı­­bir ká­sip­oryndar turǵyn úı­men nemese jumys ornymen qamtamasyz ete almaıdy. Keıbiri praktıkaǵa alǵysy kelmeıdi nemese praktıkadan ótkeni úshin aqy tóleýdi talap etedi. Soń­ǵy­sy, árıne, durys emes, se­bebi ká­siporyndar bıznestiń áleý­met­t­ik jaýapkershiligin se­zine bi­lýi tıis. Stýdentterdi prak­tı­kaǵa qabyldaýdyń mańyzy tý­raly Elbasy N.Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasynda basa aıtylǵan bolatyn. Hımııa salasyndaǵy ózge de kishirigim seriktestikter men kompanııalar keliskenimen, kartaǵa kirmegendikten olarmen kelisim jasaýdan bas tartýǵa týra keldi. Sondyqtan aldaǵy jyldary In­dýstrııalandyrý kartasyn ke­ńeıtý jaǵy da oılastyrylýy tıis. Baǵdarlama osyǵan deıin ındýstrııadan alshaq maman daıarlap kelgen joǵary oqý oryndary úshin jańa serpin bergeni sózsiz. Jergilikti kásiporyndarmen tyǵyz baılanystaǵy aımaqtyq joǵary oqý oryndary úshin bul úlken másele bolmasa da, elimizdiń jetekshi joǵary oqý oryndary óndiristik aımaqtardan alshaq ornalasqandyqtan ındýstrııamen únemi baılanysta bo­lýǵa qıyndyq týǵyzyp kelgeni jasyryn emes. Endi osy máseleni eńserip, «Jumyla kótergen júk jeńil» degendeı, ındýstrııa úshin maman daıarlaýda ýnıversıtet pen kásiporyndar birlese qyzmet etse, ol tek jaqsy nátıjege ákeleri sózsiz. Erdos OŃǴARBAEV, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń hımııa jáne hımııalyq tehnologııa fakýltetiniń dekany, hımııa ǵylymdarynyń doktory