Qazaqtyń jyrymen jylyndym

Qazaqstan búginde júzden asa ulttyń ókilin baýyryna basyp, Tá­ýelsizdiktiń torqaly toıyn ót­­kizgeli otyr. Darhan kóńildi osy halyqtyń bar meıirimine bó­lengen orys qyzdarynyń birimin. Meniń ómirim osy elmen etene. Qyz burymyndaı quldılaı aǵatyn Jetisýdyń jeti ózeni bas alatyn Alataýdyń etegindegi Úsh­­qońyr jaılaýynda ómir esigin ashyp­pyn. Shamalǵannyń taý shat­qa­lyndaǵy «Shubaratta» ba­la­ly­ǵymnyń bazarly sáti ótti. Sheshem Irına Iosıfovna Úsh­qońyr bıokombınatynda jumys istedi. Osyndaı sátterde Raqysh Botambaev atamyzdyń úlken sha­ńy­ra­ǵynda qalatyn edim. Kishi ba­lasy Saılaýmen túıdeı qur­das­tyǵym taǵy bar. Anasy Sháli apam ekeýimizdi egiz emizip, erkeletip baqty. Anammen dos-jar, syrlas edi. О́mir­leriniń sońyna deıin syı­lasyp ótti. Zýra apa da jadymda. Ertek aıtyp, án sa­lyp ju­ba­ta­tyn. Tentektik ja­sa­saq, «Shoń áje Tátebala kele ja­tyr» dep qor­qytatyn-dy. Júz­den asyp, ómir­den ozdy ja­ryqtyq. Zýra da, sińlisi Sháli apam da qyrǵyzdyń qyzdary edi. Dastarhandary jı­ylmaıtyn, joq­­tan bar jasap, as daıarlap, torǵaıdyń balapan­da­ryn­daı ushyp-qonyp júrgen bizdi ár­qashan aıalaıtyn. Keıinirek bá­rimiz 1 Maı aýylyna birge kó­te­r­ile kóshtik. Zerdemnen oryn alyp, oıym­nan ketpeıtin jan qurbym Ál­kemaıdyń sheshesi Shamataı apa. Olar tań qylań bere jumysqa ketip, qas qaraıa belin sheshetin. Keshkisin sheten, tobylǵy, qy­zyl tikennen otyndaryn arqa­laı keletin. Biz úshin tandyrdyń ystyq kúline pisken qyzyl­sha­dan tátti eshteńe joq sııaqty edi. Betine talqan se­betin. Shamataı apamnyń qol dıirmenine áıelder kezekpen bir ýys bıdaılaryn tartýǵa ba­ra­tyn edi. Shamataı apa dıir­men­niń tasyn aınal­dy­ryp, óleń qu­rap, ándetetin. Jı­nalǵandar kóz­derin syǵyp, jan jarasy je­ńildegendeı kúı keshetin. Maı shamnyń jaryǵymen biri shulyq toqysa, biri jamaý salatyn. So­ǵystan kelmegen er-azamatty sa­ǵyna eske alatyn. Son­daǵy jesirler salǵan án, uzaq-sonar dastan, aıtystar kó­keıimnen áli de ketpeıdi. О́leńge degen qu­mar­ly­ǵym sol kezden bastalǵan-aý sha­masy deımin. О́tken jyly jetpis jasqa kel­dim. Torqaly toıyma tartý bol­ǵan Qarlyǵash qyzymnyń «Chývstv, mysleı, slov moıh polet» degen óleńder jınaǵynyń jaryq kórýi. «Sezimimniń, oı men sózdiń samǵaýy» dep qa­zaq­shalap, óleńderin az-azdap aý­da­ryp jatqan jaıym bar. Meni der kezinde óleń, jyr­dyń ólkesine tárbıelegen ustaz­darym boldy. Aldymen qazaq­tyń káýsar sózine tilimdi keltirgen, birinshi synyptaǵy muǵa­li­mim Bekbolat batyrdyń nemere qyzy Kúltaı Dosym­bek­qy­zy­nyń arýaǵyna árqashan bas ıemin. Al, aıtys ónerine alǵash baý­lyǵan kim deseńiz, ony ta­ratyp aıtaıyn. Qyzylordadaǵy pedýchılıshede oqyp júrgen kezim. Le­nınniń 90 jyldyǵy bolýy ke­rek, alpysynshy jyl sha­ma­sy. «Asqar Toqmaǵambetov degen iri aqyn keledi. Barlyqtaryń oı­laryńda ne bar, bárin ja­zyń­dar, sahnaǵa shyǵyp ónerlerińdi kór­setińder» degen tapsyrma berildi. «Otan qyzy» degen qa­byr­ǵa gazetin shyǵaratynbyz. Sonda meniń «Tuńǵysh sózim» degen óle­ńim jarııalandy. Lenın tý­raly. Sony oqydym. Aqyn aǵa: «Maǵan sársenbi saıyn jas aqyn­dar keledi. Redaksııaǵa óleń­­derińdi ákel, kóreıik, oqı­ǵan» dedi. Ol kezde jasy al­pys­tan asqan kezi. Sodan bir dáp­terdi toltyrǵan óleńimdi alyp bardym jańaǵy jıynǵa. Balashbek bar, Januzaq bar, Serik bar, Qomshabaı bar, bári jınalypty. О́leńderimdi oqyp bereıin desem, álgi balalardyń óleńi bas­qa, meniki basqa sııaqty. Sodan keıin «Sońynan kórseteıinshi», dedim. Olar ketkennen keıin Ase­keń óleńderimdi kórdi de býyn, shýmaq degen ne ekenin túsindirdi. Kóp uzamaı Syrdarııa aýdandyq komsomol komıtetiniń hatshyly­ǵyna saılandym. Qolym tıgende jı­ynǵa baryp turdym. Sóıtip, birte-birte aqyn qyz atanyp qal­dym. Sodan Asekeńe barǵanda ol kisi aıtar sózin óleńdetip qoıa beretin. Men de ol kisige óleńmen jaýap berýge tyrysatyn edim. «Oı­pyrmaı, kisi topyraǵyna tart­paı qoımaıdy eken-aý», deıtin ja­ryqtyq. Keıin bildim ǵoı, Súıinbaı men Jambyl topyraǵynan ja­ral­ǵa­nymdy. Shamalǵanda týdym. Úsh­qońyrda óstim. Qaskeleńdegi Abaı atyndaǵy orta mektepte oqydym. Syr boıyna baryp, nebir Syr súleılerdiń ushqyny tıgen bolar. Áıteýir, aıtys óne­rin­de baǵymnyń janýyna osy­lar­dyń báriniń jáne Asekeńniń septigi tıgeni anyq ekenin jas kelgende bilip otyrmyn. Baýkeńniń de orny bólek. О́t­ken ǵasyrdyń 64-shi jyly Shym­kent­te ólkelik aıtys ótti. Oǵan As­qar Toqmaǵambetov, Ábdilda Tá­jibaev, Muhamedjan Qarataev, jalpy búkil Jazýshylar odaǵy kóship barǵandaı boldy. Marqum Ázilhan Nurshaıyqov qatysty. Baýkeń ońdaıdan áste qala ma. О́zi aıtys jańadan kóterilip jatsa, qalaı kelmesin. Ol kezde búgingideı dúrmekti, aýzymen qus alǵan jigitter joq pa deımin. Meni alpystaǵy shalmen aıtystyrdy. Jalpy, meniń mańdaıyma úlkendermen aıtysý jazylǵandaı. Al shaldardyń qan­daı ekenin bilesiz ǵoı. Sózdiń keni emes pe? Mysaly, birde Muqash Baıbatyrovpen sóz qaǵystyrdyq. Maǵan qarsylas shyqpaǵan soń, zalǵa «Menimen aıtysatyn adam bolsa shyǵyńdarshy, myna qo­lym­daǵy altyn júzigimdi bereıin» dedim. Typyr etip, jaq ashqan jan bolmady. Sodan seksen bestegi Muqash atam eleńdep, namystanyp dombyrasyn qaǵyp-qaǵyp jiberip, óleń tókti. «Qoı, jas kelin ekensiń, birdeńeń ju­ǵyp júrmesin» dep dombyrasyn súıeı saldy. Men: Kelinniń ketedi eken nesi ju­ǵyp, Aqsaqal, ketti bilem esiń shyǵyp. Daýsyńyz órshildeý bop shyq­qan­menen, Atataı, barasyń ǵoı tómen bu­ǵyp... Qyz dese toqsandaǵy aýnaıdy eken, Kóne shoq taý sýymen oınaı mA eken. Orystan bul Nadejda týǵannan soń, Shaldan da jeńiledi dep oılaı ma eken, – degenimde, «Eı, kempir, qaıdasyń? Myna qyzdy úıge sha­qyraıyq!» dep búkil jınal­ǵan­dardy dúr silkindirip, kúldirdi. Ońtústik ólkelik iri aıtysta menimen aıtysqan Tastan Jol­da­sovqa «О́ı, balamen aıtysa al­ma­ǵan murtty» dep Baýkeń qatty ren­jipti. Sodan meni Baýkeń sha­qyrdy degende qatty abyrjyp qaldym. Ol ornalasqan qonaqúıge jalǵyz barýdan seskenip, erte­ńi­ne Roza apaıymdy (ǵalym Sham­ǵa­lı Sarybaevtyń qyzy) ertip barsam, Kámash jeńgeı ekeýi meıramhanada otyr eken. Roza apaıǵa «Bir­ge kireıik» desem, «Joq, óziń kire bershi. Men ol kisiden qor­qamyn» dedi. Baýkeńniń ózi túgil, murtynyń ár taly sus bildirip turǵandaı kó­rindi. Qazaqtyń birtýar aza­ma­ty edi ǵoı. Qasyna bardym. «Aǵa, shaqyrtqan ekensiz» dep edim. «Otyr, qyz, tamaq ishesiń be?», dedi. Daıashy qyzdy shaqyryp, «My­na qyzǵa shokolad ákel» dedi. Daıa­shy qyz aldyma sıyrdyń tilindeı shokoladty ákelip qoıdy. Sosyn Baýkeń «Kámash, sen aı­tasyń ba, men aıtam ba?», dedi. «Aıtsam by­laı, meniń de ónerli jalǵyz ulym bar. Gazette isteıdi. Soǵan myna Asqar Toqmaǵambetov bar, Jar­qynbekov Qarjaý degen bar, solardyń bárine quda tústim. Sheń­geldiń gúli qata, ákeńe qyryq qara aıdap baram, balama seni qo­laılap otyrmyn», dedi. Týra osy­laı sóıledi. Sodan úndegenim joq, shokoladyn aldym da shyǵyp ket­tim. Baýkeńmen bolǵan osy áń­gimeni Nurshaıyqov Ázaǵań óziniń «Aqıqat pen ańyzynda» jazdy. Álgi aıtysta Ábdilda aǵa tór­aǵa. Báıgeni úlestirip jatqan. Bá­rimizge qol saǵat berildi. Ǵalym Mamytbek Qaldybaev­qa Baýkeń aıtqan bir syr: «Hal­qym­nyń tili men dástúrin tý etip aıtysqa túsken orys qyzy Na­dej­da Lýshnıkovanyń ónerin tuń­ǵysh tamashalaǵanymda tula bo­ıym shymyrlap, janaryma jas úıi­rildi. Al aıtys sońynda Na­dej­da ónerin eleýsiz qaldyrǵan tó­reshiler alqasynyń ádilet­siz­di­gi­ne yza bolǵanym sondaı, or­nym­­nan ushyp turyp «Bas báıge seniki, Nadıa qyzym!» dep kóp jyl­ǵy senimdi serigim – altyn sa­ǵatym­dy qolyna taqqanyma qýa­nam». Aǵanyń saǵatyn qa­ıyr­dym. Aı­tys sońynan «Lıra» al­tyn saǵa­tyn syılady. «Nadıa, she­berligiń úshin» dep jazdyrypty. Sol sa­ǵat qazir murajaıda. Kelin bop túsken bosaǵam Sá­men batyrdyń el-jurty. Ha­lyq aqyny Ásimhan Qosbasarulynyń aýyly. Aıtystaǵy qarsylas árip­tesim, halyq aqyny Álimqul Jam­­bylovtyń ónip-ósken jeri. Kenen Ázirbaevtyń 100 jyl­dyq mereıtoıynyń qarsańy. 1984 jyly Almaty oblysy atqarý ko­mıtetiniń orynbasary qyzmetine О́zbekáli Jánibekov aǵamyz keldi. Qazaqtyń mańdaıyna bergen azamat edi. Syrdarııa aýdandyq komsomol komıtetinde hatshylyqqa saı­lanǵanymda, О́zekeń kom­so­mol­­dyń Ortalyq komıtetinde bas­shy bolatyn. Keıin, 1971 jyldyń ba­synda Qazaqstan Lenın kom­somoly syılyǵyn qo­lynan al­dym. Sol kezde eki jeke óleńder jınaǵynyń avtory atan­ǵanmyn. Kenekeńniń toıyna daıyn­dyq­ty, ıaǵnı qatysatyn barsha aqyn­dardyń kıim-kesheginiń túr-túsine deıin tańdap, tikkizdi. On kún bo­ıy aı­tatyn óleń-jyrymyzdy sa­raptady. Sol joly aǵamyzǵa Úm­betáli Ká­ribaev týraly aıtyp, mý­­zeı ashylsa degen tilegimdi jetkizdim. Toıdan soń kóp uzamaı О́zekeń habarlasty. «Ashaıyq, biraq óziń basqarasyń», dedi. Qyrkúıektiń 11-i kúni mýzeıdi qolǵa aldym. Aqynnyń úlken qyzy Zeınep ápkemizben jumysqa kiristik. Sy­ladyq, aqtadyq, eki bólmeli úı «pı­ıazdaı» boldy. Qurylysy bas­talǵan murajaı 1986 jyly aıaq­taldy. Sol kezde ónerge aq jol tilep, aǵalyq qamqorlyqpen qa­raǵan О́zbekáli Jánibekuly ekenin umytpaımyn. Keńes ókimetiniń alǵashqy jyl­darynda shekara asyp, Qy­taıǵa bosyp ketken baýyrlardy qaıyrýǵa kóp septigi tıgen Úm­betáliniń jyrlary el qulaǵynda. 1946-1947 jyldary Qytaıdyń SÝAR-ynan bir top óner ıeleri qydyra kelgende, ókimet adam­da­rynan Úmbetáli aqyndy suraıdy, úıine baryp, «jyr jorǵasyna» sálem berýge nıet bildiredi. Osy jyldary «Qazaq eli» atalatyn arab árpimen basyla­tyn, Máskeýden shyǵyp, Qytaıǵa taraıtyn gazette Úmbetáli men Jambyldyń óleń-dastandary ba­sy­lyp, artynsha, Máskeýdegi baspahanadan arabsha jazýmen Úm­betáliniń jyr jınaǵy shyqty. Redaktory Isabekov. Mýzeıge aqyn­nyń kóp jyldar boıy saq­tap kelgen qadirli jádigeri – jyr jınaǵyn, Máskeýde shyǵarý ja­ıyndaǵy kelisim-shartyn, «Qazaq eli» gazet-jýrnalynyń bir da­na­syn, esteligin arnaıy syıǵa tart­ty. Ne degen uqypty azamat de­seńshi, kóziniń qarashyǵyndaı qy­ryq jyl boıyna bir paraǵy búk­telmeı saqtaǵany. Kórme zalynyń ortasynda qal­­paq pen kıtel kıgen Úm­bet­áliniń bıýsti. Onshaqty jigit kó­te­retin babadan jetken mura – qa­ra­shańyraq tóbege qadalyp, bas­qur, shasha­ǵy­men sol kúıi tur. Bul tusqa qyrǵyz kúıshisi Mu­rat­áli­niń qomýzy, Tań­jaryq syılaǵan búıirleri oıyq bolyp kelgen, tu­tas órik aǵashynan shapqan dom­byra, Jambyl ata­myzdyń kúı­lerin bizge jetkizgen, jerlesimiz, ataqty kúıshi Qy­dyr­qoja Shor­tanbaevtyń dombyrasy, ózge de aýdanymyzdyń aqyn-jazý­shyla­ry­nyń syıǵa tartqan ki­taptary bar. Mýzeı aldynda Úmbetáli men Nurıla aqyndarǵa arnalǵan eskertkish tur. Endi aıtýly eki aqynnyń qaıtalanbas ǵajap aı­tysy týraly aıtaıyn. Bul 1921 jyldyń jazynda, revolıýsııadan keıin esin jańa jıǵan halyq alǵash tamashalaǵan aıtys edi. Oblys basshylary da aqyn­dar kirgen úıge jaıǵasady. Taısalmas jorǵalar bas qosqan merekede Jambyl bastap, óleńnen shashý shashady. Osy aıtysta Nurıla sóz asylyn tógedi. Men bolsam Jantýdaǵy Nu­rıla aqyn, Shyǵandap shyrqaǵanda  shyqsyn dańqym. Qubyltyp yrǵaǵymen daýsym ándi, Tyńdasyn yntasymen súıip halqym. Úmbetáli yqtan góri jel ótin, yldıdan góri órdi súıetin naǵyz daýyldy daryn ıesi. О́t­kir sóz al­masymen kózdi ashyp-jum­ǵansha torǵaı ilgen qyr­ǵıdaı talaı aqyn­dardy ilip, júldege at, túıe alyp júrgenin bul óńir túgel bilse de, Nurıla bul joly eshkimnen qaımyǵatyn emes. Qııadan túlki alǵan suń­qardaı shabytty. «Árı­ne, aı­tys­paımyz Jambylmenen, bas­qasynyń baı­qasam narqy tó­men» dep túı­regeni janyna tıgen Úmbetáli: Súıegimnen Barmaqtyń sózi  ótip, Tabanyma zyrqyrap bardy jetip. Jambyldan basqa aqyndy kózge ilmeı, Delebemdi qozdyrdy ekpindetip... Ala sóılep árkimdi omyraýǵa, Ushyradyń, Núrik-aý, úlken daýǵa. Attan baıtal aptyǵyp ozǵan  emes, Suramaspyn sondyqtan senen saýǵa, – deıdi. Osy aıtysta Jambyl «Nurıla jeńdi» degen tóreligin ózi aıtyp, rızalyǵyn bildirip, «Terbetken júregimdi jas baladaı, qulaǵymda turady osy daýsyń», degen eken. Úmbetáli Káribaıuly 1916 jylǵy Bekbolat Áshekeıuly bas­taǵan kóteriliske qatysyp, jyr­shy-jarshysy, úgitshisi bo­la­dy. «Bekbolat» dastanyn shy­ǵardy, onyń Isa Dáýkebaev degen jamylǵy atymen (psevdonım) taraǵan bul dastany mektep oqýlyqtaryna kirgen. Dastan qazaqtyń asyl qazynasyna aınalǵan. Osynaý aıtýly oqı­ǵa­ǵa arnap jasalǵan kórmede kó­terilisshiler qoldanǵan aıbalta, bilteli myltyq, shoqpar sııaqty qoldan jasalǵan qarýlar, zattar saqtaýly. Sondaı-aq, bar ǵumyryn avtoklýb meńgerýshiligine arnaǵan kıno qoıyp, jyr-dastan tókken, dúldúl aqyn Ásimhan Qos­ba­sa­rov pen Álimqul Jambylov jyr­lary jı­nastyryldy. Ná­tı­jesinde Ásimhan aqynnyń «Jam­­byldan alyp ba­tany» já­ne Álekeńniń «Syrly qyzyl dombyra» atty kitaptary jaryq kórdi. Qoljazbalar mu­rajaı qo­rynda saqtaýly. Murajaı sáni de, máni de sa­nalatyn bir kórme – ol aýy­lymyzdyń qurmetti azamaty, ushqysh-ǵaryshkerimiz Talǵat Mu­­­sabaevqa arnalǵan. Úmbetáli Tıtovqa arnaǵan (1961 j.) óle­ńinde «Senen de bıik ushady, nemerem men shóberem» dep keletin óleń joldary bar. Kóripkel aqyn ǵoı. Kórmedegi teńdesi joq materıaldar, ǵaryshkerdiń ushý saparynda kıgen kıimi, qol sa­ǵaty, kitaptary, qoldan kestelengen emblemalary, bári de óz qolynan tabys etken buıymdar. Eńbektiń úlken-kishisi bol­maı­dy. Ony el-jurt eleýsiz qal­dyrmaıdy. О́tken jyly «Qa­zaqstannyń eńbek sińirgen qaı­ratkeri» ataǵyn Elbasynyń qo­lynan aldym. Táýelsizdiktiń tát­­ti dámin elmen birge tattym. Otaǵasy Turlybekpen 45 jyl otastyq. Betime jel bolyp tımedi, syılasyp óttik. Shúkir, qazaq týǵan qudaǵıyndaı, quraq ushyp kútedi. Ol da bolsa, qa­zaqtyń bir aýyz jyrynyń ula­ǵaty, elimizdiń sóz syı­laı­tyn taptyrmas qa­sıeti. Meniń de júregim qazaqtyń jyrymen jy­lynǵanyn maqta­nysh­pen aı­tamyn. ... Bolsyn dep jyr kóginde zor qulashyń, Jambyl atam berdi ózi dombyrasyn. O, dala, jomart dala, gúl baǵyńa, Sen áli san bulbuldy qon­dyrasyń, – degen Jambyl atama arnaý jyrymmen aıaq­taıyn. Tá­ýelsiz eldiń kók­baı­raǵy bıikte bolyp, aıy ońynan týsyn. Nadejda LÝShNIKOVA, Úmbetáli murajaıynyń shyraqshysy, aqyn. Almaty oblysy.