Saıası naýqandaǵy halyqaralyq mindettemeler

Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy saılaýǵa qatysty birqatar qujattardy qa­byl­daǵan. Qazaqstan Respýblıkasy adam quqyqtaryna, onyń ishinde saı­laý quqyqtaryna baılanysty halyqaralyq kelisimder men kon­vensııalarǵa qosylǵan. Biz jáne atal­ǵan halyqaralyq uıymnyń ózi basshylyqqa alatyn eń basty jáne negizgi qujat – 1990 jylǵy 29 maý­symdaǵy EQYK (EQYU) Adamzat­tyq ólshem jónindegi konfe­ren­sııasynyń Kopengagen qujaty. Osy Kopengagen qujatynyń ere­jeleri Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­sy­nyń halyqaralyq elektorattyq mindettemeleri bolyp tabylady. Biz olardy saılaý naýqandaryn ót­kizý barysynda, sonyń ishinde al­daǵy ýaqytta bolatyn Qazaqstan Res­pýblıkasynyń kezekten tys prezıdenttik saılaýy kezeńinde, ıaǵ­nı 2011 jylǵy 3 sáýirde bo­la­tyn daýys berý kezinde de saqtaýǵa tıispiz. Sonymen birge, bul qujat ha­lyq­aralyq zańdyq qujattan góri ha­lyqaralyq saıası qujat bolyp ta­bylatynyn este saqtaý qajet. EQYU-ǵa múshe 56 memlekettiń bar­lyǵy osy Kopengagen quja­ty­nyń erejelerin saqtaý týraly shart jasasty. Kopengagen qujatynyń 5.1-pa­ra­grafyna saı EQYU-ǵa qatysýshy memleketter ádilettilik element­teri­niń qataryna saılaýshylardyń óz ókilderin saılaý kezinde pikirin erkin bildirýin is júzinde qam­ta­masyz etetin jaǵdaılarda, ja­sy­ryn daýys berý nemese oǵan barabar erkin daýys berý rásimi arqyly sanaǵa syıymdy ýaqyt araly­ǵyn­da ótkiziletin erkin saılaý jata­ty­nyn saltanatty túrde málimdeıdi. Budan ári Kopengagen qujatynyń 7.1-paragrafynda «Halyq erki úki­met bıliginiń negizi qyzmetin at­qarýy úshin qatysýshy memleketter erkin saılaýdy, zańda belgilengendeı, sanaǵa syıymdy kezeńdilikte ótkizedi» dep naqtylanǵan. Qazaqstan Respýblıkasy EQYU-ǵa qatysýshy ózge memlekettermen qatar, ózine erkin jáne merzimdi uıymdastyrylatyn saılaý ótkizý jó­ninde halyqaralyq mindetteme qa­byldaı otyryp, óziniń 1995 jyl­ǵy 30 tamyzdaǵy Konstıtýsııasynda: «Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zı­dentin Konstıtýsııalyq zańǵa sáı­kes jalpyǵa birdeı, teń jáne tóte saılaý quqyǵy negizinde respýb­lı­kanyń kámeletke tolǵan azamattary jasyryn daýys berý arqyly bes jyl merzimge saılaıdy» dep bekitti (41-baptyń 1-tarmaǵy). Bes jyl­dyq merzim saılaýdyń merzimdiligin kórsetip tur, al prezıdentti jal­pyǵa birdeı qaǵıdattardyń, aza­mattardyń (saılaýshylardyń) teń­digi negizinde saılaý erkin demo­kra­tııalyq saılaý uǵymyn asha túsedi. Konstıtýsııaǵa súıene otyryp, «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saı­laý týraly» Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Konstıtýsııalyq zańynyń 2-babymen «Respýblıkadaǵy saılaý respýblıka azamatynyń saılaý já­ne saılaný quqyǵyn erkin júzege asyrýyna negizdeletinin» aıqyn­da­dy. Konstıtýsııalyq zańnyń 8-baby jasyryn daýys berýdiń de­mo­kra­tııalyq qaǵıdatyn bylaısha asha tús­ken: «Respýblıka prezı­dentin saı­laýda jasyryn daýys beriledi ári saılaýshylardyń erkin bildi­rýi­ne qandaı da bolsyn baqy­laý jasaý múmkindigine jol berilmeıdi». Kopengagen qujatynyń 7.3-pa­ra­grafy qatysýshy elderdi, onyń ishinde Qazaqstan Respýblıkasyn osy paragraftyń erejelerin oryn­daýǵa mindetteıdi, onyń mazmuny tómendegishe baıandalǵan: «Halyq erki úkimet bıliginiń negizgi qyz­metin atqarýy úshin qatysýshy mem­leketter jasy eresek aza­mat­tarǵa jalpyǵa birdeı jáne teń saılaý quqyǵy kepildigin beredi». 1995 jylǵy 28 qyrkúıektegi «Saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zań­nyń 4-babynyń 1-tarmaǵymen Qa­zaqstan Respýblıkasynyń osy halyqaralyq mindettemesiniń iske asyrylǵanyn kórsetedi. Onda «Jal­pyǵa birdeı belsendi saılaý quqyǵy – respýblıkanyń on segiz jasqa jetken azamattarynyń saılaýda daýys berýge qatysý quqyǵy» aıqyndal­ǵan. Elimizdiń osy halyqaralyq mindettemesi «Saılaý týraly» Kons­tı­týsııalyq zańnyń 4-babynda neǵur­lym egjeı-tegjeıli bekitilgen. Iаǵ­nı, «Jalpyǵa birdeı belsendi saılaý quqyǵy – respýblıkanyń on se­giz jasqa jetken azamattarynyń te­gine, áleýmettik, laýazymdyq já­ne múliktik jaǵdaıyna, jynysyna, násiline, ultyna, tiline, dinı kóz­qa­ra­syna, nanymyna, turǵylyqty je­ri­ne nemese kez kelgen ózge jaǵ­daıat­tarǵa qaramastan, saılaýda daýys berýge qatysý quqyǵy kórsetilgen. Jalpyulttyq saılaýshylar tizimine saı 9 mıllıon 100 myń 967 saılaýshy 2011 jylǵy 3 sáýirde eli­mizdiń prezıdentin saılaýda daýys berýge qatysýǵa quqyly. Basqasha aıtqanda, saılaýǵa respýblıkanyń bar­lyq eresek azamattary qatysady. Osylaısha, qazaqstandyq saılaý qu­qy­ǵynda jalpyǵa birdeılilik qaǵı­daty iske asyrylýda, bul Qazaq­stan­nyń EQYU aldyndaǵy halyqaralyq mindettemesiniń iske asyrylǵanyn bildiredi. Al Kopengagen qujatynyń 7.4-pa­­ragrafynda halyq erki úkimet bıli­giniń negizgi qyzmetin atqarýy úshin qatysýshy memleketter daýys berý­diń jasyryn ótkizilýin nemese oǵan barabar erkin daýys berý rá­si­miniń qoldanylýyn jáne daýys­tar­dy sanaý men ol týraly habardyń adal bolýyn, al resmı nátı­je­ler­diń jarııalanýyn qamtamasyz etý qajettigi naqtylanǵan. Osy mindetteme «Saılaý týraly» Konstı­tý­sııalyq zańnyń 42-babynda «Daýys berýshiler saılaý bıýlletenderin jasyryn daýys berýge arnalǵan kabınalarda toltyrady» dep kórinis taýyp otyr. Bul halyqaralyq mindettemeni oryndaý úshin osy zań­nyń 43-babynda: «Saılaý kezinde (sonyń ishinde prezıdentti) barlyq saılaý ýchaskelerinde daýystardy sanaý, eger sol ýchaskede saılaý tý­ra­ly Konstıtýsııalyq zańda bel­gi­lengen tártippen daýys berý ýa­qy­ty ózgertilmegen bolsa, jergilikti ýaqytpen saǵat jıyrmada bas­ta­la­dy. Daýystardy sanaýdy saılaý komıssııasynyń músheleri daýys berý qorytyndysy anyqtalǵanǵa de­ıin úzilissiz júrgizedi, qory­tyn­dylar «Saılaý týraly» Konstı­tý­sııalyq zańǵa sáıkes daýystardy sanaý kezinde qatysatyn adamdar­dyń nazaryna jetkizilýge tıis. Saı­laý ýchaskesinde daýystardy sanaý ýaqyty sanaý bastalǵan kezden bastap on eki saǵattan aspaýǵa tıis» dep bekitilgen. Kopengagen qujatynyń 7.5-para­grafy boıynsha «azamattardyń jeke óziniń nemese saıası partııalardyń nemese uıymdardyń ókilderi retinde saıası nemese memlekettik laýa­zym­darǵa esh kemsitýshiliksiz qol jet­kizý quqyǵyn qurmetteýge» sha­qyrady. El Konstıtýsııasynyń 33-ba­by (2-tar­­maq) árbir azamatqa mem­le­kettik or­gan­darǵa, sonyń ishinde prezıdent bo­lyp saılaný quqyǵyn beredi. Jáne osy quqyǵyn iske asy­rýǵa tý­mysynan Qazaqstan Res­pýblı­kasy­nyń azamaty bolyp ta­by­latyn, qy­ryq jasqa tolǵan, mem­lekettik tildi erkin meńgergen ári Qazaqstanda soń­ǵy on bes jyl boıy turatyn Qazaq­stan Respýb­lı­kasynyń 22 azamaty nıet bildirdi. Biraq bári birdeı memlekettik (qazaq) tildi erkin meńger­gen­digin anyqtaý rásiminen óte al­mady, bári birdeı saılaýshylardyń jalpy sa­ny­nyń keminde 1 paıy­zynyń ózin qoldaǵan qoldaryn (bul – 91 010 qol) jınaı almady. Osyǵan baı­la­nysty Ortalyq saılaý komıs­sııa­sy Qazaqstan Respýblıkasynyń prezıdenttigine kandıdat retinde 4 adam­dy: Qazaqstan Kommýnıstik ha­lyqtyq partııasynan – Jambyl Ahmetbekovti, ózin ózi usynǵan Mels Eleýsizovti, Qazaqstan Pat­rıot­tary par­tııasynan – Ǵanı Qa­symovty já­ne «Nur Otan» partııa­synan Nur­sul­tan Nazarbaevty resmı tirkedi. Memlekettik tildiń álipbıine sáıkes, saılaý bıýlletenindegi kandıdattardyń tekteri de dál osyndaı rette orna­las­ty. Prezıdenttikke kandıdat­tar­dy usyný men tirkeý úderisi kandı­dat­tarǵa qa­tysty esh kemsitýshiliktiń bol­maǵanyn kórsetti. Kopengagen keńesi qujatynyń 7.6-paragrafynda qamtylǵan Qa­zaq­stannyń, sondaı-aq basqa qaty­sýshy memleketterdiń halyqaralyq mindettemesi qazaqstandyq quqyq­tyń ishki normalaryna aınaldy. Osyǵan oraı bul mindettemeni elimizdegi barlyq memlekettik organdar múltiksiz saqtaýǵa tıis. Bul Konstıtýsııanyń 23-baby 1-tar­ma­ǵynyń mazmunynan da kórinedi. Onda «Qazaqstan Respýblıkasy aza­mattarynyń birlesý bostandy­ǵy­na, sonyń ishinde saıası par­tııa­lardy qurýǵa da quqyǵy bar ekendigi aıtylǵan. Qazirgi ýaqytta biz saılaý aldyndaǵy úgit kezeńinde tur­­myz jáne kandıdattardyń Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń saılaý jáne ózge de zańnamasynyń sheń­berinde ózara saıysyn baıqap otyrmyz. Kopengagen qujatynyń 8-para­grafynda: «Halyq erki úkimet bıli­giniń negizgi qyzmetin atqarýy úshin qatysýshy memleketter saılaý úde­ri­sine qatysýǵa nıet bildirgen barlyq saıası toptar men jekelegen adam­dar­dyń buqaralyq aqparat qural­daryna kemsitýshiliksiz negizde kedergisiz qol jetkizýi úshin qandaı da bir zańı nemese ákimshilik tos­qaýyl­dardyń belgilenbeýin qamta­ma­syz etedi» dep atap kórsetilgen. Osyǵan baılanysty prezıdenttikke kandıdattardyń saılaý aldyn­daǵy úgitti júrgizý úshin buqara­lyq aqparat quraldaryna teń qol jetkizýine qajetti jaǵdaılar jasalýda. Kandıdattarǵa óz baǵdar­la­malarymen buqaralyq aqparat qu­raldaryna shyǵýy úshin birdeı qa­ra­jat bólinýine kepildik berilgen. Árbir kandıdattyń telearnalardan on bes mınýttyq sóz sóıleýine, radıodan on mınýttyq sóz sóıleýine, sondaı-aq baspa basylymdarynda 0,1 baspa tabaqtan aspaıtyn kó­lem­de eki maqala jarııalaýyna qarajat berilip otyr. EQYU Kopengagen qujatyna sáı­kes saılaýlardyń barlyq túr­le­rin, sondaı-aq prezıdenttik saılaý­dy baıqaýdy júzege asyrýdaǵy ha­lyqaralyq baıqaýshylardyń már­te­besi men qyzmetiniń negizi retinde kórsetiledi. Onyń erejeleri atalǵan halyqaralyq uıymǵa múshe barlyq memleketterdiń, sondaı-aq Qazaq­stan Respýblıkasynyń mindettemesi de bolyp tabylady. Bul halyq­ara­lyq mindettemede «Qaty­sý­shy memleketter sheteldik, sony­men qatar ult­tyq baıqaýshylardyń qatysýy saı­laý ótkiziletin memleketter úshin saılaý prosesiniń bedeldiligin art­tyrýy múmkin dep esepteıdi. Son­dyq­tan da olar EQYU-ǵa qatysýshy kez kelgen basqa memleketterden jáne nıet bildirgen kez kelgen tıisti jeke mekemeler men uıymdardan zań­da ruqsat etilgen kólemde ózder­iniń ulttyq saılaýy­nyń barysyn baıqaýǵa shaqyrady. Olar sondaı-aq jalpyulttyq deń­geı­den neǵurlym tómen deńgeıde ótkiziletin saılaý prosesterine de osylaı qol jetkizýge járdem­desý­ge talpynatyn bola­dy. Mundaı baıqaýshylar ózderine saılaý prosesine aralaspaý mindettemesin ala­tyn bolady» delingen. Bú­ginde saılaý naýqany barysynda Qazaqstan osy qaǵıdattardy tolyq saqtap keledi. Marat SÁRSEMBAEV, Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń múshesi.