Ul – bolashaq el tiregi

(«Egemen Qazaqstan», 09.02.11.) «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 9 aqpan kúngi sanyna jarııalanǵan K.Álpeıisovanyń «Ul» degen maqalasyn erekshe tolqyp, tebirenip oqy­dym. Avtor óte ózekti máseleni qozǵaǵan eken – ár sóziniń astarynda shyndyq jatyr. Erlerdiń iri bolýy, márt bolýy, bári-bári bilim men tárbıege baılanysty. Áıelim ul týdy dep dalbaqtamaı, sol uldy óz óne­ge­simen ósirý qajettigin eń aldymen er azamat uǵýy kerek.  Ákesi «oq jonýdy» úıretpegen úılerden shege qaǵýdy bilmeıtin uldar shy­ǵady. Er balany shańyraq ıesi dep áspet­teımiz, biraq olardyń shyn máninde shańy­raq ıesi bolyp qalyp­tasýyna mán bermeıtinimiz ras. Kóbisi sóz júzinde ǵoı bizdiń qa­zaqta. Balany eńbekke tárbıeleý kerektigin, bir mamandyqtyń tizginin ustatýdy esten  shy­ǵaryp, másele ýshyq­qan kezde san soǵamyz. Jomart QAZYBEKULY. Semeı. * * * Avtor kóterip otyrǵan máseleniń  taǵy  bir qyry bar. Qazaq  basqadan kem qalmasyn  dep aqyly  oqýǵa  uldaryn da  beredi. Uldar oqýdan góri sol oqýyna  tóleıtin  aqshasyn, emtıhandarda «razvod» jasaıtyn  para­la­ryn tabý  úshin sa­baq­qa barmaı qa­shyp-pysyp ju­mys isteıdi. Bul aý­yldan kelgen ul­dar­dyń  da,  qyz­­dar­dyń  da ba­syn­da  bar. Son­dyq­­tan av­tor  aıt­qan qa­tyrma  qaǵazy  qo­­­lyn­­­da  bar  balalar da ma­­man­dyǵy boıyn­sha  ju­­­­mys­qa  tu­ra  almaı, tur­­sa ju­mys isteı  almaı, dıp­lomy bar  tak­­sıst, kú­zet­shi ne aýla sy­py­rýshy bo­lyp júre­di. Mun­daı da problema bar. Buǵan qosa mal tabýǵa   jarap jatqan shash­­­­taraz, aspaz, elektrık, santehnık,  t.s.s. ju­mys­tardy  mensinbeı júrgen qazaq­tar­dyń jalǵan namysqoılyǵynan ózbek, qyr­ǵyz, qaraqalpaq, qytaılardyń bıznesi  gúl­denip, ózderinen jumys taba almaǵandar elimizdi rahattana jersinip jatqan joq pa? So­lardyń joǵary  bilimi  de joq. Adam aı  saıyn bir ret  shashyn  jón­detetini  belgili  ǵoı, sondyqtan  turaqty bıznes  dep túrik jas­tary shashtaraz mamandyǵyn tańdap ala­dy  eken. Baıqaǵan  shyǵarsyzdar, qa­zir Astana  men Al­matydaǵy túrikter  ashqan shashtarazdardan aıaq súrinedi. Vokzaldaǵy mashınalar qozǵalysyn rettep júrgen  qazaq jigitterin úıretse, sol óner­ge ıkemi barlaryn baýlysa, Zverev  bo­lyp kete qoımasa  da  otbasynyń nan pulyn tabýǵa jarar edi ǵoı. Aıta  berse,  kóp másele bar. Bir ma­qa­la­nyń ózi  tek  bir adamnyń  qanshama oıyn qoz­ǵap otyr. Al ony oqyǵan  qanshama  qazaq  tol­­ǵanyp jatqan bolar. Sondyqtan qazaq­tar­dyń, ásirese osy  jumysty  atqarý tap­sy­rylyp, soǵan  tıisti aqy  alyp otyrǵan adam­dardyń  iske  kóshýi úshin mundaı  maqa­lalar lek-legimen bolýy  kerek nemese má­seleniń daıyn reseptin jazyp kórsetetin  (álgi  sheteldegilershe shag pervyı..., shag vtoroı dep) jolnamalar óte qajet. Gazette mundaı   ózekti  máseleniń kóte­ri­lýi adamdardy qoǵamdaǵy problemalarǵa beıtarap bolmaýǵa úıretedi. Sondyqtan osy ba­ǵyttaǵy tárbıelik máni zor, oıly maqa­lalardy únemi kútip júremiz. Sandýǵash ÁÝBÁKIROVA. Almaty. * * * Maqala «Ul» dep atalǵanymen, onyń óne boıynda ul-qyz dep bólinbegen búkil ur­paqtyń taǵdyryna alańdaýshylyq jatyr. Uldyń oqymaýy, zamanyna saı tárbıe al­maýy oqyǵan qyz balalardyń olardy mensinbeýine, al bul jaǵdaı óz kezeginde kári qyz­dardyń kóbeıýine ákelip soǵatyny ras. Qazir mundaı otyrǵan qyzdardan tutas bir armııa jasaqtaýǵa bolatyn shyǵar.  Biraq sonda da men bilim-biligi ózine saı emes na­danǵa shyqqansha osylaı otyr­ǵandary du­rys pa dep oılaımyn búginde. Meniń qyzym avtor aıtqandaı, «qatyrma qaǵazy» bola tura, «unattym» dep qoıarda qoı­maı oqymaǵan jigitke turmysqa shyqty. Kúıeý balany namystanyp, áıelinen qalys­paýǵa ty­rysyp, syrttaı oqýǵa túsetin shy­ǵar dep oıla­ǵanmyn. Bári kerisinshe boldy. Qyzdyń «oqy­sańshy» degen sózinen astar izdep, «mensinbeısiń be?» dep ákireńdep shyq­qanyn qaıtersiń. Aýyl­da jurttyń tońa­zytqysh, televızorlary kúıip ketip jatady, tym qurysa sonyń oqýyn oqysańshy depti birde qyzym oǵan. Sol kúni «oqymysty baı kerek bolsa, bar taýyp  al» dep úıinen qýyp jiberipti. Qazir qyzym úıde, jumysqa turdy. Onyń taǵdyryn tálkek etken jan áli áke-sheshesiniń zeınetaqysyna jarmasyp, qyzyǵyn kórip, oısyz júr. Osy oqıǵadan beri aınalamyzdaǵy jastarǵa zer salyp qaraıtyn boldym. Týys­tarymyzdyń usaq-túıek jumys isteıtin jas balalary kóp, qarap tursam, oqýǵa yntalary joq. Nege oqymaısyńdar desem, bireýleri qy­zyq emes deıdi, endi bireýleri bul oqý­lardy bitirgenmen, báribir jumys taba almaısyń deıdi. Soǵan qarap bizde jumysqa talasa-tarmasa alatyndaı etip bilim berýimiz, al ol úshin oqý júıesin ózgertý kerek shyǵar dep oılaımyn. Shámshııa. Jambyl oblysy. * * * Bizdiń baıyrǵy dástúrimizde ásirese, er balanyń tárbıesine den qoıǵan, sebebi qa­zaq­tyń pa­ıymy boıynsha áıel adam oshaq basyn saqtaýshy, shańyraqty kór­keıtýshi, berekesin asyrýshy bolsa, er adam sol shańyraqtyń kórkeıýin, tynyshtyǵyn qam­tamasyz etýshi, sol arqyly búkil eldiń, ha­lyqtyń órken­deýiniń kepili bolǵan. Son­dyq­tan  atam qazaq ul­dy osy baǵytta tár­bıelegen, ulǵa bilim-bilik berýge tyrysqan, sebebi durys tálim-tárbıe alǵan ul bolsa, ol qyzdy (ana­syn, áıelin, perzentin)  dalada qaldyrmaıdy, jetelep júrip, jetkizedi bıikterge. Maqala sońynda jasalǵan túıinniń mán-maǵynasy óte tereń. Bul jerdegi áńgime qyz balany oqytpa, ul balany oqyt degende emes, qyzdy da, uldy da birdeı tárbıelep, oqytyp, aıaǵyna turǵyzý kerek, biraq ul balany tár­bıeleýge basa mán berilýi kerek. О́ıtkeni, bizdiń mentalıtetimiz sondaı – áıel erge qa­raıtyn elmiz deıdi avtor. Biz uldarymyzdy erteń ata-ananyń da, baýyryńnyń da, óz ot­basyńnyń da qam­qorshysy, tiregi bolasyń,  endeshe oqysań, durys bilim men ónege alsań ǵana ony qamtamasyz ete alasyń dep tár­bıeleýimiz kerek. Sebebi, oqyǵan adam  otba­syn bar jaǵynan qamtamasyz etýge umty­lady, óz balalaryn tárbıeleý isinde, tipti sábı kezinde oıynshyqtar satyp alǵanda da onyń tanymdyq, balanyń oı órisin  damyta­tyn jaqtaryna basa nazar aýdarady. Al óz nanymdy ózim taýyp jeımin degen oımen bazarda, vokzaldarda tańerteńnen keshke deıin júk tasýdan qoly bosamaıtyn adamnyń balalaryna tıisti deńgeıde tárbıe beretini ekitalaı: jaǵdaıy da joq, qolynan da kelmeıdi. Men óz nanyn ózi taýyp jeıtin adam dep beker aıtyp otyrǵan joqpyn, óz nanyn adal eńbekpen taýyp jeıtin bolsa da jaman emes qoı. О́kinishtisi, tańerteńnen kesh­ke deıin nemen aınalysatynyn bilmeı, ata-anasy men týǵan týystary bolsa, solarǵa masyl, bas aýrýy bolyp, ishimdikke sa­lynyp júrgen jas jigitterdi qazir aýylda da, qalada da tym jıi kezdestirip júrmiz. Bul biz­dińshe  eldiń, halyqtyń bolashaǵy, ulttyń gendik qory (genofond) úshin óte qaýipti. Qazirgi kezde gender degendi jıi nası­hattaýdamyz. Bizdińshe, genderdiń ózin er adam ilgeriletý kerek, áıeldiń bilgenin keńeıtip, bilmegenin úıretip, saıası qyzmette de, bılikke jetýde de  názik jandardy barynsha qol­daýy qajet. Bul er adamnyń qolymen ja­salýǵa tıis is. Áıel adam er adammen talas­qa túspeı, er adamdy qur­mettep, syılaýy kerek, al er adam sol syı-syıa­patqa laıyq bolýǵa tıis.  Bizdiń dilimiz osyndaı. Al qazirgi zaman talaby osy dep áıel adamdy jasandy túrde kótere bersek, onda 20-30 jyl­dan keıin «genderimiz» kerisinshe nátıje berer, sóıtip, belsendi erlerge tapshy bolyp qalarmyz, sebebi qyzdar qaýymy óte pysyq, bilimge qushtar, alǵyr keledi. Al jigitterimizdi biz qazir ynjyqtaý ǵyp ósirip jatqan sııaqtymyz. Gúlnar KÁMEShEVA, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty. Astana . * * * Maqalada kóterilip otyrǵan máseleni búgingi qoǵamda dertke aınalyp kele jatqan qubylys der edim. Eger qazir bir daýasy tabylmasa, kúni erteń saldaryn tartatyn shyǵarmyz. Aýyldaǵy uldarymyzdy oqyt­paı, qaladaǵy uldarymyzdy qyz sııaqty óbek­tep, urpaǵymyzdy usaqtatyp, toǵyshar, masyl etip alǵanymyzdy ózimiz de bilmeı qalǵandaımyz. Árıne, oqymysty, zııaly, mádenıetti jastarymyz bar, biraq jalpy kóppen salystyrǵanda olardyń úlesi tym az. О́z ortamyzda osy máseleni talqylap, biraz nárseniń basyn ashqandaımyz. Otbasy túgil, óz bastaryn asyraı almaı júrgen jastar kóp. Bir jaǵynan zaman qyspaǵyna alsa, ekinshi jaǵynan ózderiniń bilimsiz, biliksizdikteri de kedergi keltirýde olarǵa. Zaman aýyrt­pa­lyq­taryn kóppen birge kórer, al biz, ata-analar, baıaǵysha «úki­met pen partııaǵa» ıek arta bermeı, uldarymyzdy tym bol­masa bilim alyp, kásip ıgerýge baý­lýymyz kerek ekendigin tap osy qazirgideı sezinbegen bolarmyn. Boranǵalı IZETQALIEV. Batys Qazaqstan oblysy. * * * K.Álpeıisovanyń osy gazette burnaǵy jyly jarııa­lanǵan «Ulyń daraqy, qyzyń so­raqy bolsa» degen maqalasyn oqyǵan edim. Osy joly da ol eleýli, jandy má­selege úńilipti, usaq­tap bara jatqan erler pro­blemasynyń tamyry tereńde ǵoı. Ja­býly qazan jabýymen qalsa, talaı shańyraq shaı­qalyp, qyzdar basqa ulttardy tańdap, ulttyq qalyptasý aýyly alystap keteri sózsiz.  Bul maqala – sodan saqtan­dyryp qa­ǵylǵan dabyl sııaqty. Alma BIMAǴAMBETOVA, hımııa ǵylymdarynyń kandıdaty. Jezqazǵan. * * * Avtordyń biz sııaqty «oqyp-oqyp, oty­ryp qalǵan» sińlilerine aıtar astarly oıyn uqtym. Biraq, amal qansha, sony jigitter qaýymy uqpaı ma dep qorqamyn. Oǵan bir mysal keltireıin. Almaty trolleıbýs­tarynda jigitterdi trolleıbýs júrgizý­shili­gine oqýǵa shaqyratyn ha­barlan­dyrý­lardyń ilinip turǵanyna bir jyl­dan asty. Júrgizý­shilerdiń aılyǵy da táp-táýir eken, turaqty turýǵa jataqhana da  beriletin kórinedi. Sóz salyp júrgen boıy suńǵaq, túri kórkem, biraq ıgergen kásibi joq jigitke sol habar­lan­dyrýdy kórsettim. At-tonyn ala qashty. «Sarylyp, aılyq kútip júrem be sol» deıdi. Al ózi SÝM-nyń qasynda «stoıanshık» bolyp nan tabady, kúndelikti tapqany qo­lyna túsetin bolǵan soń, qaltasy bos bolmaıtynyn alǵa tartady. Bir qyzyǵy, ata-anasy da osy jumysyn qolaıly kóretin kó­rinedi. Sol kisilerge oqytsa ǵoı osy maqalany... Aqmaral. Almaty. * * * Eli súıip oqıtyn «Egemenge» Kamal Álpeıisovanyń «Ul» dep atalǵan oıtolǵaǵy shyqty (09.02 2011). Parlament Májili­sindegi áriptesteri qoldan-qolǵa ótkizip, oqyp shyqtyq. Sodan pikirtalastyq, oı bó­listik. Bul – oı ǵana emes, ulttyń joǵyn joqtaý. Erkekterdi qorǵaý. Dál osy másele bárimizdiń júregimizdi tolǵandyryp júr­geni­men Kamalǵa uqsap jazyp tastap, oqyr­manǵa usynýǵa batylymyz jetpegen. Erkek balany oqytýdy qoldaýshynyń biri – men. Aýylǵa barǵanda «uldarym ketpen shapsa da kún kóredi, myna qyzym oqysyn» deıtin aǵaıyndarǵa «Er balalaryńdy oqy­tyńdar, solar óssin, mártebeli bolsyn. Sonda elimiz de órkendeıdi, qyzdardyń da baǵy ashylady», – deıtinmin. Biraz er balalardyń oqýǵa túsip, qyzmetke ilinip ketýine kómegim de tıgen. Endi osy jaıtty ata-analar tereńdep oılasa jón bolar edi. Sáýle DOSJANOVA, Jazýshylar odaǵynyń múshesi.