«Jandaýa» daýa bola ma?

Q.Qýanyshbaev atyndaǵy qa­zaq mýzykalyq drama teatry sah­na­cy­nan «Jandaýa» psıho­lo­gııalyq dra­masyn kórip, tereń oıǵa kettik. Qoıylymnyń avto­ry – osy teatr­dyń rejısseri ári dramatýrg Bolat Uzaqov. Eń aldymen, biz bul shyǵar­manyń qoǵamdyq keselmen kektese kúreske túsip júrgen, úlken azamattyq júk kóterip júrgen týyndy ekenin aıtsaq deımiz. Endi onyń qandaı kesel ekenine kelsek, ol – talaı-talaı ot­ba­sy­laryn oıran etip, shańyra­ǵyn orta­syna túsirip, qoǵamǵa já­ne áleý­metke zor zııan keltirip, taq­siret tart­qyzyp otyrǵan nashaqor­lyq. Avtor sol ǵasyr keseliniń bet perdesin sypy­ryp tas­tap, ja­la­ńash­tap kór­setedi. Bir otbasynyń tra­ge­dııasyn kóz aldyńnan ót­kize otyryp, nasha­qor­lyqtyń sap-saý adam­dy aıýandyq kúıge túsirip, adamgershilik qasıetterden jurdaı etip, qandaı zardap shektiretinin sahnada jan túrshiktire sýretteıdi. Qalada oqyp júrgen uly men qyzy týǵan-týys­qandary men qadirles aǵaıynnyń ortasynda aman-esen turyp jatqan ákesi men sheshesin úılerin sat­qyzyp qalaǵa kóshirip ákeledi. Sóıtse, uly da, qyzy da esirtkiniń tutqynyna túskender eken. Oqý­larynan shyǵyp qalǵan. Elden qalaǵa beker kóship kelgenine shal qatty kúıinedi, ókinedi. Biraq, «kóre­sińdi kórmeı kórge túspeısiń» degendeı, nashaqor uly­nan kóresiniń kókelerin kóredi. Nashaqor ul úıdegi zattardy birde surap satyp, birde urlap satyp júdeýshilikke ushyratady. Shal men kempirdiń zeınet­aqylaryn alǵan saıyn berse qolynan, bermese joly­na­n alyp, aptalap joǵalyp ketip, áke-sheshesin álekke salady. Qaryndasyn da esirtki shegýge úıretip, ómirin qarań etedi, turmysqa shyqqaly júrgen jigitimen tóbelesip, ekeýin aıyryp jiberedi. Sol jigitten týǵan balasyn qalaı asyrap, qalaı kún kórerin bilmegen baıǵus qyz qasiret shegedi. Balasyn jetimekter úıine apara jatqan jerinen sheshesi áreń toqtatady. – Tek! Aýzyń qalaı barady? Bárimiz tiri turyp qalaı tapsyramyz! Ol bizdiń nemeremiz, urpaǵymyz emes pe! Mundaı oı qaıdan keldi basyńa. О́ziniń ishten shyqqan balasyn kóziniń tirisinde jetimder úıine tapsyrý degen ne sumdyq! ...Áı, qyzym-aı, munsha tasjúrek bolarmysyń. Eı, aıýan ekesh aıýan da óz balasy úshin aqyrǵy demi qalǵansha arpalysyp ólmeı me. Onyń janynda biz adambyz ǵoı! Myna tas úıler, tas kósheler, tas qabyrǵalar júregińdi ábden tas qylypty-aý... Qoı, mynaýyńdy ákeń estimesin. – Endi qaıtem, apa... ne bitirgen oqýym joq, ne ju­mys joq, baısyz bala taýyp otyrǵan túrim mynaý... Senderdi baǵýdyń ornyna tiri masyl boldym ǵoı. Keıde basym aýǵan jaqqa qańǵyp ketkim keledi. – Qoı, janym, túńilme. Munyń bári ýaqytsha ǵoı, aınalaıyn... E.., jalǵyz balaǵa jete almaı zar bolyp júrgender qanshama... Qudaıǵa táýbe de! Kóz aldymyzda eki ana beınesi. Biri – jas ana, biri – qart ana. Biriniń júregin esirtki men tas qala, tas júrekti adamdar tasqa aınaldyra bastaǵan. Ekinshisi – salt-dástúri men adamshylyq qasıetteriniń qaımaǵy áli buzyla qoımaǵan aýyldan kelgen ana. Ol balasy úshin otqa da, sýǵa da túsýge daıyn. Sanasyn esirtki ýlap, ar-uıattan aıyryla bastaǵan ulyn jamanatqa qımaıdy. Qaıran meıirimdi ana júregi-aı, dep óz anańdy eske alasyń, jetesiz uldyń qylyǵyna ashynasyń. Qoıylym bir aktili, eki kórinisti ǵana yqsham bol­ǵanymen aıtary kóp. Avtor keseldiń ózin jáne sol keselge ushyraǵandardyń tragedııasyn ǵana kórsetip qoımaı­dy, sonymen, jastardy nashaqorlyq dertine shaldyq­tyrǵan sebepterdi de qosa áshkerelep, keseldiń neden órship taralyp jatqanyn aıtyp, soǵan nazar aýdartady. Ol azǵyndatýshy kúsh – esirtki bıznesi. Esirtki ká­sip­kerleri úshin nashaqor jastardyń kóp bolǵany paı­daly. Qoıylymda Uzyn jáne Qysqa dep shartty at qoıylǵan eki kásipker bar. Jastardy nasha tartýǵa baý­lyp, ónimderin ótkizip, sodan qyrýar tabys taýyp jú­redi. Aqshalary joqtarǵa ónimderin qaryzǵa bere-bere ózderine táýeldi etip qoıady, sóıtip, qaryzǵa batyrady. Kempir men shaldyń uly olarǵa 10 myń dol­lar qaryz bop shyǵady. Úılerine kelip «páter­leriń­di satyp, qaryzdy tóleńder» dep kúsh kórsetedi. Buǵan ashynǵan shal olarǵa qamshy ala umtylady. Qara kúsh ıesi Uzyn shaldy shalqasynan túsiredi. Oǵan bolyspaq bolǵan kempirin de, qyzyn da torǵaı­daı shyryldatady. – Sen, ázázil ıt, ony osyǵan jetkizgen sensiń, sen qanisher jalmaýyzsyń! Qudaı jazańdy bersin! – deıdi ashylǵan áke. – Ol aspanda. Al jerdegi qudaı bizbiz. Sondyqtan bizge syıynǵanyń durys bolady. Bizdiń artymyzda san myńdaǵan áskerimiz bar. Olar biz ne aıtsaq, sony buljytpaı oryndaıdy. Olar úshin áke-sheshe de, týys ta, áıel, bala da keregi joq. Olarǵa tek biz kerekpiz. Já­ne ol ásker eshqashan qartaımaıdy, óıtkeni, únemi ja­ńaryp, jasaryp turady. Bireýi ólse, ornyna úsheýi keledi… ózderi keledi. Biz olardy zorlamaımyz. Tek der kezinde keregin taýyp berip otyramyz… – deıdi – Qysqa. Qoıylym avtory keseldiń kózin, mine, osylaı ashyp beredi. Kóp sózben emes, az sózben, az da bolsa dóp sózben jastary­myz­dyń neden buzylyp, neden súrinip júrgenderin anyq aıtyp kórsetedi, kim­men kúresý kerektigin nus­qaıdy. Nashaqorlar úshin qasıetti de eshteńe joq. Shal men kempirdiń ju­pyny úıinde eki ǵana qa­dirli zat qalady. Biri shaldyń kúmistelgen eri, ekinshisi, kempirdiń altyn bilezigi. Uly erdi “mýzeıge qoıyp elge kórsetedi” dep aldap satyp jiberedi. Qoıylym so­ńynda sheshesiniń qolyndaǵy altyn bilezikke jarmasady. Mine, osy kórinisten-aq nashaqor uldyń adamdyq qasıetten múldem aıyrylǵanyn kóresiń. Sheshesiniń óz erkimen bermeıtinin bilgen ol tartyp almaq bolyp, qolyna jarmasyp súırelep tósekten qulatady, arasha túsken qaryndasyn da, ákesin de uryp jyǵady. Osy kezde qyzdyń tatýlaspaqshy bolyp júrgen sportsmen jigiti Azamat kirip kelip, ony kóterip alyp, jerge atyp urady. Esin jıǵan shal júgenniń tizginimen esiriktengen ulynyń qolyn baılap tastaıdy. Qandaı ǵana jaýyz oılap tapty bul sumdyqty?! Adamdy maldan beter qubyjyq qylýǵa kimniń qaqysy bar! Tuqymymyzdy tuzdaı qurtatyn jeti basty jalmaýyz ǵoı mynaý. Qaıdan… qaıdan ǵana dýshar boldyń bul pálege. Joq! Buǵan jol bere almaımyn! Qarǵys atqyr­lar! Sender menen balamdy ala almaısyńdar! Kempir jınal! Tarttyq aýylǵa. Qyzym ora nemeremdi. Balam, eshkandaı dáriniń de, dárigerdiń de keregi joq. Týǵan jerdiń qasıetti taza aýasy myna páleden máńgi qutqarady! – deıdi bir kezde oqys sheshimge kelgen áke. “Jandaýa” psıhologııalyq dramasy shaldyń osyndaı tebirenisti sózderimen aıaqtalady. “Jandaýanyń” avtory Bolat Uzaqov ári dramatýrg, ári rejısser bolǵandyqtan oqıǵany shashyratpaı, az sózben kóp maǵyna berýge, az oqıǵaǵa kóp jaıdy syı­ǵy­zýǵa kúsh salǵan. Kóshede, aýlada jastardyń ýla­ǵan-shýlaǵan daýystaryn estirtip, beı-bereket tár­tip­siz júris-turystaryn ańǵartý arqyly qalalyq jer­lerde jastar tárbıesiniń betimen jiberilgenin bil­diredi. Qala jurtshylyǵy, tipti qatar turatyn kór­shilerdiń bir-birlerimen aralaspaıtyndyqtaryn, qa­ty­­gezdik­terin shaldyń oı-pikirleri arqyly synǵa alady. Olarǵa qarama-qarsy keıipker – Nurbol. Onyń qalaǵa bir sharýamen kelip, shaldyń úıine sálem bere kirgen sátin avtor bylaı sýretteıdi. “Úıge uzyn boı­ly, deneli, eki betine qan oınaǵan, jıyrmalar shama­syndaǵy jigit kirdi. Onyń aqjarqyn kúlkisi men jyly júzi kirgen boıda búkil úıdiń ishin kóńildendirip jiberdi. Ol kirisimen Shal men Kempir búkil aýyl kóship kelgendeı qýanyp, báıek bolyp, ábden ábigerge tústi. Ústindegi kıiminen, sóz sóılegeninen, minez-qulqynan qazaqtyń keń dalasynyń ısi ańqyp turǵandaı!” Iá, men bul spektakldi janaryma jas úıirilip otyryp kórip shyqtym. Kóz aldymnan bir otbasynyń ǵana qaıǵy-qasireti emes, myńdaǵan adamdardyń basyn­daǵy tragedııa tizbektelip ótip jatty. Avtor sony ańǵartý úshin keıipkerlerin shal, kempir, uly, qyzy, Uzyn, Qysqa, Sport­shy dep qana ataıdy. At berilgen Nurbol ǵana. Esirt­kiden, araqtan qanshama otbasylar oıran bolyp jatyr deseńizshi. “Jandaýa” dramasy, mine, qoǵamdaǵy osy keselden saqtan­dyryp, adamdarǵa, jastarǵa oı salýdy kózdeıdi. “Jandaýany” avtor psıhologııalyq drama dep atapty. Shynynda, bul tragedııa. Bas keıipker ólse ǵana tragedııa bolady degenge kelise berýge bolmas. Qoıylymda Qysqanyń bylaı deıtini bar: “… shal, meniń saǵan aıtar aqylym, ol balańdy oılamaı-aq qoı. Ol bitken bala”. Onda onyń ólgeni emeı nemene? Endi qoıylymnyń keıbir kemshilikterine kelsek, osyndaǵy sportshy beınesi ashylmaǵan. Ol qyzdyń jigiti, balasynyń ákesi. Unamdy keıipker. Qyzdan da, baladan da bas tartyp júrgen joq. Qaıta qyzdy qaratyp, emdetip nashaqorlyqtan aryltady. Eń so­ńyn­da ata-anasyn, qaryndasyn jábirlegen uldan olar­dy arashalap aman alyp qalady. Biraq avtor onyń aýzyna sóz salmaıdy. Qyzdy nashadan emdetkenin de qyzdyń sheshesine aıtqan sózinen ǵana bilemiz. Bir ret qana úıge kelip, kempirge ulymdy kóreıin, qyzyńyzben sóıleseıin dep edim dep birer aýyz til qatysady. Iá, “Jandaýa” esirtkige qarsy naǵyz daýa bolýy úshin taǵy bir akt jetispeı tur. Qoıylymda keseldi búkil zardaptarymen kórsetý bar da, onymen kúres joq. Shaldyń uly men qyzyn alyp, elge kóship ketýi ulyn ǵana qutqarar. Al basqa nashaqorlar taǵdyr tálkeginde, esirtki bıznesiniń qandy tyrnaǵynda qala bersin be? Dramatýrgtiń azamattyq maqsaty óz shyǵarmasymen ǵasyr keseline daýa tabý emes pe edi. Sol úshin de “Jandaýa” dep taqyryp qoıyp otyr ǵoı. Olaı bolsa, dramatýrg nashaqorlyqpen kúres týyn kóterse deımiz. Sportshy Azamat sol kúres keıipkeri bolýǵa suranyp-aq tur. Juma- Nazar SOMJÚREK, synshy.