Týǵan topyraǵyna tartqan tulǵa

Halyqtyń tarıhı jady eń bir qımas ul-qyzyn eshqashan sanasynan óshirmeıdi eken. Tipti esimderin aýyzǵa alýǵa, tildiń ústine salýǵa tyıym bolsa da ol áldebir ańyz-áfsanaǵa, jyrǵa aınalyp, nemese ertegideı aýyzdan-aýyzǵa hatqa túspesten-aq taraı beredi.  Keıki batyr esimi Torǵaı ta­ba­nynyń jurtynda osylaı ósh­­peı keldi. Ol – batyr­lyq­tyń, márttiktiń, qaı­sarlyq pen jú­rekjutqan kózsiz erliktiń úl­gisi­ bolatyn. Keı­kiden bastal­yp,­ Amangeldi, Sholaq­tyń Ospa­ny­men órilip, Doǵal, Tatyr shaıqastary, Aqshyǵanaqta bolǵan urysty aıta kelip, Ábdiǵapar men Ahań-Jahańdardyń syılas bolǵany, Amangeldi sardar men Tókeniń uldarynyń ólimine qun suraý syndy 1916 jylǵy pat­sha jarlyǵyna qarsy shyq­qan­da bolǵan oqıǵalar qarııa­lar aýzynan ertegi ańyz­dardaı sher­tiletin. Bara-bara tiri tarıh kýá­lári aradan ketip, endi solardy kórgen adamdardyń ózi azaıǵan shaqta, kóterilistiń 100 jyldyǵy qarsańynda, byltyr kúzde «О́r Torǵaı – erlik mekeni» atty ekspedısııa Astanadaǵy «Báıterektiń» túbinen attanyp, arada ǵa­syr ótkende sol bir el ta­rı­hyndaǵy eleýli oqıǵanyń izi­­men júrip ótpekshi bolǵan. Aqmola, Qa­ra­ǵandy, Qostanaı oblys­ta­rynyń aýmaǵynda 2 jarym myń­ shaqyrymdy artqa tastap, ta­ǵy­lym men órlikke toly babalar izin jańǵyrtqan ekspedısııa jumysy óte bir mazmundy da, ma­ǵynaly bolǵanyn aıtqan jón. Ár­bir bastalǵan ıgilikti istiń sońǵy núktesiniń de qoıylatyny aıan. Astanadaǵy «Marriott» qonaq úıinde «Torgay expedition» toby­nyń «О́r Torǵaı – erlik meke­ni» atty jasaqtalǵan ekspe­dı­sııa­synyń músheleri jına­lyp, byltyr kúz júrip ótken jolda jınaqtalǵan materıal­dar top­tas­qan kitap­tyń tusaýkeserin ótkizdi. Rásimde aımaqtyń shejire­sin kókiregine toqyǵan, tabanyn tozdyryp kezinde kóz­kór­genderden syr saýyp, zerde­sine toqyǵan azamat Shóptibaı Báı­dildın sóz alyp, ǵylymı aınalymǵa túspegen, el aýzynda ańyz bolyp órilgen áńgimelerdi ortaǵa salsa, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Qurmanǵalı Dárkenov arhıv derekterine súıene otyra biraz maǵlumattardy alǵa tartty. Máselen, Torǵaıdaǵy kóteriliske qatysty 8000 derek barlyǵyn, sonyń 2000 qujaty tek Amangeldi batyrǵa qatystylyǵyn aıtty. «Men istedim degenshe, el istedi deseıshi» degendeı osy jumysqa qoldaý kórsetip, ýaqytpen sanaspaı, aıanbaǵan Nurdáýlet Ákimjanov, Nurlan Saparov, Mıras Tájıtdınov, Sábıt Shaqaev, Abylaı Medeýbaev, Birjan Meshelov, Abylaı Maýdanov, Mırdos Álim­janovqa jáne tarıhtyń tamyrshylaryndaı –Shóptibaı Báıdildın, Qulseıit Týǵanbaı, Qurmanǵalı Dárkenovterge alǵystaryn aıtty. 2 jarym myń shaqyrym boıynda óreli is atqaryp, Ábdiǵapar han mert bolǵan Záýre qopasy men Keıki týǵan Baıtuma qonysyna eskertkish qoıylǵan. Osy jerde «Adam týǵan topyraqqa tartyp týady» degen ras shyǵar, Baı­tumada eskertkish belgi qoıý ońaıǵa soqpapty. Keıki týǵan topyraqqa qazyq qaǵaıyn dese kúrek batpaı, bilekteı burǵy da synypty. «Ol sirá taǵdyry da, qaısarlyǵy da, kektiligi men tektiligi de osy topyraqqa tartyp týǵannan bolar», deıdi kitap avtory Abylaı Maýdanov. Shara barysynda ekspedısııa jumysynan jedel aqparat jiberip, ol «Kazinform» halyq­aralyq aqparat agenttigi arqy­ly 5 tilge taraýyna úles qos­qan jýrnalıst Baqytjol Kákesh alǵan áserimen bólisse, kish­kentaı kúninen ólkeniń taǵy­lymdy tarıhyn tyńdap, qarııa­lardyń jazbalaryn hattaýǵa kómektesken jýrnalıst Azamat Esenjoldyń sózinen kóńil aýdararlyq áńgimelerdiń mol ekeni ań­ǵaryldy. Anar TО́LEÝHANQYZY,  «Egemen Qazaqstan»