Qazaq til biliminiń qazirgi aıtýly ókilderiniń biri, Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń prezıdenti, keshegi alyptardyń izin basyp, ónegesin jalǵap, úlgisin úkilep kele jatqan akademık О́mirzaq AITBAIULYMEN syr-suhbat qursaq degen nıet kópten kókeıde júretin edi. Sonyń sáti túsip, áńgime arna tartty.
– О́mirzaq aǵa, ótken jyldyń sońyna qaraı Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qabyldaýynda boldyńyz. Osydan-aq Memleket basshysynyń aǵa urpaqqa qurmeti, ult tiline degen izeti birden baıqaldy emes pe?
– Árıne. Osy arada «Egemen Qazaqstan» gazetinde basylǵan Prezıdenttiń «Uly Dala ulaǵattary» degen kitaby oıyma oralyp otyr. Onda Memleket basshysy kıeli tilimiz týraly, «Qazaq eli barda, qazaq tili de ómir súredi. О́sedi. О́rkendeıdi. Ultymyzdyń uly tili – máńgilik», dep bir qanattandyrsa, taǵy bir tusta «Qarııalarymyz – halqymyzdyń qııadaǵyny shalatyn qyraǵy janary, qoǵamymyzdyń qadirli qazynasy», degen baılamyn alǵa tartyp, óremizdi ósirdi. Al dıdarlasýǵa kelsek, Nursultan Ábishuly qashanda aqjarqyn áńgimeniń adamy ǵoı. Tyńdaı biledi. Aıtqan oıyńnyń túp-tamyryn zerdesine salyp, el men jer, til men dil jaıyn qozǵap, bıyl ótkizsek dep otyrǵan Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń quryltaıyna da janashyrlyq kórsetetinin jetkizdi.
– О́tken jyly seksenniń seńgirine shyǵyp, el aǵasynan el abyzyna aınaldyńyz. Aǵadan aqyl, iniden iltıpat dep, qazaq úshin qasıetti de kıeli uǵym ne dep oılaısyz?
– Sóz qadirin uqqan jurttyń urpaǵymyz ǵoı. Abyz sózin aıtyp qaldyń. Osy kıeli sóz birazdan beri ońdy-soldy qoldanysqa túse bastaǵany ras. Anda-sanda men jaıynda jazylǵan maqalalar da kórinip qalady. О́ziń de tilge tıek etip otyrsyń. Alǵash suraq mátinin oqyǵanda betim dýyldap, júregim dir ete qaldy. Ishimnen Alladan, zamandastarymnan keshirim ótindim. Sóıte tura, osy sózdiń túp-tórkini neni bildiredi degen oımen «Qazaq Sovet ensıklopedııasyn», túsindirme sózdikterdi, t.b. qaıtadan qarap, izdendim. Málimetter boıynsha «Abyz» sózi qazaq uǵymynda bilgir, dana, kóregen adam degendi uqtyrady eken. Qalaı degende de, tereń kıeli uǵym arqalap turǵan mundaı tekti sózderdi abaılap, saralap qoldaný kerek dep esepteımin. О́zimdi abyzdar qataryna qosýdan saqtanamyn. Qazaq tarıhynda el jadynda qalyp qoıǵan abyz atanǵan adamdar bolǵan. Máselen, el jadynda óshpesteı iz qaldyrǵan jyraýlar, bıler men sheshender, el bastaǵan kósemder, dana Abaı, tipti keshegi ustaz M.Áýezov syndy kemeńgerlerdiń jóni bólek qoı.
– Táýelsizdik tusynda rýhanı salada nege qol jetkizdik, neden utyldyq?
– Jetistik bar. Ol ult qundylyǵyna aınalýda. Biz bardan góri, joǵymyzdy túgendesek utylmas edik. Men áńgimeni osy turǵyda qozǵasam deımin. Sebebi, ketken esemizdi qaıtarý jolynda kelemiz. Eń aldymen, osy Táýelsizdik degen ǵajaıyp sózdiń parqyn bizdiń qazaq túgel tanyp bildi me degen oıǵa qalamyn. О́mir baqı esigine qulyp salyp kórmegen el edik. Barǵan saıyn adamdar ózin ózi qorshap, temir qaqpaly qorǵandar salyp, jekeshelenip bitti. Onymen urlyq-qarlyq, korrýpsııa, aldaý-arbaýdyń toqtaıtyn túri joq. Áldeneshe ǵasyrdy artqa salyp baryp áreń qol jetken táýelsizdigimizdi birlese baıandy etýdiń ornyna árkim óz qorasynyń qamyn jeýmen álek. Bul bul ma, táýelsizdik tańy atqan alǵashqy jyldarda bostandyq, erkindik degenimizdiń máni osylaı eken degendeı el ortasynan shyqqan pysyqaılar keńse, mekeme, ǵımarat, jer ataýlynyń bárin birtindep menshiktene, jekeshelendire bastady. Baılyqtyń adam estimegen túrlerine kenelgender bar. Olar Qazaqstannyń negizgi baılyǵynyń tutqasyn ustap otyr. Sol myqtylardyń birde-biriniń Qazaqstanda mektep, kitaphana, mádenı ortalyqtar salyp, halyq úshin ıgilikti is-shara jasaǵandaryn estigen emespiz. Tipti, osyndaıda júrek syzdaı otyryp, shırek ǵasyrdan asa ýaqyt boıy memlekettik tildiń jyryn jyrlap kele jatqan Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń múshkil halin amalsyz tilge tıek etýge týra keledi. Sonaý ótken ǵasyrdyń 90-jyldaryna taıaý «Qazaq tili» qoǵamynyń alǵashqy quryltaıynda Almatyda el men tildiń mereıin asqaqtatatyn «Til saraıyn» salamyz degen ýádeniń quny bir tıyn boldy. Mundaı saraı túgili Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń bas uıymy kóshpeli qazaqtyń kúıin keship, áli kúnge kóringen esikti ashyp panalap keledi. Táýelsiz dáýirimizdiń bir jetistigi ázirge osy bolyp tur. Osyndaı bolmashy mysaldardan táýelsizdik tusynda rýhanı salada nege qol jetkizip, neden utyldyq degen saýaldyń jaýabyn qadirmendi oqyrman ózi-aq ishteı túıindeı túser.
– Shynynda, til týraly kóp aıtamyz. Zań da, qaýly da, qarajat ta bar sekildi. Sonda ne kedergi? Álde joǵaryda bir kiltıpan bar ma? Bulaı deýge sebep, buryn tilge kelgende tilin tisteıtinder jańa Úkimet basshysy qazaqsha sóılep edi, álgindeı azamattar kósilip ketpese de sheshile bastady. Buǵan ne deýge bolady?
– Til týraly sóz jeterlik, árıne. Ǵafý aqyn (Qaıyrbekov) «Aıta-aıta Altaıdy, Jamal apaı qartaıdy» degendeı, biz de bul máseleni toqtaýsyz tolǵap kelemiz. Munyń ústine óziń eske salǵandaı, zań da bar, qaýly-qarar da jetedi. Tipti, Elbasymyzdyń neshe-alýan basqosýlarda qadap aıtqan sózderiniń ózi qanshama. Prezıdenttiń «Uly Dala ulaǵattary» atty kitabynyń til týraly taraýynda «Is basynda, ásirese, halyqtyń kóz aldyndaǵy jaýapty qyzmette otyrǵan qazaqtardyń ózderi memlekettik tildi mensinbeı, ózge tilde sóıleýge qumar bolsa, oǵan halyq ta, til de kináli emes. Kináli – ulttyq namystyń azdyǵy, ersi áreketke eliktegishtik, ult dástúrine enjarlyq», deı kelip, «Ár azamat áýeli týǵan tilge degen qurmet pen jaýapkershilikti ózinen bastaýy kerek. Otbasynan bastaý kerek. Otbasyndaǵy ońdy tárbıe ana tili arqyly júzege assa, odan ári jas urpaq ómirdegi óz qajettiligin ózi tabady», dedi. Buǵan ne qosa alasyń? Sóz túıininde «...qandaı jaǵdaıda da týǵan tilimiz – qazaq tili óz mártebesin joǵary ustaýy tıis. Týǵan tilimiz qashanda bıik bolýy qajet», dep namysyńdy qaırap, jigerińdi janıdy. Iá, Elbasy kúıinip aıtqan isten nátıje shyǵarmaý óz baýyrlarymyzǵa syn bolyp tur. Sol qabyldanǵan qaýly, qarar, zańdarǵa saı aýyz toltyryp aıtar bıik nátıjege áli jete almaı kelemiz. Ras, bılik basyndaǵynyń birazy tipti, keıbir mınıstrler de qazaqsha táp-táýir sóıleı bastady. Buǵan kóńil jibigenmen jalpy jurtshylyqtyń zańdardy iske asyrýǵa mindetti basshylarǵa degen senimi shamaly. О́ıtkeni, áli kúnge oblystyq, qalalyq bılik aýqymynda qazaq tilinen góri orys tiliniń bedeli joǵary. Sodan qarapaıym qazaq balasyn qazaqsha oqytqannan góri oryssha oqytýǵa beıim bolyp barady. Ol úshin ony kinálaýǵa haqyń joq. Qazir qalyptasyp qalǵan jaǵdaı jalpy tektes.
Birtindep satylap, kezeń-kezeńimen atqarylýǵa tıisti ıgi sharalar da ásirese, áıteýir reforma jasaý aýanymen ondaǵan, júzdegen jyldar boıy synnan, tájirıbeden ótip, qalyptasyp qalǵan júıeni (oqý júıesin) buzyp «jańalyq ashý» aqylǵa sııa bermeıtin is. Áńgime «úsh tuǵyrly til jobasy» týraly bolyp otyr. Bul negizinde qoldaýǵa tatıtyn joba. Alaıda, ony usynbas buryn, tipti usynǵannan keıin de jalpy jurtshylyq alqasyna salyp, mamandarmen keńesip alý kerek edi. «Keńesip kesken ton kelte bolmas», dep babalarymyz tegin aıtty deısiz be? О́tken tarıhymyzdaǵy jaqsy úlgilerdi jadymyzdan shyǵara alamyz ba? Babalar qaldyrǵan amanatty iske asyra aldyq pa? Máselen, uly ustaz Ahmet Baıtursynuly urpaqqa til úıretýde qandaı baǵyt ustanyp edi. Ol japon halqy ispetti balalardy 12 jasqa deıin óz ana tilinde tárbıelep alǵan jón dep edi ǵoı. О́ıtkeni, býyny qatpaǵan jas urpaq, áýeli óz ultynyń bar asyl qasıetterin óz tilinde boıyna sińirip alýy qajet. Sonda ǵana ol óz ultynyń qamyn jeıtin azamat bolyp qalyptasa alady.
Keshegi keńes dáýirinde qazaq mektepterinde jaratylys pánderiniń bári qazaq tilinde oqylyp, talaı ult balasy ǵylym shyńyna órlegen joq pa edi? Al endi sonyń bárin aǵylshynsha oqytý degen sóz, eń aldymen, aıaǵyn áltek-táltek basyp kele jatqan qazaq tilin qurdymǵa ákep tireý bolyp shyqpaı ma? Aǵylshyn tilin qazaq tilimen taıtalastyrmaı-aq óz aldyna bólek pán retinde nege oqytyla bermeıdi? Oǵan kim qarsy bolmaq. «Úsh tuǵyrly til» atty ıdeıanyń kóleńkesinde qazaq tili osylaısha óziniń mártebeli belesine jetpeı tunshyǵýy ábden múmkin. Tipti, osy tuǵyr sóziniń maǵynasy bul jerde durys qoldanysqa túsip turǵan joq. О́ıtkeni, eshqandaı til qazaq tiliniń tuǵyry bola almaıdy. Memlekettiligimizdiń negizgi tiregi (tuǵyry) – qazaq tili.
– Bir maqalańyzda qazaqtyń kórgeninen kózaqy alýǵa daıyn turatynyn, eliktep, solyqtaı beretinin, tilge kelgende óz tilinen buryn ózgeniń tiline tura shabatynyn aıtypsyz. Bárin qajetine qaraı izdese, utylmas pa edi? Ulttyq rýh álsiremes pe edi? Kórseqyzarlyqtan qaıtsek qutylamyz?
– Iá, kórseqyzarlyq, elikteý, solyqtaý, jaǵympazdaný tárizdi qısynsyz minezdiń bizde HIH-HH ǵasyrlardan-aq boı kórsete bastaǵany tarıhtan belgili. Abaı óleńderiniń kóbi qazaqtyń osyndaı qylyǵyn synaýǵa baǵyttalǵan ǵoı. Alash ardaqtylary men keńestik dáýirdiń talaı qyspaǵynda júrip-aq qazaqty osyndaı minezin sheneýmen ótken tulǵalar qanshama. Alaıda, sol minez áli jalǵasyp keledi. Táýelsiz el bolǵanymyzǵa da shırek ǵasyr toldy. Sol minezden áli aryla alatyn túrimiz joq. Bul, ásirese, el, jer, til, din, dil máselesine baılanysty aıtylatyn pikirler aýanynan baıqalyp jatady. Ulttyq jáne memlekettik turǵydan ádil oı qozǵaý ornyna, jaltaqtyq, jalpaqshesheılik minez beleń alǵandaı. Munyń bári shamasy sol baıaǵy keńestik saıasattyń bizdiń qazaqtyń 62 tamyry men 12 múshesine túbegeıli enip qalǵanynyń saldarynan ba deımin. Keıde Qazaq eli, Qazaq memleketi dep aıtýdan aıbynamyz. Oǵan oı men boıdaǵy úrkek sezim jibermeıdi.
Kezinde basqynshylyq saıasattyń tereń júrgizilgeni sonshama, qazaq tili men ulttyq mádenıetten góri orys tiline qaraı jaǵamyz jyǵyldy da turady. Muny ómirimizdiń barlyq salalarynan baıqaýǵa bolady. Aǵylshyn, orys tilin qazaq tilimen qabattastyryp balabaqshalar men bastaýysh mektep baǵdarlamasyna engizýdiń qanshalyqty utymdy ekeni neǵaıbyl. Taǵy da qaıtalap eske alýǵa týra keledi. Endi qatarǵa qosylyp kele jatqan memlekettik tilimizdiń tirseginen qaǵý bolyp shyqpaı ma bul qylyq.
О́zge elden kórgenniń bárin talǵaýsyz, óz urpaǵyna asyǵys túrde tyqpalaı berý qanshalyqty qısyndy? Bul da elikteý, solyqtaýdan, tym ásire reformashyldyqtan týyndap jatatyn minez be deımin. Mundaı is-árekettiń bári eldi qazaqy ulttyq rýhtan bezdiredi. Qazaq memleketi degen túsinikten alshaqtatady. Urpaǵyn ulttyq rýhta tárbıeleı almaǵan el utylady. Sondyqtan ultqa, memleketke baılanysty bastamalardyń bári eń aldymen qazaqqa, qazaq memleketine qanshalyqty tıimdi, qanshalyqty qajet degen turǵyda túzilgeni maqul. Sonda ǵana jyldar boıy boıǵa darytyp alǵan keleńsizdikterden aıyǵatyn bolamyz.
– Eshnársege tańdanýdan tańǵalýdan, áı bul qalaı, dep táıt deýden, alaqarǵa bolmaıyn, bárekeldimen júreıin, Abaı aıtpaqshy, «Endi jubanyshy: jalǵyz biz be, eldiń bári de súıtip-aq júr ǵoı, kóppen kórgen uly toı, kóppen birge bolsaq, boldy-daǵy degen sózdi jubanysh qylady» bolyp jatqan joq pa? Sypyra maqtaý, sydyrta sóıleýge qalaı qaraısyz?
– Ras, búgingi qazaqty esh nársemen tańǵaldyra almaımyz. Radıo sóılep tur, telearna neshe alýan oqıǵany kúndelikti kórsetip tur. Baspasózde de neshe alýan materıaldar jarııalanady. Qoǵam da ózgerdi, soǵan oraı adam da ózgere bastady. Al jaqsyly-jamandy is-áreketten taǵylym, tárbıe alý jaǵy solǵyn. Bireý jyǵylyp jatsa, ony demep turǵyzýdyń ornyna «meniń sharýam qansha» deıtin jaman ádet paıda boldy. Tipti, ómirdiń neshe alýan sátinde adamnyń synǵa túser sáti kóp qoı. Kúndelikti tirlikte qoǵamdyq ómirde adal pikirińdi qosyp, aǵynan jarylar sátter az ba? Osynyń bárinde kóriner qazaqtyń kesek minezi usaqtap bara ma degen oıǵa qalasyń. Keıde maqtaý men dattaý sóziniń maǵynasy jarysqa túsip jatqandaı. Ekeýinde de asyra siltep artyǵymen ketý basym. Joǵarydan tómen qaraı, tómennen joǵaryǵa qaraı toqtaýsyz aıtylyp jatatyn maqtangershiliktiń shegi-sheti kóriner emes. Osyǵan kereǵar bázbireýlerge dattap ber deseń, aldyna jan salmaıtyn sózýarlar taǵy da jeterlik. Munyń bári bizdiń adamdyq, adamgershilik tárbıeni qoldan shyǵaryp alǵandyǵymyzdan emes pe eken degen oıǵa jeteleıdi.
– Buryndary gazet-jýrnaldarda shyqqan kórkem dúnıeniń tiline, maqalalardyń ishindegi sóz tórkinderine ózińiz sekildi ǵalymdar taldaý jasaıtyn edi. Oǵan ótken 50-60-jyldardaǵy oqymystylardyń, naqtylaı tússek, Ǵ.Musabaev, ózge de ǵalymdardyń eńbekterin qaıta bir qaraǵanda kózim shalǵan edi. Bul jaıdy nege qozǵap otyrǵanyma keler bolsam, qazir árkim bilgen sózin qoldanyp júr. Ǵalymdar súzgiden ótkizgen tıisti oryndar bekitken orfografııalyq sózge den qoıa bermeıdi. Bul tirlik qazaqta da jergilikti dıalekt bar degenge uryndyrmaı ma? Munyń nyshanyn bir áriptesimiz teledıdardan aıtyp qalǵany bar. Buǵan siz ne deısiz?
– Bul – qazaq til bilimindegi kún tártibinen ázirge túse qoımaıtyn másele. О́z urpaǵyn bilimdi etýge tyryspaıtyn halyq joq. Sonyń biri bizdiń el. Uly ustaz Ybyraı Altynsarınnen keıin qazaqta saýattylyq máselesin eń alǵash qozǵaǵan Ahmet Baıtursynuly bolatyn. Ol bul máseleni óle-ólgenshe qaýzap ótti. Sol kisiniń úlgisimen barlyq Alash ardaqtylary bul máseleni nazarynda ustady. Keıin Q.Jubanov, M.Balaqaev, I.Keńesbaev, S.Amanjolov, N.Saýranbaev, t.b. ǵalymdar qazaq til biliminiń kókeıkesti máselelerimen shuǵyldandy. Bulardyń kóbi qazaq tilinde saýatty sóıleý men saýatty jazý máselesine únemi nazar aýdaryp otyrdy. Sózdikterdiń neshe alýan túrleri jasaldy. Orfoepııalyq, orfografııalyq, termınologııalyq, frazeologııalyq sózdikterdiń túr-túri, sondaı-aq, tilimizdiń en baılyǵy jınaqtalǵan eki tomdyq, on tomdyq, on bes tomdyq túsindirme sózdikter jáne eki tildi, kóp tildi sózdikter jurshylyqqa usynyldy.
Jazý saýaty men sóıleý saýatymyzdy jandandyra, qalyptastyra túsetin leksıkografııalyq, leksıkologııalyq eńbekterdiń qatary qazirgi ýaqytta da tolyǵa túsýde. Ustanatyn ereje, úlgi, ónege bar. Orys tili jáne basqa túrki tilderindegi emle erejeleri men orfografııalyq sózdikter talabyn qatań ustaný tártibi bizde áli kúnge qalyptaspaı keledi. Qate bolsa da kelesi jóndelgen túri qolǵa tıgenshe, qolda bardy tutyna turý degen mádenıetke áli jete almaı kelemiz. Gazet, jýrnaldardaǵy, radıo, televıdenıedegi qıly-qıly sóz qoldanystar «qolda bar altyndy qadirlemeýden» jáne «menińshe bylaı» degen ózimshildikten týyndap jatqan qateler. Jalpy, keń-baıtaq qazaq jeriniń tabıǵaty qandaı ásem, qandaı kórkem bolsa, soǵan oraı tili de ǵajap kórkem ári baı ǵoı. Sózdi árkim óz qalaýynsha árqalaı qoldana berse, ol onyń saýatynyń jetimsizdigi. Sondyqtan jazýymyz emle-erejelerine saı bolǵany maqul.
– Kıeli tildiń ǵylymdaǵy ıesi bolǵan sanaýly sańlaqtardyń birisiz. Alǵashqy qadamyńyzdy jýrnalıstıkadan bastadyńyz, odan keıin ǵylymǵa taban tirep, ǵylym shyńy sanalatyn akademık atandyńyz. Jýrnalıstıkada qalsańyz, qara sózdiń qas sheberi bolaryńyzǵa esh kúmán joq. Osy salalardan ózge ónerdegi jolyńyz da eren. О́nerde qala bergende baıaǵyda-aq halyq ártisi bolaryńyz haq. Birjan saldyń «Temirtasy» sizdiń daýsyńyzda áýeleýi nege turady? Osynsha qabilet sizdiń boıyńyzǵa qaıdan daryǵan?
– «Kıeli tildiń ıesi» degennen góri qyzmetshisi degen durysyraq bolar. Tildiń ıesi halyq, al biz sol halyqtyń ózine qyzmet jasaýǵa tıisti adal uly bola alsaq, eń uly mártebe sol ǵoı. Alǵashqy qadamymdy gazet betinen bastaǵanyma ókingen emespin. Aǵa gazettiń saqa qalamgerlerinen kóp nárse úırendim. Abaı Beısenbaev, Ábilmájin Jumabaev, Balǵabek Qydyrbekuly, Uzaq Baǵaev, Bekdildá Abdýllın, Qurmanǵalı Uıabaev, Jeken Jumahanov tárizdi aǵalar taǵylymy áli kúnge jadymnan shyqqan emes. Solardan tálim ala júrip ǵylym, ǵalym degen sózder kókeıimnen ketpeı qoıdy. Ǵylym akademııasy ózine tartty da turdy. Sóıtip, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde úsh jarym jyldaı eńbek etip, aqyry, 1962 jyldyń naýryzynda Qazaq til bilimi ınstıtýtynyń esigin ashtym. Munda ózimniń ýnıversıtette sabaq bergen burynǵy ustazdarym M.Balaqaev, I.Keńesbaev jáne burynnan eńbekterimen tanys Á.Qaıdar, S.Taljanov, Á.Satybaldıev tárizdi ǵalymdar ortasyna tústim de kettim. Sóıtip, janym qalaǵan ǵylymı jumystarǵa belshemnen battym. Eńbek ete bilseń qashanda nátıjege jetesiń. Qudaıǵa shúkir, qadirli ustazdarym men qalamdas áriptestermen pikir talastyra júrip, oılaǵan maqsatyma jetkendeımin.
Atalǵan máselelermen aınalysa júrip, sábı kúnimnen serik bolǵan qońyr dombyra men qazaqtyń ánderi jáne kúılerin kókeıimnen eshqashan shyǵarǵan emespin. Án men kúıdi janymdaı jaqsy kóremin. Men sııaqty ónerdi meılinshe qadirleıtin ózimizge tán bir ortamyz boldy. Olar, Asqar Súleımenov, Kerimbek Syzdyqov, Ilıa Jaqanov, Zeınolla Serikqalıev, Talatbek Ákimov jáne men jıi bas qosyp, qazaqtyń ánderi men kúıleri jóninde áńgime-dúken quratynbyz. Áńgime birtindep Táttimbet, Súgir, Tólegen kúılerine, «Qosbasarlarǵa» oıysyp, Aqan, Birjannyń ánderine ulasatyn.
Sodan «Temirtastyń» kıno álemine sapary bastaldy. Qyrǵyz rejıssery Bolot Shámshıev Asqar arqyly meni tapty. Osy án úshin Bishkek pen Máskeý shahary arasyn shańdatqandaı boldyq. Aqyry «Ystyq kóldiń alqyzyl gúlderi» atty kınofılm paıda boldy. Onda menen «Temirtasty» erinbeı úırengen Keńes Odaǵynyń halyq ártisi Súımenqul Choqmorov basty róldi oınasa, sol keıipkerdiń áni meniń aıtýymda oryndaldy. Biz osy án arqyly Súımenqul, Bolotpen qadirles, syılas jandarǵa aınaldyq. Al «osynsha qabilet sizdiń boıyńyzǵa qaıdan daryǵan» degen saýalǵa arǵy túpten jalǵasqan shyǵar dep oılaımyn. Ákemniń úni taza ári bıik bolatyn, ásirese, quran oqyǵanda ony eldiń bári uıyp tyńdaıtyn. Anamnyń da ánge qumarlyǵy erekshe edi. Sýyrypsalma aqyndyǵy da bar bolatyn. Bunyń arǵy jaǵynda naǵashy atam ataqty kúıshi bolǵan desedi. Al atam qazaqtyń uly dúnıeleri, qadirli qalyby qazaq balasyna yqpal etpeı tura ma! Shirkin, qazaqtyń ánderi men kúılerindeı ǵajap ne bar deısiz myna jalǵanda! Birnárse darysa osylardan daryǵan shyǵar.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
• 20 Qańtar, 2017
Eshqandaı til qazaq tiliniń tuǵyry bola almaıdy
Qazaq til biliminiń qazirgi aıtýly ókilderiniń biri, Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń prezıdenti, keshegi alyptardyń izin basyp, ónegesin jalǵap, úlgisin úkilep kele jatqan akademık О́mirzaq AITBAIULYMEN syr-suhbat qursaq degen nıet kópten kókeıde júretin edi. Sonyń sáti túsip, áńgime arna tartty.
– О́mirzaq aǵa, ótken jyldyń sońyna qaraı Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qabyldaýynda boldyńyz. Osydan-aq Memleket basshysynyń aǵa urpaqqa qurmeti, ult tiline degen izeti birden baıqaldy emes pe?
– Árıne. Osy arada «Egemen Qazaqstan» gazetinde basylǵan Prezıdenttiń «Uly Dala ulaǵattary» degen kitaby oıyma oralyp otyr. Onda Memleket basshysy kıeli tilimiz týraly, «Qazaq eli barda, qazaq tili de ómir súredi. О́sedi. О́rkendeıdi. Ultymyzdyń uly tili – máńgilik», dep bir qanattandyrsa, taǵy bir tusta «Qarııalarymyz – halqymyzdyń qııadaǵyny shalatyn qyraǵy janary, qoǵamymyzdyń qadirli qazynasy», degen baılamyn alǵa tartyp, óremizdi ósirdi. Al dıdarlasýǵa kelsek, Nursultan Ábishuly qashanda aqjarqyn áńgimeniń adamy ǵoı. Tyńdaı biledi. Aıtqan oıyńnyń túp-tamyryn zerdesine salyp, el men jer, til men dil jaıyn qozǵap, bıyl ótkizsek dep otyrǵan Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń quryltaıyna da janashyrlyq kórsetetinin jetkizdi.
– О́tken jyly seksenniń seńgirine shyǵyp, el aǵasynan el abyzyna aınaldyńyz. Aǵadan aqyl, iniden iltıpat dep, qazaq úshin qasıetti de kıeli uǵym ne dep oılaısyz?
– Sóz qadirin uqqan jurttyń urpaǵymyz ǵoı. Abyz sózin aıtyp qaldyń. Osy kıeli sóz birazdan beri ońdy-soldy qoldanysqa túse bastaǵany ras. Anda-sanda men jaıynda jazylǵan maqalalar da kórinip qalady. О́ziń de tilge tıek etip otyrsyń. Alǵash suraq mátinin oqyǵanda betim dýyldap, júregim dir ete qaldy. Ishimnen Alladan, zamandastarymnan keshirim ótindim. Sóıte tura, osy sózdiń túp-tórkini neni bildiredi degen oımen «Qazaq Sovet ensıklopedııasyn», túsindirme sózdikterdi, t.b. qaıtadan qarap, izdendim. Málimetter boıynsha «Abyz» sózi qazaq uǵymynda bilgir, dana, kóregen adam degendi uqtyrady eken. Qalaı degende de, tereń kıeli uǵym arqalap turǵan mundaı tekti sózderdi abaılap, saralap qoldaný kerek dep esepteımin. О́zimdi abyzdar qataryna qosýdan saqtanamyn. Qazaq tarıhynda el jadynda qalyp qoıǵan abyz atanǵan adamdar bolǵan. Máselen, el jadynda óshpesteı iz qaldyrǵan jyraýlar, bıler men sheshender, el bastaǵan kósemder, dana Abaı, tipti keshegi ustaz M.Áýezov syndy kemeńgerlerdiń jóni bólek qoı.
– Táýelsizdik tusynda rýhanı salada nege qol jetkizdik, neden utyldyq?
– Jetistik bar. Ol ult qundylyǵyna aınalýda. Biz bardan góri, joǵymyzdy túgendesek utylmas edik. Men áńgimeni osy turǵyda qozǵasam deımin. Sebebi, ketken esemizdi qaıtarý jolynda kelemiz. Eń aldymen, osy Táýelsizdik degen ǵajaıyp sózdiń parqyn bizdiń qazaq túgel tanyp bildi me degen oıǵa qalamyn. О́mir baqı esigine qulyp salyp kórmegen el edik. Barǵan saıyn adamdar ózin ózi qorshap, temir qaqpaly qorǵandar salyp, jekeshelenip bitti. Onymen urlyq-qarlyq, korrýpsııa, aldaý-arbaýdyń toqtaıtyn túri joq. Áldeneshe ǵasyrdy artqa salyp baryp áreń qol jetken táýelsizdigimizdi birlese baıandy etýdiń ornyna árkim óz qorasynyń qamyn jeýmen álek. Bul bul ma, táýelsizdik tańy atqan alǵashqy jyldarda bostandyq, erkindik degenimizdiń máni osylaı eken degendeı el ortasynan shyqqan pysyqaılar keńse, mekeme, ǵımarat, jer ataýlynyń bárin birtindep menshiktene, jekeshelendire bastady. Baılyqtyń adam estimegen túrlerine kenelgender bar. Olar Qazaqstannyń negizgi baılyǵynyń tutqasyn ustap otyr. Sol myqtylardyń birde-biriniń Qazaqstanda mektep, kitaphana, mádenı ortalyqtar salyp, halyq úshin ıgilikti is-shara jasaǵandaryn estigen emespiz. Tipti, osyndaıda júrek syzdaı otyryp, shırek ǵasyrdan asa ýaqyt boıy memlekettik tildiń jyryn jyrlap kele jatqan Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń múshkil halin amalsyz tilge tıek etýge týra keledi. Sonaý ótken ǵasyrdyń 90-jyldaryna taıaý «Qazaq tili» qoǵamynyń alǵashqy quryltaıynda Almatyda el men tildiń mereıin asqaqtatatyn «Til saraıyn» salamyz degen ýádeniń quny bir tıyn boldy. Mundaı saraı túgili Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń bas uıymy kóshpeli qazaqtyń kúıin keship, áli kúnge kóringen esikti ashyp panalap keledi. Táýelsiz dáýirimizdiń bir jetistigi ázirge osy bolyp tur. Osyndaı bolmashy mysaldardan táýelsizdik tusynda rýhanı salada nege qol jetkizip, neden utyldyq degen saýaldyń jaýabyn qadirmendi oqyrman ózi-aq ishteı túıindeı túser.
– Shynynda, til týraly kóp aıtamyz. Zań da, qaýly da, qarajat ta bar sekildi. Sonda ne kedergi? Álde joǵaryda bir kiltıpan bar ma? Bulaı deýge sebep, buryn tilge kelgende tilin tisteıtinder jańa Úkimet basshysy qazaqsha sóılep edi, álgindeı azamattar kósilip ketpese de sheshile bastady. Buǵan ne deýge bolady?
– Til týraly sóz jeterlik, árıne. Ǵafý aqyn (Qaıyrbekov) «Aıta-aıta Altaıdy, Jamal apaı qartaıdy» degendeı, biz de bul máseleni toqtaýsyz tolǵap kelemiz. Munyń ústine óziń eske salǵandaı, zań da bar, qaýly-qarar da jetedi. Tipti, Elbasymyzdyń neshe-alýan basqosýlarda qadap aıtqan sózderiniń ózi qanshama. Prezıdenttiń «Uly Dala ulaǵattary» atty kitabynyń til týraly taraýynda «Is basynda, ásirese, halyqtyń kóz aldyndaǵy jaýapty qyzmette otyrǵan qazaqtardyń ózderi memlekettik tildi mensinbeı, ózge tilde sóıleýge qumar bolsa, oǵan halyq ta, til de kináli emes. Kináli – ulttyq namystyń azdyǵy, ersi áreketke eliktegishtik, ult dástúrine enjarlyq», deı kelip, «Ár azamat áýeli týǵan tilge degen qurmet pen jaýapkershilikti ózinen bastaýy kerek. Otbasynan bastaý kerek. Otbasyndaǵy ońdy tárbıe ana tili arqyly júzege assa, odan ári jas urpaq ómirdegi óz qajettiligin ózi tabady», dedi. Buǵan ne qosa alasyń? Sóz túıininde «...qandaı jaǵdaıda da týǵan tilimiz – qazaq tili óz mártebesin joǵary ustaýy tıis. Týǵan tilimiz qashanda bıik bolýy qajet», dep namysyńdy qaırap, jigerińdi janıdy. Iá, Elbasy kúıinip aıtqan isten nátıje shyǵarmaý óz baýyrlarymyzǵa syn bolyp tur. Sol qabyldanǵan qaýly, qarar, zańdarǵa saı aýyz toltyryp aıtar bıik nátıjege áli jete almaı kelemiz. Ras, bılik basyndaǵynyń birazy tipti, keıbir mınıstrler de qazaqsha táp-táýir sóıleı bastady. Buǵan kóńil jibigenmen jalpy jurtshylyqtyń zańdardy iske asyrýǵa mindetti basshylarǵa degen senimi shamaly. О́ıtkeni, áli kúnge oblystyq, qalalyq bılik aýqymynda qazaq tilinen góri orys tiliniń bedeli joǵary. Sodan qarapaıym qazaq balasyn qazaqsha oqytqannan góri oryssha oqytýǵa beıim bolyp barady. Ol úshin ony kinálaýǵa haqyń joq. Qazir qalyptasyp qalǵan jaǵdaı jalpy tektes.
Birtindep satylap, kezeń-kezeńimen atqarylýǵa tıisti ıgi sharalar da ásirese, áıteýir reforma jasaý aýanymen ondaǵan, júzdegen jyldar boıy synnan, tájirıbeden ótip, qalyptasyp qalǵan júıeni (oqý júıesin) buzyp «jańalyq ashý» aqylǵa sııa bermeıtin is. Áńgime «úsh tuǵyrly til jobasy» týraly bolyp otyr. Bul negizinde qoldaýǵa tatıtyn joba. Alaıda, ony usynbas buryn, tipti usynǵannan keıin de jalpy jurtshylyq alqasyna salyp, mamandarmen keńesip alý kerek edi. «Keńesip kesken ton kelte bolmas», dep babalarymyz tegin aıtty deısiz be? О́tken tarıhymyzdaǵy jaqsy úlgilerdi jadymyzdan shyǵara alamyz ba? Babalar qaldyrǵan amanatty iske asyra aldyq pa? Máselen, uly ustaz Ahmet Baıtursynuly urpaqqa til úıretýde qandaı baǵyt ustanyp edi. Ol japon halqy ispetti balalardy 12 jasqa deıin óz ana tilinde tárbıelep alǵan jón dep edi ǵoı. О́ıtkeni, býyny qatpaǵan jas urpaq, áýeli óz ultynyń bar asyl qasıetterin óz tilinde boıyna sińirip alýy qajet. Sonda ǵana ol óz ultynyń qamyn jeıtin azamat bolyp qalyptasa alady.
Keshegi keńes dáýirinde qazaq mektepterinde jaratylys pánderiniń bári qazaq tilinde oqylyp, talaı ult balasy ǵylym shyńyna órlegen joq pa edi? Al endi sonyń bárin aǵylshynsha oqytý degen sóz, eń aldymen, aıaǵyn áltek-táltek basyp kele jatqan qazaq tilin qurdymǵa ákep tireý bolyp shyqpaı ma? Aǵylshyn tilin qazaq tilimen taıtalastyrmaı-aq óz aldyna bólek pán retinde nege oqytyla bermeıdi? Oǵan kim qarsy bolmaq. «Úsh tuǵyrly til» atty ıdeıanyń kóleńkesinde qazaq tili osylaısha óziniń mártebeli belesine jetpeı tunshyǵýy ábden múmkin. Tipti, osy tuǵyr sóziniń maǵynasy bul jerde durys qoldanysqa túsip turǵan joq. О́ıtkeni, eshqandaı til qazaq tiliniń tuǵyry bola almaıdy. Memlekettiligimizdiń negizgi tiregi (tuǵyry) – qazaq tili.
– Bir maqalańyzda qazaqtyń kórgeninen kózaqy alýǵa daıyn turatynyn, eliktep, solyqtaı beretinin, tilge kelgende óz tilinen buryn ózgeniń tiline tura shabatynyn aıtypsyz. Bárin qajetine qaraı izdese, utylmas pa edi? Ulttyq rýh álsiremes pe edi? Kórseqyzarlyqtan qaıtsek qutylamyz?
– Iá, kórseqyzarlyq, elikteý, solyqtaý, jaǵympazdaný tárizdi qısynsyz minezdiń bizde HIH-HH ǵasyrlardan-aq boı kórsete bastaǵany tarıhtan belgili. Abaı óleńderiniń kóbi qazaqtyń osyndaı qylyǵyn synaýǵa baǵyttalǵan ǵoı. Alash ardaqtylary men keńestik dáýirdiń talaı qyspaǵynda júrip-aq qazaqty osyndaı minezin sheneýmen ótken tulǵalar qanshama. Alaıda, sol minez áli jalǵasyp keledi. Táýelsiz el bolǵanymyzǵa da shırek ǵasyr toldy. Sol minezden áli aryla alatyn túrimiz joq. Bul, ásirese, el, jer, til, din, dil máselesine baılanysty aıtylatyn pikirler aýanynan baıqalyp jatady. Ulttyq jáne memlekettik turǵydan ádil oı qozǵaý ornyna, jaltaqtyq, jalpaqshesheılik minez beleń alǵandaı. Munyń bári shamasy sol baıaǵy keńestik saıasattyń bizdiń qazaqtyń 62 tamyry men 12 múshesine túbegeıli enip qalǵanynyń saldarynan ba deımin. Keıde Qazaq eli, Qazaq memleketi dep aıtýdan aıbynamyz. Oǵan oı men boıdaǵy úrkek sezim jibermeıdi.
Kezinde basqynshylyq saıasattyń tereń júrgizilgeni sonshama, qazaq tili men ulttyq mádenıetten góri orys tiline qaraı jaǵamyz jyǵyldy da turady. Muny ómirimizdiń barlyq salalarynan baıqaýǵa bolady. Aǵylshyn, orys tilin qazaq tilimen qabattastyryp balabaqshalar men bastaýysh mektep baǵdarlamasyna engizýdiń qanshalyqty utymdy ekeni neǵaıbyl. Taǵy da qaıtalap eske alýǵa týra keledi. Endi qatarǵa qosylyp kele jatqan memlekettik tilimizdiń tirseginen qaǵý bolyp shyqpaı ma bul qylyq.
О́zge elden kórgenniń bárin talǵaýsyz, óz urpaǵyna asyǵys túrde tyqpalaı berý qanshalyqty qısyndy? Bul da elikteý, solyqtaýdan, tym ásire reformashyldyqtan týyndap jatatyn minez be deımin. Mundaı is-árekettiń bári eldi qazaqy ulttyq rýhtan bezdiredi. Qazaq memleketi degen túsinikten alshaqtatady. Urpaǵyn ulttyq rýhta tárbıeleı almaǵan el utylady. Sondyqtan ultqa, memleketke baılanysty bastamalardyń bári eń aldymen qazaqqa, qazaq memleketine qanshalyqty tıimdi, qanshalyqty qajet degen turǵyda túzilgeni maqul. Sonda ǵana jyldar boıy boıǵa darytyp alǵan keleńsizdikterden aıyǵatyn bolamyz.
– Eshnársege tańdanýdan tańǵalýdan, áı bul qalaı, dep táıt deýden, alaqarǵa bolmaıyn, bárekeldimen júreıin, Abaı aıtpaqshy, «Endi jubanyshy: jalǵyz biz be, eldiń bári de súıtip-aq júr ǵoı, kóppen kórgen uly toı, kóppen birge bolsaq, boldy-daǵy degen sózdi jubanysh qylady» bolyp jatqan joq pa? Sypyra maqtaý, sydyrta sóıleýge qalaı qaraısyz?
– Ras, búgingi qazaqty esh nársemen tańǵaldyra almaımyz. Radıo sóılep tur, telearna neshe alýan oqıǵany kúndelikti kórsetip tur. Baspasózde de neshe alýan materıaldar jarııalanady. Qoǵam da ózgerdi, soǵan oraı adam da ózgere bastady. Al jaqsyly-jamandy is-áreketten taǵylym, tárbıe alý jaǵy solǵyn. Bireý jyǵylyp jatsa, ony demep turǵyzýdyń ornyna «meniń sharýam qansha» deıtin jaman ádet paıda boldy. Tipti, ómirdiń neshe alýan sátinde adamnyń synǵa túser sáti kóp qoı. Kúndelikti tirlikte qoǵamdyq ómirde adal pikirińdi qosyp, aǵynan jarylar sátter az ba? Osynyń bárinde kóriner qazaqtyń kesek minezi usaqtap bara ma degen oıǵa qalasyń. Keıde maqtaý men dattaý sóziniń maǵynasy jarysqa túsip jatqandaı. Ekeýinde de asyra siltep artyǵymen ketý basym. Joǵarydan tómen qaraı, tómennen joǵaryǵa qaraı toqtaýsyz aıtylyp jatatyn maqtangershiliktiń shegi-sheti kóriner emes. Osyǵan kereǵar bázbireýlerge dattap ber deseń, aldyna jan salmaıtyn sózýarlar taǵy da jeterlik. Munyń bári bizdiń adamdyq, adamgershilik tárbıeni qoldan shyǵaryp alǵandyǵymyzdan emes pe eken degen oıǵa jeteleıdi.
– Buryndary gazet-jýrnaldarda shyqqan kórkem dúnıeniń tiline, maqalalardyń ishindegi sóz tórkinderine ózińiz sekildi ǵalymdar taldaý jasaıtyn edi. Oǵan ótken 50-60-jyldardaǵy oqymystylardyń, naqtylaı tússek, Ǵ.Musabaev, ózge de ǵalymdardyń eńbekterin qaıta bir qaraǵanda kózim shalǵan edi. Bul jaıdy nege qozǵap otyrǵanyma keler bolsam, qazir árkim bilgen sózin qoldanyp júr. Ǵalymdar súzgiden ótkizgen tıisti oryndar bekitken orfografııalyq sózge den qoıa bermeıdi. Bul tirlik qazaqta da jergilikti dıalekt bar degenge uryndyrmaı ma? Munyń nyshanyn bir áriptesimiz teledıdardan aıtyp qalǵany bar. Buǵan siz ne deısiz?
– Bul – qazaq til bilimindegi kún tártibinen ázirge túse qoımaıtyn másele. О́z urpaǵyn bilimdi etýge tyryspaıtyn halyq joq. Sonyń biri bizdiń el. Uly ustaz Ybyraı Altynsarınnen keıin qazaqta saýattylyq máselesin eń alǵash qozǵaǵan Ahmet Baıtursynuly bolatyn. Ol bul máseleni óle-ólgenshe qaýzap ótti. Sol kisiniń úlgisimen barlyq Alash ardaqtylary bul máseleni nazarynda ustady. Keıin Q.Jubanov, M.Balaqaev, I.Keńesbaev, S.Amanjolov, N.Saýranbaev, t.b. ǵalymdar qazaq til biliminiń kókeıkesti máselelerimen shuǵyldandy. Bulardyń kóbi qazaq tilinde saýatty sóıleý men saýatty jazý máselesine únemi nazar aýdaryp otyrdy. Sózdikterdiń neshe alýan túrleri jasaldy. Orfoepııalyq, orfografııalyq, termınologııalyq, frazeologııalyq sózdikterdiń túr-túri, sondaı-aq, tilimizdiń en baılyǵy jınaqtalǵan eki tomdyq, on tomdyq, on bes tomdyq túsindirme sózdikter jáne eki tildi, kóp tildi sózdikter jurshylyqqa usynyldy.
Jazý saýaty men sóıleý saýatymyzdy jandandyra, qalyptastyra túsetin leksıkografııalyq, leksıkologııalyq eńbekterdiń qatary qazirgi ýaqytta da tolyǵa túsýde. Ustanatyn ereje, úlgi, ónege bar. Orys tili jáne basqa túrki tilderindegi emle erejeleri men orfografııalyq sózdikter talabyn qatań ustaný tártibi bizde áli kúnge qalyptaspaı keledi. Qate bolsa da kelesi jóndelgen túri qolǵa tıgenshe, qolda bardy tutyna turý degen mádenıetke áli jete almaı kelemiz. Gazet, jýrnaldardaǵy, radıo, televıdenıedegi qıly-qıly sóz qoldanystar «qolda bar altyndy qadirlemeýden» jáne «menińshe bylaı» degen ózimshildikten týyndap jatqan qateler. Jalpy, keń-baıtaq qazaq jeriniń tabıǵaty qandaı ásem, qandaı kórkem bolsa, soǵan oraı tili de ǵajap kórkem ári baı ǵoı. Sózdi árkim óz qalaýynsha árqalaı qoldana berse, ol onyń saýatynyń jetimsizdigi. Sondyqtan jazýymyz emle-erejelerine saı bolǵany maqul.
– Kıeli tildiń ǵylymdaǵy ıesi bolǵan sanaýly sańlaqtardyń birisiz. Alǵashqy qadamyńyzdy jýrnalıstıkadan bastadyńyz, odan keıin ǵylymǵa taban tirep, ǵylym shyńy sanalatyn akademık atandyńyz. Jýrnalıstıkada qalsańyz, qara sózdiń qas sheberi bolaryńyzǵa esh kúmán joq. Osy salalardan ózge ónerdegi jolyńyz da eren. О́nerde qala bergende baıaǵyda-aq halyq ártisi bolaryńyz haq. Birjan saldyń «Temirtasy» sizdiń daýsyńyzda áýeleýi nege turady? Osynsha qabilet sizdiń boıyńyzǵa qaıdan daryǵan?
– «Kıeli tildiń ıesi» degennen góri qyzmetshisi degen durysyraq bolar. Tildiń ıesi halyq, al biz sol halyqtyń ózine qyzmet jasaýǵa tıisti adal uly bola alsaq, eń uly mártebe sol ǵoı. Alǵashqy qadamymdy gazet betinen bastaǵanyma ókingen emespin. Aǵa gazettiń saqa qalamgerlerinen kóp nárse úırendim. Abaı Beısenbaev, Ábilmájin Jumabaev, Balǵabek Qydyrbekuly, Uzaq Baǵaev, Bekdildá Abdýllın, Qurmanǵalı Uıabaev, Jeken Jumahanov tárizdi aǵalar taǵylymy áli kúnge jadymnan shyqqan emes. Solardan tálim ala júrip ǵylym, ǵalym degen sózder kókeıimnen ketpeı qoıdy. Ǵylym akademııasy ózine tartty da turdy. Sóıtip, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde úsh jarym jyldaı eńbek etip, aqyry, 1962 jyldyń naýryzynda Qazaq til bilimi ınstıtýtynyń esigin ashtym. Munda ózimniń ýnıversıtette sabaq bergen burynǵy ustazdarym M.Balaqaev, I.Keńesbaev jáne burynnan eńbekterimen tanys Á.Qaıdar, S.Taljanov, Á.Satybaldıev tárizdi ǵalymdar ortasyna tústim de kettim. Sóıtip, janym qalaǵan ǵylymı jumystarǵa belshemnen battym. Eńbek ete bilseń qashanda nátıjege jetesiń. Qudaıǵa shúkir, qadirli ustazdarym men qalamdas áriptestermen pikir talastyra júrip, oılaǵan maqsatyma jetkendeımin.
Atalǵan máselelermen aınalysa júrip, sábı kúnimnen serik bolǵan qońyr dombyra men qazaqtyń ánderi jáne kúılerin kókeıimnen eshqashan shyǵarǵan emespin. Án men kúıdi janymdaı jaqsy kóremin. Men sııaqty ónerdi meılinshe qadirleıtin ózimizge tán bir ortamyz boldy. Olar, Asqar Súleımenov, Kerimbek Syzdyqov, Ilıa Jaqanov, Zeınolla Serikqalıev, Talatbek Ákimov jáne men jıi bas qosyp, qazaqtyń ánderi men kúıleri jóninde áńgime-dúken quratynbyz. Áńgime birtindep Táttimbet, Súgir, Tólegen kúılerine, «Qosbasarlarǵa» oıysyp, Aqan, Birjannyń ánderine ulasatyn.
Sodan «Temirtastyń» kıno álemine sapary bastaldy. Qyrǵyz rejıssery Bolot Shámshıev Asqar arqyly meni tapty. Osy án úshin Bishkek pen Máskeý shahary arasyn shańdatqandaı boldyq. Aqyry «Ystyq kóldiń alqyzyl gúlderi» atty kınofılm paıda boldy. Onda menen «Temirtasty» erinbeı úırengen Keńes Odaǵynyń halyq ártisi Súımenqul Choqmorov basty róldi oınasa, sol keıipkerdiń áni meniń aıtýymda oryndaldy. Biz osy án arqyly Súımenqul, Bolotpen qadirles, syılas jandarǵa aınaldyq. Al «osynsha qabilet sizdiń boıyńyzǵa qaıdan daryǵan» degen saýalǵa arǵy túpten jalǵasqan shyǵar dep oılaımyn. Ákemniń úni taza ári bıik bolatyn, ásirese, quran oqyǵanda ony eldiń bári uıyp tyńdaıtyn. Anamnyń da ánge qumarlyǵy erekshe edi. Sýyrypsalma aqyndyǵy da bar bolatyn. Bunyń arǵy jaǵynda naǵashy atam ataqty kúıshi bolǵan desedi. Al atam qazaqtyń uly dúnıeleri, qadirli qalyby qazaq balasyna yqpal etpeı tura ma! Shirkin, qazaqtyń ánderi men kúılerindeı ǵajap ne bar deısiz myna jalǵanda! Birnárse darysa osylardan daryǵan shyǵar.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
Sońǵy jańalyqtar
Egemendikti nyǵaıtýdaǵy keshendi tásil
Ata zań • Keshe
Roza Rymbaeva el turǵyndaryn referendýmda daýys berýge shaqyrdy
Ata zań • Keshe
Ata zań • Keshe
Kúzet qyzmetin baqylaý komıtetiniń tóraǵasy taǵaıyndaldy
Taǵaıyndaý • Keshe
Azamattardyń 78%-dan astamy jańa Konstıtýsııany qoldaıdy
Ata zań • Keshe
Sot ákimdikke arnaıy ótinish jasady
Aımaqtar • Keshe
Astanada eki qabatty ǵımarattyń shatyry janyp jatyr
Oqıǵa • Keshe
