Sırııa halqynyń úmitin úkilegen kezdesý

Bitimgerlik maqsatty tý etip, berik beıtarap ustanymymen álemdik qoǵamdastyqtyń senimine ıe bolǵan Astana Sırııa máselesine qatysty múddeli taraptarǵa únqatysý alańyn usynyp otyr. Bul oraıda, negizgi oıynshylardy bir ústeldiń basynda toǵystyratyn Astana prosesine úlken úmit artylyp otyrǵanyn atap ótken jón. Bitimgershilik maqsatta kelissóz ótkizý úshin tańdaý Astanaǵa túskeni álemdik arenada Qazaqstannyń zor senimge ıe el ekendigin, Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń bıik abyroıyn kórsetetini sózsiz. Jalpy, buǵan deıin bedeldi saıa­sattanýshylar aıtyp ótkendeı, Astana prosesi Sırııa máselelerin sheshý jolyndaǵy iri jetistik. Birinshiden, taraptardyń ymyraǵa kelýge, beıbitshilik ornatýǵa qadam jasaýǵa nıetti ekendikteri baıqaldy. Al kelissózder barysynda alasapyran aımaqtaǵy birqatar aýdandarǵa qatysty beıbit baılam jasalyp jatsa, bul úlken tabys bolmaq. Sóz joq, bul soǵys órtine sharpylǵan mıllıondaǵan qarapaıym halyq úshin sózben aıtyp jetkizý múmkin emes úlken qýanysh bolar edi. Taǵy bir aıta keterligi, Asta­na­daǵy kezdesýde Sırııanyń birqatar aýdandaryndaǵy qarapaıym halyq úshin gýmanıtarlyq kómek jetkizý syndy asa mańyzdy másele qarastyrylmaq. Aptalap-aılap aýyz sý men azyq-túlik tapshylyǵyn, tıisti medısınalyq kómek pen dári-dármek zárýligin kórip jatqan halyqqa kómek qoly sozylsa, adamı turǵyda bul da bir saýapty is bolar edi. Oǵan qosa, álemdik qoǵamdastyq aldaǵy aqpan aıynda Jenevada ótetin kelissózderge de úlken úmitpen qarap otyrǵanyn aıta ketýimiz kerek. Astanadaǵy bátýa Jeneva kelissózderiniń sátti ótýine oń yqpal etetin asa mańyzdy shara dep qabyldaǵan lázim. Jenevadaǵy kelissózderdiń jemisti ótýine Astanadaǵy dıalog alańy alǵyshart bolsa, quba-qup. Jalpy, Sırııada sonaý 2011 jyldyń kókteminde qarýly qaqtyǵystar bastalyp, sodan beri oq-dáriniń tútini seıilmeı jatqany, beıbit halyqtyń japa shegýi halyqaralyq qoǵamdastyqtyń, álem jurtshylyǵynyń nazaryn aýdaryp, jan kúızeltip otyrǵan jaıt. Tarıhy sonaý bizdiń dáýirimizge deıingi kezeńnen tamyr tartatyn, ejelgi órkenıet oshaqtarynyń biri sanalatyn eldiń búgingi taǵdyryna beı-jaı qaraý múmkin emes. Talaı ańyz-áńgimelerge, jyr-dastandarǵa arqaý bolǵan, ádebıet pen ǵylym dáýirlep, danalar men danalyqtyń ordasyna aınalǵan qut meken... Iá, adamzat tarıhyndaǵy kóne órkenıetterdiń kindigi sanalǵan óńir qazir qarýly qaqtyǵys oshaqtarynyń birine aınalyp otyr. Kezinde keýdesine tylsym syr men tumsa danalyqty toltyrǵan, sáýlet eskertkishteri álem jurtynyń súıinishin týdyr­ǵan Sham eli búginde sonyń bárinen ada bolyp, qırandyǵa aınalýda. Bir danyshpannan qalǵan «Soǵys – órkenıettiń óteýi» degen qanatty sóz bar eken. Sırııanyń búgingi taǵdyryna qarap otyryp eriksiz osy tirkes til ushyna oralady. Birikken Ulttar Uıymy keltirgen ótken jyldyń sońyndaǵy derekterge úńilsek, qaqtyǵys bastalǵannan bergi aralyqta 300 myńnan astam adam opat bolyp, 1 jarym mıllıonnan astam adam jaraqat alypty. 1 mıllıonnan astam sırııalyq týǵan elinen bas saýǵalaýǵa májbúr bolsa,  taǵy 5 mıllıonnan astam adam úı-jaıyn tastap, qolyna ilingen múlkin arqalap, atamekeniniń aýmaǵynda saıa tappaı bosyp júr. Infraqurylymy túgelge jýyq qırap, qatynas qıyndaǵan elden kete almaı qalǵandardyń basym bóligi, naqtyraq aıtsaq, árbir bes adamnyń tórteýi kedeılik qursaýynda. Toıa tamaq ishýdi aıtpaǵanda, jaı ǵana aýyz sýǵa jarymaı, las sýdy tutynýǵa májbúr. Sheteldik sarapshylar qaqtyǵys tolastamaǵan jaǵdaıda beıbit halyq arasynda juqpaly aýrýlar taralýy múmkin ekenin eskertýde. Sońǵy jyldary tynysh ómir izdep, Eýropaǵa bas saýǵalaǵan bosqyndardyń basym bóligin sırııalyqtar quraıdy. Kóshi-qon málimetterine súıensek, Eýropaǵa aǵylyp kelip jatqan bosqyndar nópiriniń ishinde boıynda kúsh-qaıraty bar, tepse temir úzetin azamattar kóp kórinedi. Infraqurylym men jeke úıler ǵana emes, adamzatqa ortaq mádenı muralar, sáýlet týyndylary, tarıhı eskertkishter qırap jatqanyn aıtpaı kete almaımyz. О́nertanýshy ǵalymdardyń aıtýyna qaraǵanda, soǵys bastalǵannan beri Sham elinde asa qundy degen 290 tarıhı eskertkish qırasa, sonyń 29-y IýNESKO mádenı muralarynyń tiziminde eken. Aleppo qalasynyń tóńiregindegi týrıster men ǵalymdardyń kózqýanyshyna aınalǵan 300-den astam «óli qala» bolsa, qazir olar shyn mánisinde joıylýǵa aınalǵan. Al soǵysqa deıingi Sırııa qandaı edi? Shóldi aımaqta ornalassa da, ekonomıkasyn gúldendirip, shól dalany shuratqa aınaldyrǵan elderdiń biri bolatyn. Jer qoınaýyndaǵy mol qazba baılyqtarynyń arqasynda shıkizat eksporty jolǵa qoıylǵan. Munaı men gaz óndirisi damyǵanyn aıtpaǵanda, el tabysynyń 30 paıyzyn quraıtyn aýyl sharýashylyǵymen de maqtana alatyn. Shól dalada kókónis ósirip, óz halqyn qamtamasyz etip, kórshiles memleketterge de satyp qyrýar tabysqa keletin. Toqyma ónerkásibi damyǵan Sırııanyń ónimderin basqa elderdi aıtpaǵanda, Fransııa, Italııa, Germanııa syndy Eýropa elderiniń ózi qulshynyspen satyp alatyn. Ashyq ekonomıka ornatyp, syrtqy saýdany jetildirgen memleket retinde Sırııa qurlyq, áýe, teńiz joldary arqyly taýar tasymaldaýdy jolǵa qoıǵan, aımaqtaǵy ekonomıkasy órlegen elderdiń biri sanalatyn. Qazir onyń bári kelmeske ketkeni túsinikti. Infraqurylymnyń basym bóligi qıraǵan,  syrtqy naryqpen uzaq jyldar boıǵy baılanystar úzilgen. Munaı-gaz óndirisi men eksport quldyraǵan. Soǵysqa deıin jeke sektor qarqyndy túrde damyp, ónerkásip ónimderiniń 25 paıyzyn bere alatyn jaǵdaıǵa jetse, qazir ony elestetýdiń ózi qıyn. Bedeldi halyqaralyq qarjy uıymdary qaqtyǵys bastalǵannan keıingi jyldary Sırııa ekono­mı­kasynyń qanshalyqty quldyr­a­ǵany týraly málimetterdi jarııalap otyrsa, qazir ony esepteýdiń ózi múmkin emestigin aıtady. Babalarymyz Sham eli, Sham shahary dep áspettegen, jyr-dastandarǵa, ańyz áńgimelerge arqaý etken eldiń búgingi jaı-kúıi álemdik qoǵamdastyqty alańdatyp otyrǵany túsinikti. Bul oraıda, Astananyń qashanda beıbitshilikti  qoldaıtyn, óziniń beıtarap ustanymyna berik el retinde kelissóz alańyn usynyp otyrǵanyn óte oryndy qadam dep baǵalaǵan lázim. Arnur ASQAR, «Egemen Qazaqstan» Sırııadaǵy áskerı jaǵdaı 9 qańtar 2016 jyl Daraa – Damask – Aleppo Latakııa – Aleppo – ál-Iаrýbııa Homs – Latakııa Homs – Deır Ezor Resmı bılik Sırııa demokratııalyq kúshteri Resmı bılik pen demokratııalyq kúshter Áskerıler «Islam memleketi» Izraıl Sý kózderi Áýejaılar men áýe bazalary