Halal ındýstrııasyna zalal kelmesin desek...

Halal ındýstrııasyna qatysty qalam tartpaǵan jýrnalıst az. Synap ta, minep te, qoldap ta, qolpashtap ta jazǵandar bar. Osyndaı dúnıelerdiń arqasynda qazaqstandyqtar «halal» uǵymynan ájeptáýir habardar bolyp qaldy. Elimizge onshaqty jyl buryn ene bastaǵan bul ındýstrııa shyndyǵynda búginde birshama damydy, ilgeri qadam basty. Kásipkerlerdiń qaltalaryn qalyńdatýǵa jol ashqan halal brendine endi memleket te kóńil bólse ıgi. Olaı etpese, ońdy istiń túıtkilderi shıelenise túspek. Aıtalyq...  

Paıda kózdegender shekten shyǵyp barady

Dóńgelektengen «Halal» móri bar taýarlardyń dúkenderde samsap turǵa­ny­na, qyzmet kórsetý oryndarynyń kó­beıgenine ha­lyq­tyń kózi úırendi. Bir ǵana Almatynyń ózinde halal taýary men qyzmetin usynatyn 3 myńǵa jýyq nysan bar eken. Beıresmı derek, dese de, jaqsylyqqa jory­ǵan jón. О́ıtkeni, halaldyń qaı jaǵynan da zııany joqtyǵy kópke málim jáne dáleldengen. «Aýrý – astan» degen, azyq-túlikti ǵana alaıyq, adam densaýlyǵyna keri áser etetin faktorlardyń 50 pa­ıyzy tamaqtanýdan keledi. Iаǵnı, adal taǵamnyń mańyzy zor. Son­dyqtan da dúnıe júzinde halal ónimderin tutynatyn memleketter sany júz elýge jaqyndaıdy. Olarda ómir súretin musylmandar eki mıllıardtyń ústinde. Bul halal ónimin nemese qyzmetin tek mu­sylman halyqtary paıdalanady degen sóz emes. Islam talap­taryna saı dúnıelerdi tuty­na­tyndardyń ishinde ózge dinderdi ustanýshylar da esepsiz. Ha­lal­ǵa degen suranystyń kún sanap qa­ryshtap jatqany da sodan. Bizge sońǵy málimetter beımálim, biraq sál ilgeridegi kórsetkish suranystyń ósý qarqynyn aıǵaq­taıdy. Bes jyl buryn ǵana halal ónimniń jyldyq aınalymy 3 trıllıon dollarǵa jetken. «Kósh júre túzeledi» dese de, Qazaqstan­da qanatyn keńge jaıa bastaǵan halal naryǵynda kó­ńil qynjyltar keleńsizdikter men kemshilikter de az emes. Qal­tasyn qalyńdatýdy kóksegen ká­sip­kerler kóringen dúnıesine «halal» tirkesin qoldanýǵa qushtar. Máselen, halal fıtnes klýb, halal monsha, halal stomatologııa, halal saýna, tipti halal bilim... Eki jyl buryn elimizge issaparmen kelgen Bahreın Koroli Hamad ben Isa Ál-Halıfa bastaǵan top Qazaqstanda «halal sý» men «halal tehnıkalyq qyzmet kórsetý ortalyǵy» bar ekenin estigende, tańdanystaryn jasyra almaǵan. Árıne, uıat.  

Sertıfıkat berse de, shara qoldana almaıdy

Bizdegi halal ındýstrııasynyń zańmen qorǵalmaǵany kópten beri aıtylyp júr. Budan týatyn problema – kásipkerlerge sertıfıkat berip, senim bildirgen qurylymdyq birlestikter men uıymdardyń ónimderdi nemese qyz­met­ti tekserýge, talaptarynyń úde­sinen shyq­paǵan jaǵdaıda shara qol­da­­nýǵa qu­zyreti joq. «Keıbir kompanııa­lar ser­tıfıkat bergenimen, ony muqııat tek­ser­meıdi. Tańba týraly zań shy­ǵaryp, ol oryndalmaıynsha, halal má­se­lesin bir­jaqty sheship tastaý múm­kin emes», deıdi Qazaqstan halal ındýstrııa­sy qaýym­dastyǵynyń tóraǵasy Marat Sársenbaev. Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń janynan qurylǵan «Halal damý» JShS joǵarydaǵy má­se­leniń sheshimin tap­qandaı-aq. Elimizde elý­ge jýyq ókildigi bar uıym 74 ser­­tıfıkat resimdep úlgergen. Alaı­da, olar da qadaǵalap, jazasyn beretin memlekettik organ emes. Biz kásipkerlerge eger siz haram ónimińizdi tutynýshyǵa halal dep usynsańyz, Allanyń aldynda jaýap beresiz, dep nasıhat aıtamyz. Negizi, halal stan­darty boıynsha sertıfı­kat alamyz degen kásipker «Tekserýge ruqsat beremin» dep jazyp beredi. Sonyń arqa­syn­da aı saıyn ónimderdi tek­serip otyramyz, deıdi QMDB Halal ónimderdi standarttaý bóliminiń meńgerýshisi Beı­bit Myrzageldıev. Al sa­rap­­shy­lar­dyń aıtýynsha, Qazaqstan – zaıyr­ly memle­ket, halal – sharıǵat sózi. Tala­p­tar­­dyń qan­sha­lyq­ty saqtalyp ja­­salǵanyn eskerý – tu­ty­ný­shynyń óz tańdaýy.  

Maman tapshylyǵy – basty másele

Saladaǵy úshinshi túıtkil – elimizde halal standartymen aınalysatyn maman joq. Ondaı bilim eshbir ýnıversıtette, kolledjde, tipti dinı medresede de berilmeıdi. Al shetelden oqyp kelgen birneshe kadr máseleni túbegeıli she­she almaıdy. «Atameken» ulttyq ká­sip­­­kerler palatasy Tehnıkalyq retteý departamentiniń dırektory Nurtas О́teshov­tiń málimetinshe, standartsyz ju­mys isteý múmkin emes. «Eger standartty bir jolǵa qoısaq, halal ındýstrııasy ilgerileı bastaıdy. Bizdiń osy máselege baılanysty jasaǵan josparymyzda tehnıkalyq park­ter ashý kerek ekeni aıtyldy. Sonyń ishinde halal ónimderge basa nazar aýdarǵan abzal. Qazirgi tańda memlekettik mekemelerde bul máseleni zerdeleıtin birde-bir sarapshy-aýdıtor joq. Halal ındýstrııa bolǵandyqtan, mamandary tek sharıǵat jaǵynan ǵana emes, tehnologııa men tehnıkany da bilýi kerek. Sondyqtan elimizde halal máselesine qatysty arnaıy zań qabyldaǵany jón», deıdi ol. Ras, qoldanystaǵy zańnamada halal ónimniń qaýipsizdik jáne sapalyq kórsetkishteri qaral­maǵan, tek «Halal» shujyq pen qonaq úıge arnalǵan ulttyq standarttar bar. Olardyń ózi Qazaqstanda mindetti sertıfıkattalatyn ónimder men qyzmetter tizbesine jatpaıdy. Son­­da da halal sertıfıkatyn beretin qu­ry­lymdar qatary kóbeıý ústinde. Má­se­len, Qazaqstan halal ın­dýs­t­­- rııasy qaýymdastyǵy jetekshisi Marat Sársenbaev 600 kompanııaǵa sertıfıkat bergenderin aıtady. «Sonyń 400-i bizben tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteýde. Al 200-i maýsymdyq jumyspen aınalysatyn kásipkerler», deıdi ol. Bile júrgenimiz abzal, halal ındýs­trııa­synyń úshtik shyńynda Malaızııa, BAÁ men Fransııa tur. Sondaı-aq, Avstralııa, Bra­zılııa, Jańa Zelandııa, Úndis­tan, Taıland elderi de halal standar­tyn qoldanyp qana qoı­maı, eksport­qa shyǵaryp, eliniń eko­nomıkasyna qomaqty qarjy quıyp otyr. Bul – «halal» sóziniń dinı mazmunnan ajyrap, adam tutynatyn kez kelgen zattyń sapa ke­pi­line aınalǵanynyń belgisi. Mundaı úr­dis­ti bizde de qalyptastyrýǵa bolady-aq. Ol úshin elimizdegi sertıfıkat beretin uıymdardy halyqaralyq deńgeıde tirkeý qajet. Sol kezde álemdik talaptardy Qazaqstanǵa da engizip, «halal» degen belgisi bar ónimderdi syrtqa shyǵarýǵa múmkindik týady.

Túıin

Halal ındýstrııasyndaǵy basty prob­le­malardy túgen­de­gendeı boldyq. Bári­niń sheshimi bir-aq nársege saıady: arnaıy zań kerek, «halal» tańbasyn zańdastyrý qajet. Álemniń talaı elinde qoldaý tapqan jańa naryqty Qazaqstan Úkimeti de qamqorlyǵyna alǵany jón. Bul baǵyttaǵy sharýalar bastalyp ketken syńaıly. Elimizde malaızııalyq sa­rap­shylar kó­me­gimen halal ónimdi nemese qyzmetti rastaıtyn ulttyq júıe ázirlenýde. «Elimizde «halal» mar­ka­­symen shyǵarylatyn ónim­der kóp. Alaı­da, onyń bárin eki standartpen ret­teý qıyn. Jalpy, ónim sapasynyń bul baǵyty zańmen tolyq rettelmeı ke­ledi. Nátıjesinde «halal» brendine sáı­kespeıtin ónimder shyǵarylýda», deıdi Metrologııa men tehnıkalyq retteý ko­mı­tetiniń tóraǵasy Birjan Kaneshov. Onyń aıtýynsha, osy saladaǵy jumysty ret­ke keltirý úshin bir-aq sharýanyń basyn qaıyrý qajet. IFOM (Organıkalyq aýyl sharýashylyǵy úshin qozǵalystyń ha­lyqaralyq federasııasy) stan­dart­taryn qabyldap, basym baǵyttar boıynsha teh­nı­ka­lyq komıtetter qurý kerek. Bu­dan bólek, halyqaralyq já­ne aı­maqtyq standarttardy te­ńe­s­tirgen jón. Osy aıdyń sońynda elimizge malaı­zııa­lyq sarapshy­lar keledi eken. Olardyń qatysýymen eli­mizdegi «halal» ulttyq júıe­si­niń negizgi tetikteri ázirlenedi. Istiń sátin salsyn deıik. Ashat RAIQUL, «Egemen Qazaqstan»