Týǵan kúndi jylda toılaý jón be?

«Dástúrdiń ozyǵy bar, to­zyǵy bar» dep maqaldap júrip, biraz jaqsy salt-dástúr­leri­mizdi joǵaltyp aldyq ta, biraz paıdasynan zııany basym dás­túr­lerdi jamap alyp, ádetke aı­naldyrdyq. Sol jamap alǵan ádet­tiń biri jylda týǵan kúndi toılaý. Men bul jerde 50, 60, 70 sııaqty arasyna on jyl saly­nyp jasalatyn mereıtoılardy aıtyp otyrǵanym joq. Ondaı jasqa kelý, soǵan aman jetý qýanysh ekeni ras. Ondaı jasqa jete almaı ketkender qanshama. Másele týǵan kúndi jylda toılaý jóninde. Meniń bir áp­kem bar. Aýylda turady. О́z­deri jan­dy-jaqty birtalaı jan. О́z­deri­niń jáne balalarynyń tý­ǵan kún­derin jylda ótkizip j­ata­dy. Aı sa­ıyn, keıde bir aıda birneshe tý­ǵan kún toıyn ót­kizedi. Keıin olar­ǵa neme­releri­niń týǵan kúnderi qo­syldy. Aýyl­da qazir týǵan kún araq-sharapsyz ótpeıdi. Birde áp­ke­me: «Osylaryń ne daraqylyq. B­a­la­lardyń múshel jastaryn ǵana atap ótip, jylda týǵan kúndi toılaýdy qoımaı­syń­dar ma», dep keńes aıttym. Sonda ol: týǵan kún­di toılaǵymyz kelip bara jatqan­dyqtan emes, eriksizden ja­saı­myz. Aýyldaǵylar, ásirese, jas­tar jaǵy bir-birleriniń týǵan kún­derin jattap nemese jazyp al­ǵan. Sol kúni «týǵan kúnderińmen» dep sha­qyrý­syz-aq kelip turady. Amalsyz erte qamdanyp, qazan kóteremiz. Júz gramm jutpaı, kóńilderi kón­shimeıdi. Qalaı renjitersiń, dep shynyn aıtty. Sondaı kúı jurttyń báriniń basynda bar. Qazir balalar týǵan kúnderin birneshe aı buryn sóz qyla bastaıdy. «Týǵan kúnime ne syılyq áperesińder, kimderdi, qan­sha dostarymdy shaqyrasyń­dar», dep sony oılaýmen bola­dy. Keıbir aýqatty ata-analar ba­la­sy oqıtyn synyp oqýshy­lary­nyń bárine dorbamen dámin apa­ryp berýdi shy­ǵar­dy. Úıde ótkizetini óz aldyna. Bir úıde birneshe bala bolsa, sonsha tý­ǵan kún jasalady, dostary shaqy­ry­lady. Al osy ata-ana úshin qo­sym­sha shyǵyn ekenin bylaı qoı­ǵan­da, durys tárbıege jata ma? Me­nimshe, týǵan kúndi jylda toılaý úlkender úshin de, balalar úshin de daraqylyq, ysyrap. Qarjylaı da, ýaqyt jóninen de ysyrap. Qazaq halqynyń, musylman jur­ty­nyń nanym-seniminde, ata salt uǵymynda ysyrap kúnániń bir túrine jatady. Qazaq tek múshel jasyn ǵana atap ótken. Múshel jas­qa ene bas­taǵannan bastap, je­tim-jesirlerge sadaqa berip, Alladan tilek tilep, kiná-kúná­lary úshin Qudaıdan keshirim su­ra­ǵan. Mine, bul qol­daı­tyn-qostaıtyn óte jaqsy dás­túr-saltqa jatady. Bu­ryn úl­kender batyp bara jatqan kúnge qarap turyp «taǵy da bir kú­nim ótti, aqyrǵa bir kúnge ja­qyn­dadym» dep muń etedi eken. Qa­zir adamdar ár kúni túgil, ár ótken jylyna, kerisinshe, qýa­nyp, týǵan kúnderin toılaı berýge qumartyp aldy. Balalar da týǵan kúnderiniń tez kelýin asyǵa kútetin boldy. Týǵan kúndi jylda toılaý – óz­ge jurttan araqpen qosa erip kelip juqqan jaman ádet. Qazaq odan araq­pen qosa qutylǵany abzal demekpiz. Juma – Nazar SOMJÚREK, jazýshy.