Halyqaralyq Abaı klýby «Jıdebaı» jylnamasynyń tusaýyn kesti
Abaıǵa júginý – árqashan jaqsylyqtyń nyshany. Osydan 10 jyldyń arasynda arda azamat, aqberen jazýshy Rollan Seısenbaevtyń muryndyq bolýymen sonaý tumandy Albıonda ashylǵan halyqaralyq Abaı klýby qalyń qazaqtyń kóńiline sondaı bir súıinish súıinshiletkeni esimizde. Sol klýbtyń «AMANAT» jýrnaly álem ádebıetiniń joralǵysyndaı etip shyǵaryp kele jatqan 200 tomdyq kitaphanasy da jol ortasynan asypty. Endi, mine, taǵy bir tynysy keń, oıy bıik jańa joba – «Jıdebaı» jylnamasy dúnıege kelip, halyqqa óz súrleý-soqpaǵyn tartty.
«Jıdebaı» da Abaı atamyzdyń amanatyna adaldyqtan, Abaı úlgisi men hakimdik ósıetterin jan-jaqty jalǵastyrý nıetinen týyndaǵan. Qasym aqyn: «Qaraısyń Qaraýyldan Jıdebaıǵa, Bergendeı kúnde sálem uly Abaıǵa» dese degendeı-aq, jylyna bir ret shyǵyp, qazaq ádebıetindegi ozyq shyǵarmalardy toptastyratyn bul almanah-jylnamanyń «Jıdebaı» atalýynan da biraz syr túıýge bolatyndaı. Kezinde asyltek Asqar Súleımenov: «Jıdebaı degen qazaq ádebıetiniń Mekkesi ǵoı» dep baz-bazynda aıtyp qoıýdy unatady eken. Jańa jylnamanyń Jazýshylar odaǵyndaǵy tusaýkeserinde Odaq tóraǵasynyń birinshi orynbasary, aıtýly aqyn Ǵalym Jaılybaı sol oıdy jalǵastyrǵandaı: «Jıdebaı qazaq balasy úshin óte qasıetti jer, kıeli meken, qasterli ataý. Abaı men Shákárim týǵan, ulylyq besigin terbetken, táý etetin rýhanı Mekkemiz sııaqty jer. Demek, myna jylnamanyń «Jıdebaı» dep atalýy tegin emes. Mundaı jylnama shyǵýy qazaq halqynyń rýhanı, ádebı-mádenı ómirindegi óreli oqıǵa. Ol eki jyldaǵy jarııaǵa shyqqan eleýli týyndylardyń basyn qosýymen, qazaq oqyrmanyna ozyq mádenıet úlgilerin jańasha jetkizip turǵan tosyn jańalyq bolýymen de qundy» deı kele, barshany osyndaı kózaıymmen quttyqtap, basylymnyń órkenıetke jaqyndyǵyn basa aıtty. Osy rettegi qurastyrýshy, aqyn Ábýbákir Qaırannyń talanty men talǵamyn salǵan eńbegin de atap ótti.
Joba avtory Rollan Seısenbaevtyń sózine júginsek, «AMANAT»-tyń janynan taza qazaq tilinde, qoǵamdyq oıdyń kóriginde shyńdalyp shynyqqan ádebı, saıası, pálsafalyq jylnama shyǵarý kópten kókeıinde júrgen armany eken. Geteniń Veımary, Tolstoıdyń Iаsnaıa Polıanasy sııaqty, Abaıdyń Jıdebaıy da álemdik óner men rýhanııattyń asyl mekeni. Osylaı dep maqtan tutýymyz kerek. Abaı babamyzdyń Jıdebaıy sonaý HIH ǵasyrdan beri álem oıshyldarynyń oılaryn toǵystyrǵan qutty orda bolǵany jalpy alash jurtyna keńinen málim. Olaı bolsa, qazaq rýhynyń osyndaı qutty uıyǵynan bastaý alǵan jańa da jas «Jıdebaıdyń» oı álemi, rýhanı bıigi, murat-maqsat aıasy, zerde parasaty alda aıqyndala túserine úmit te mol.
Qolymyzda «Jıdebaıdyń» birinshi kitaby. Onyń ár tarap arnasy asyl syrlardy, ólmes ónegeni túzildirgendeı. Ár aıdarda astarly oılar bar. Aıtalyq, «Saryn» – VII ǵasyrdaǵy kók túriktiń ushqyr jebedeı zaýlaǵan syry, Kúlteginniń tasqa qashalǵan jyry. «Alash» – el derbestigin ańsaǵan atalar jolyn paıymdaǵan tolǵamdardy usynypty. «Arzý» men «Taǵzymda» qazaq ádebıetindegi qımas tulǵalar Baýbek Bulqyshev, Qasym Amanjolov, Tóleýjan Ysmaıylov, Artyǵalı Ybyraevtar oryn alǵan.
Prozadan qazirgi kemel qalamgerler Muhtar Maǵaýın, Turysbek Sáýketaı, poezııadan Iran-Ǵaıyp, Ulyqbek Esdáýlet, Járken Bódeshuly, Baıanǵalı Álimjanov sııaqty júırikter kórinis tapqan. «Tulǵada» Abaı, Oljas Súleımenov (Oljekeń jaıyndaǵy Myrzataı Joldasbekovtiń «Eliniń elshisi, ultynyń uıaty» atty tamasha esse-maqalasy alǵash bizdiń «Egemende» jarııalanǵanyn aıta ketkenimiz artyq bolmas), Ishtvan Qońyr turpattary bederlene sulbalansa, «Oı kerýende» Tursynjan Shapaı, Amangeldi Aıtalylar qazaq oıynyń búgingi bulqynysyn tanytady. «Shyǵystan» Omar Haıamnyń «Naýryz-namesin», «Batystan» madııar baýyrymyz Shandor Petefıdiń jaqynda ǵana kelmestiń kemesine mingen uly aqynymyz Qadyr Myrza-Áli tárjimesindegi otanshyl jyrlary berilgenin de bir ulaǵat tumaryndaı qabyldadyq. Sonymen birge «Jıdebaı» jas aqyn-jazýshylar shyǵarmashylyǵyna kóńil bólýdi, olardy shetke qaqpaı, oryn berýdi umyt qaldyrmapty.
«Jıdebaı» týraly keńinen tolǵap aıta kele, Rollan aǵamyz qazirgi qazaq ádebıetiniń hal-jaıy, jazýshylyq qaryz ben paryz, ádebıetti órge súırer qara nar ispettes prozanyń mıssııasy, ómir shyndyǵyn shynaıy kórsetý, halyqtyń muń-muqtajynan alshaqtamaý sııaqty azamattyq oılaryn baıan etti. Myńbaı Rásh, Ábýbákir Qaıran, Baýyrjan Jaqyp, Baýyrjan Qarabek, Kámıla Qudabaeva, Almat Isadil, Ábdildabek Salyqbaı, Járken Bódesh sııaqty tanymal aqyn-jazýshylar jylnamaǵa jyly iltıpattaryn jasyrmady.
«Jıdebaıdyń» kelesi kitabyn jas daryndar qurastyrmaq. Onyń kólemi úlkeıe túspek, aıbyny keńeıe bermek, keleshekte óziniń arnaıy syılyǵyn taǵaıyndamaq. Ataýy qasıetti basylym ádebıetimizdiń altyn tájine aınalýyna, qadamy qutty bolýyna biz de tilektespiz.
Qorǵanbek AMANJOL, Sýretti túsirgen Bersinbek SÁRSENOV.
«Jıdebaı» da Abaı atamyzdyń amanatyna adaldyqtan, Abaı úlgisi men hakimdik ósıetterin jan-jaqty jalǵastyrý nıetinen týyndaǵan. Qasym aqyn: «Qaraısyń Qaraýyldan Jıdebaıǵa, Bergendeı kúnde sálem uly Abaıǵa» dese degendeı-aq, jylyna bir ret shyǵyp, qazaq ádebıetindegi ozyq shyǵarmalardy toptastyratyn bul almanah-jylnamanyń «Jıdebaı» atalýynan da biraz syr túıýge bolatyndaı. Kezinde asyltek Asqar Súleımenov: «Jıdebaı degen qazaq ádebıetiniń Mekkesi ǵoı» dep baz-bazynda aıtyp qoıýdy unatady eken. Jańa jylnamanyń Jazýshylar odaǵyndaǵy tusaýkeserinde Odaq tóraǵasynyń birinshi orynbasary, aıtýly aqyn Ǵalym Jaılybaı sol oıdy jalǵastyrǵandaı: «Jıdebaı qazaq balasy úshin óte qasıetti jer, kıeli meken, qasterli ataý. Abaı men Shákárim týǵan, ulylyq besigin terbetken, táý etetin rýhanı Mekkemiz sııaqty jer. Demek, myna jylnamanyń «Jıdebaı» dep atalýy tegin emes. Mundaı jylnama shyǵýy qazaq halqynyń rýhanı, ádebı-mádenı ómirindegi óreli oqıǵa. Ol eki jyldaǵy jarııaǵa shyqqan eleýli týyndylardyń basyn qosýymen, qazaq oqyrmanyna ozyq mádenıet úlgilerin jańasha jetkizip turǵan tosyn jańalyq bolýymen de qundy» deı kele, barshany osyndaı kózaıymmen quttyqtap, basylymnyń órkenıetke jaqyndyǵyn basa aıtty. Osy rettegi qurastyrýshy, aqyn Ábýbákir Qaırannyń talanty men talǵamyn salǵan eńbegin de atap ótti.
Joba avtory Rollan Seısenbaevtyń sózine júginsek, «AMANAT»-tyń janynan taza qazaq tilinde, qoǵamdyq oıdyń kóriginde shyńdalyp shynyqqan ádebı, saıası, pálsafalyq jylnama shyǵarý kópten kókeıinde júrgen armany eken. Geteniń Veımary, Tolstoıdyń Iаsnaıa Polıanasy sııaqty, Abaıdyń Jıdebaıy da álemdik óner men rýhanııattyń asyl mekeni. Osylaı dep maqtan tutýymyz kerek. Abaı babamyzdyń Jıdebaıy sonaý HIH ǵasyrdan beri álem oıshyldarynyń oılaryn toǵystyrǵan qutty orda bolǵany jalpy alash jurtyna keńinen málim. Olaı bolsa, qazaq rýhynyń osyndaı qutty uıyǵynan bastaý alǵan jańa da jas «Jıdebaıdyń» oı álemi, rýhanı bıigi, murat-maqsat aıasy, zerde parasaty alda aıqyndala túserine úmit te mol.
Qolymyzda «Jıdebaıdyń» birinshi kitaby. Onyń ár tarap arnasy asyl syrlardy, ólmes ónegeni túzildirgendeı. Ár aıdarda astarly oılar bar. Aıtalyq, «Saryn» – VII ǵasyrdaǵy kók túriktiń ushqyr jebedeı zaýlaǵan syry, Kúlteginniń tasqa qashalǵan jyry. «Alash» – el derbestigin ańsaǵan atalar jolyn paıymdaǵan tolǵamdardy usynypty. «Arzý» men «Taǵzymda» qazaq ádebıetindegi qımas tulǵalar Baýbek Bulqyshev, Qasym Amanjolov, Tóleýjan Ysmaıylov, Artyǵalı Ybyraevtar oryn alǵan.
Prozadan qazirgi kemel qalamgerler Muhtar Maǵaýın, Turysbek Sáýketaı, poezııadan Iran-Ǵaıyp, Ulyqbek Esdáýlet, Járken Bódeshuly, Baıanǵalı Álimjanov sııaqty júırikter kórinis tapqan. «Tulǵada» Abaı, Oljas Súleımenov (Oljekeń jaıyndaǵy Myrzataı Joldasbekovtiń «Eliniń elshisi, ultynyń uıaty» atty tamasha esse-maqalasy alǵash bizdiń «Egemende» jarııalanǵanyn aıta ketkenimiz artyq bolmas), Ishtvan Qońyr turpattary bederlene sulbalansa, «Oı kerýende» Tursynjan Shapaı, Amangeldi Aıtalylar qazaq oıynyń búgingi bulqynysyn tanytady. «Shyǵystan» Omar Haıamnyń «Naýryz-namesin», «Batystan» madııar baýyrymyz Shandor Petefıdiń jaqynda ǵana kelmestiń kemesine mingen uly aqynymyz Qadyr Myrza-Áli tárjimesindegi otanshyl jyrlary berilgenin de bir ulaǵat tumaryndaı qabyldadyq. Sonymen birge «Jıdebaı» jas aqyn-jazýshylar shyǵarmashylyǵyna kóńil bólýdi, olardy shetke qaqpaı, oryn berýdi umyt qaldyrmapty.
«Jıdebaı» týraly keńinen tolǵap aıta kele, Rollan aǵamyz qazirgi qazaq ádebıetiniń hal-jaıy, jazýshylyq qaryz ben paryz, ádebıetti órge súırer qara nar ispettes prozanyń mıssııasy, ómir shyndyǵyn shynaıy kórsetý, halyqtyń muń-muqtajynan alshaqtamaý sııaqty azamattyq oılaryn baıan etti. Myńbaı Rásh, Ábýbákir Qaıran, Baýyrjan Jaqyp, Baýyrjan Qarabek, Kámıla Qudabaeva, Almat Isadil, Ábdildabek Salyqbaı, Járken Bódesh sııaqty tanymal aqyn-jazýshylar jylnamaǵa jyly iltıpattaryn jasyrmady.
«Jıdebaıdyń» kelesi kitabyn jas daryndar qurastyrmaq. Onyń kólemi úlkeıe túspek, aıbyny keńeıe bermek, keleshekte óziniń arnaıy syılyǵyn taǵaıyndamaq. Ataýy qasıetti basylym ádebıetimizdiń altyn tájine aınalýyna, qadamy qutty bolýyna biz de tilektespiz.
Qorǵanbek AMANJOL, Sýretti túsirgen Bersinbek SÁRSENOV.
