Qaharman kombat

Táýelsiz Qazaq eliniń óz batyrlaryn marapattaıtyn «Halyq Qaharmany» ataǵy 1993 jyly zańmen bekitildi. Mártebeli mundaı ataqqa ıe bolǵan óner, mádenıet, qorǵanys salasynda júrgen tulǵaly azamattarymyz jeterlik. Solardyń arasynda qan maıdanda erliktiń eren úlgisin kórsetken aǵalarymyz da az emes jáne olardyń orny erekshe. Solardyń qatarynda Qasym Qaısenov, Raqymjan Qoshqarbaev, Saǵadat Nurmaǵambetov jáne taǵy basqalardy ataýymyzǵa bolady. Bul ardagerler Uly Otan soǵysynyń batyrlary. Al KSRO tusynda 10 jylǵa sozylǵan Aýǵan soǵysy ardagerleri arasynan «Halyq Qaharmany» ataǵyn alǵan adam bireý ǵana, ol – general-leıtenant Baqytjan Ertaev. Baqytjan Ertaev – batyr Baýyrjan Momyshulynyń kindik qany tamǵan Jambyl oblysy Jýaly aýdanynyń perzenti. Osy aýdanǵa qarasty Keńes aýylyn­da 1952 jyly 25 maýsymda dúnıege kelgen. Batyr Baýkeńniń erlikterin estigende barlyq balanyń sondaı batyr bolǵysy keletini aıdan anyq. Endeshe, bala Baqytjannyń batyr týǵan aýdannyń perzenti bola tura, kishkentaı kezinde Baýkeńdeı bolýdy armandamady deısiz be! Mektepti bitirgen Baqytjan anasyna salmaq túsirmeý úshin aýdandyq áskerı komıssarıat bastyǵymen áńgimeleskennen keıin qujattaryn jınap, týra Tashkentke tartady. Sóıtip, qujattaryn Tashkenttegi jalpy áskerı komandalyq joǵary ýchılıshege tapsyryp, oqýǵa túsedi. Keıin Qazaqstanda 1969 jyly Orta Azııa áskerı okrýgi qaıta qurylyp, soǵan baılanys­ty Almatyda jalpy áskerı qolbasshylyq ýchılıshesi ashyldy. Bul oqý orny 1970 jyly 1 qyrkúıekte alǵashqy sabaǵyn bastady. Sol jyly B.Ertaev Tashkentten Almatyǵa aýysyp keldi. Osy jerde oqýdy bitirip, áskerı maman bolyp shyqty. Baqytjan aǵamyz ýchılısheni 1973 jyly bitirip, áskerı ómirge joldama alady. Áskerı ómirdiń 5-6 jylyn artqa tastap, ofıser bolyp júrgeninde 1979 jyly Aýǵan soǵysy bastaldy. Aýǵanstan musylman memleketi bolǵandyqtan, bastapqyda soǵysqa qatysqan 40-shy armııa quramy kóbinese musylman ulty ókilderinen jasaqtaldy. Solardyń biri bolyp B.Ertaev ta áskerı buıryq boıynsha soǵysqa attandy. Attanǵanda qatardaǵy jaýynger bolyp emes, komandır bolyp attandy. Bul kezde nebári 27 jastaǵy jigit edi. Otyzǵa da tolmaǵan komandır­ge anaý-mynaý emes, soǵys jaǵ­daıyndaǵy basshylyq tapsyryl­dy. Jeri negizinen taýly aımaqtan tu­ra­­tyn aýǵan elinde soǵys tap­syrmasyn oryndaý ońaı emes, sondyqtan san túrli qaq­ty­ǵys­tarda tótep bere alady degen se­nim qazaq balasyna júkteldi. Ertaevtyń jastyǵyna ári áskerı sheniniń asa joǵary emes­tigine qaramastan, ásker bas­shylary ony biliktiligi men tá­jirıbeliligi, taýly aı­maq­taǵy soǵys taktıkasyn úz­dik oryn­daı alatyndyǵy úshin batalon komandıri etip ta­ǵaı­yn­dady. B.Ertaev basqarǵan batalon Aýǵanstanda taý shat­qal­da­ryn qııalaı kesetin Kýnar óze­niniń janyna ornalas­ty. Kýnar – Pákistannyń sol­tús­tik-shyǵysynan bastalyp, Aýǵan­stan­nyń shyǵysyna kelip quıatyn ózen. Kýnar ózeniniń boıynda Pákistan jaǵynda Chıtral, al Aýǵanstan jaǵynda Asadabad atalatyn eki provınsııa ornalasqan. Al Pákistanǵa jaqyn ornalasqan áskerı bólimder ómiri qaýip-qaterge toly boldy. О́ıtkeni, búlikshiler men dushmandardy daıyndaıtyn ortalyqtar men lagerlerdiń basym kópshiligi Pákistan shekarasyna jaqyn ornalasqan edi. Keńestik áskerler 1980-1985 jyldary 5 jyl ishinde 7 ret Kýnar áskerı operasııasyn júrgizdi. Eń alǵashqy Kýnardaǵy áskerı operasııa 1980 jyly aqpan aıynyń aıaǵynda bastaldy. Osy jyly keńes áskerleri júrgizgen Kýnardaǵy áskerı operasııada kúzge deıin basqasyn aıtpaǵanda dushmandardyń 6 shtaby, 2 bıik asýdaǵy bazasy, 17 bekinis beketi, 12 zeńbirek pen mınometi, áskerı áýe kúshterine qarsy kúresetin 5 ornalasý alańy jáne 1,5 myń búlikshiniń kózi joıyldy. Al keńestik taraptan 52 jaýynger ajal qushyp, 43-i aýyr jaralandy, 1 jaýynger iz-túzsiz joǵaldy. Oǵan qosa 9 tikushaq isten shyqty. Kýnardaǵy áskerı operasııalardaǵy erlik isteri úshin 3 adam Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyn aldy. Úsheýi de sheıit ketti, úsheýi de orys ultynyń ókilderi edi. Osyn­daı asa qaýipti jáne qaterge toly alqapta alǵashqy jyldarda Baqytjan Ertaev jáne onyń ba­talony ǵana turdy. Biraq batalon basqarǵan alash balasyna ba­tyr ataǵy berilmedi. Aýǵan soǵysy tusynda áskerı ataǵy men laýazymy búkil KSRO-ǵa tanymal marshaldar Sergeı Sokolov pen Sergeı Ahromeevtiń Ertaev syndy jas komandırge kózderi túsip, tańdaý jasaýlarynda da úlken syrdyń jatqany belgili. Sokolov sol kezde KSRO Qorǵanys mınıstri, al Ahromeev Bas shtab bastyǵynyń orynbasary qyzmetin atqarǵan áıgili áskerı shendiler edi. Olar jas qazaq ofıseriniń qaırattylyǵy men qaısarlyǵyna, qyraǵylyǵy men ójettiligine tánti bolyp, shyǵyny men shyrǵalańy kóp qaýipti alqapqa aǵa áskerı ofıserler ǵana basqaratyn orynǵa, ıaǵnı batalonǵa komandır etip B.Ertaevty taǵaıyndaýynyń ózindik sebebi bar-tuǵyn. Bul osy óńirdegi qyraǵylyqqa qyrǵıdaı qaraýǵa jas komandırge degen úlken senim edi. Jas komandırdiń kúnde qan tógilip, qaqtyǵystyń qaınap jatqan aýǵan jerinde jergilikti halyqpen til tabysa bilýi óz aldyna bir áńgime. Bul jaǵynan alǵanda Ertaevtyń soǵysta tek áskerı ádis-tásilderdi ǵana paıdalanyp qoımaı, bolyp jatqan ahýalǵa saı saıası sheshimderdi qabyldaýdyń da sheberi ekendigin kórsetedi. Joǵaryda aıtylǵandaı, jas komandır soǵysta jaýyngerler shyǵynynyń meılinshe az bolýyn oılady. Sondyqtan, ol eń aldymen jergilikti turǵyndarmen dostyq qarym-qatynasta bolý óte qajet jol dep tapty. Osyndaı qaǵıdany sanasyna serik etken kombat óz jaýyngerlerine birinshi talap retinde aýǵan halqynyń dini men dilin, dástúri men saltyn syılaýdy úıretti. Mundaı is-áreket nátıjesin bermeı qoıǵan joq. Áskerı joryqtardyń birinde batalon jaýyngerleri jaqyn ornalasqan qyshlaq ishinde júrip, bir joly abaısyzda tankimen meshittiń bir shetin qıratyp ketedi. Mundaı ebedeısizdikke shydamaǵan qysh­laq halqy óre túregelip, na­ra­zylyqtaryn bildiredi. Jaǵdaı ý­shyǵyp ketpeı turǵanda kombat Ertaev turǵyndarmen beıbit bitimgershilikke kelip, mu­syl­manshylyq tanytyp, meshitti qalpyna keltirip beredi. Jas bolsa da týra sheshim qabyldaǵan komandırge jergilikti jurt dán rıza bolyp, ystyq yqylasyn bildirgen. Sóıtip, jergilikti turǵyndarǵa degen qurmet eki jaq arasyndaǵy beıbit qarym-qatynastyń nyǵaıa túsýine septigin tıgizdi. Aýǵan halqy bastapqyda keńes áskerlerin tek kápirlerden turady dep, «shýravı» atady. Al tilin kálımaǵa keltirip, musylman halqynyń ókili ekenin dáleldegen Ertaev syndy sardarlar kóp bolǵan joq. Ertaevtyń aýǵan halqynyń dini men saltyn syılaýyna baılanysty qyshlaq halqy men aýyl aqsaqaldary da Ertaev basqarǵan jaýyngerlerge oń qabaq tanyta bastady. Jergilikti beıbit turǵyndar komandırge qaı jerden dushpan ótetinin, qaı jerlerge jarylǵysh, joıǵysh mınalardyń qoıylatynyn aıtyp ta turdy. Aýǵan soǵysynda qorǵaýshysyz júrý múmkin emes edi. Komandırge degen qurmet keı jaǵdaılarda Ertaevtyń qorǵaýshysyz, qaraýylsyz biraz jerdi jalǵyz baryp qaıtýyna da septigin tıgizdi. Ol qazaq balasynyń kóregendigi men ba­tyl­dyǵyna «musylman komandır» atanǵan Ertaevtyń ózi men jaýyngerlerine degen qurmet edi. Ertaev esiminiń jergilikti halyq arasynda úlken qurmetke bólengeni sonshalyqty, sol mańdaǵy toǵaılardyń birine onyń esimi de berildi. Pýshtýndar bul toǵaıdy «Baqtııar toǵaı» dep ataıdy. Talaı adamnyń taǵdyryn tálkekke aınaldyrǵan, kóp­shi­li­gin ajal qushtyrǵan aýǵan soǵys­y­nyń alǵashqy jyldarynda san túrli qaýipti áskerı joryq jolynan ótken B.Ertaev soǵystan oralǵan soń, 1982-1985 jyldary M.V.Frýnze atyndaǵy Áskerı akademııanyń tyńdaýshysy boldy. Iаǵnı, KSRO-nyń eń joǵary áskerı mektebi sanalatyn orynda bilimin jetildirdi. 1985-1992 jyldary Keńes áskeriniń Germanııadaǵy tobynda 35-motoatqyshtar dıvızııasy polk komandıriniń orynbasary, polk komandıri qyzmetterin atqardy. KSRO-nyń irgesi sógilip, res­pýblıkamyz táýelsizdik alǵan tusta elge oralyp, 1992 jyldan 2012 jylǵa deıin áýeli Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik qor­ǵa­nys komıtetinde, keıinnen Qorǵanys mınıstrliginde túrli ás­kerı laýazymdarda qyzmet at­qardy. 1996 jyly Reseı Fe­de­rasııasynyń Qarýly kúsh­teri Bas shtabynyń akademııasynda oqydy. 2012 jyldan bastap Parlament Májilisiniń V jáne VI shaqyrylymynyń depýtaty, Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen 2008 jyldyń 15 jeltoqsanynda Baqytjan Ertaev «Halyq Qaharmany» ataǵyna ıe boldy. Joǵary nagradany óz qolymen tapsyrý sátinde Elbasynyń: «Baqytjan Ertaev – Qazaqstan óz táýelsizdigin alǵan alǵashqy kúnderden meniń shaqyrýymmen elimizge kelip, Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń irgesin qalasqan ofıserlerdiń biri. Biz búgin onyń eren eńbegi men áskerı er­likterin joǵary baǵalap, Ota­ny­myzdyń eń joǵary nagradasyn tapsyrǵaly otyrmyz. Bul – elimizdiń Qarýly Kúshterine degen úlken qurmetimiz ben senimimizdi bildiredi» deýi Baqytjan Ertaevtyń Batyr ǵana emes, áskerı salanyń has sheberi jáne Otanymyzdyń naǵyz patrıoty ekendigin tolyq ańǵartady. Qazirgi tańda general-leıtenant Baqytjan Ertaev «Qazaqstan ardagerleri qaýymdastyǵynyń Qurmetti tóraǵasy», Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Má­ji­lisiniń depýtaty. Qaharman aǵamyzǵa Qazaqstan Qarýly kúshterine qosatyn úlesi mol, mártebesi bıik bolsyn degimiz keledi. Bolat SAILAN, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, Aýǵan soǵysynyń ardageri