Synyp jetekshisi – syılaýǵa laıyq tulǵa

Jurt aýzynda júıtkip júrgen eki sóz bar: «El bolamyn deseń, besigińdi túze», «Tárbıesiz berilgen bilim adamzatqa apat ákeledi». Bilim men tárbıe tóńireginde áńgime qozǵala qalsa, osy eki sózdi ekpindete aıta jóneletinder kóp. Bireý bilip aıtady, oryndy oı qozǵap, júıeli jetkizedi. Bireý bilgishsinip, maqtanyp, qyzyl sózge qosaqtap, danalyq oıdan dán izdep jatpaıdy. Aıtpasyn demeısiń, aıtsyn. Sóz qadirin bilgenge ne jetsin. Ulylardan qalǵan ulaǵatty sózdi úlgi etip, is júzinde jarata bilsek, qane?! Orys jazýshysy M.Gorkııdiń «Balalardyń tárbıesin úlkenderden bastaý kerek» degenin eskersek, ata-analarǵa artylar júktiń aýyr ekeni aıtpasa da túsinikti. Qarqyndy damyp, shapshań sharyq­tap kele jatqan zamannyń ókinishti tus­tarynyń da kóp ekenine kóz jet­kizip kelemiz. Aıtalyq, mektep oqýshy­lary arasynda oryn alyp jata­tyn atys-shabys, álimjettik, sýısıd, «sot­ka­ma­nııa», urlyq, erte júktilik, buzyqtyq tal besikten beriletin tár­bıeniń betimen ketkenin kórsetedi. Osyndaıda ata-analarǵa renjıtinimiz ras. «Jaqsydan jaman týsa da, jamannan jaqsy týsa da, tartpaı qoımas negizge» dep Buqar jyraý baba­myz aıt­qandaı, tárbıe negizi otbasy, oshaq qasynda qalanady. О́kinishtisi, biz­diń ata-analarymyz óz quqyqtaryna qylaý túsirmeıdi, biraq mindetterine murnyn shúıirip qaraıdy. Tártipsizdik oryn alsa, taıaqtyń bir ushy muǵalimge tıedi. Tıgende de oń­baı taıaq jeıdi. Bala tárbıesine nem­quraı­ly qaraıtyn ata-ana barlyq jaýap­kershilikti muǵa­limderge artyp qoıyp, ózderi sútten aq, sýdan taza bolyp kóri­nedi. Jurttyń erketotaı balalaryn jón­ge salamyn dep júıkesi juqaryp júre­tin de muǵalimder. Muǵalimniń de muǵalimi bar. Bes saý­saq birdeı emes. Aýzynda sózi joq, isi shala, ónege-órisi tar muǵalimder oqý­shylardy óz ornyna qoıa almaıdy. Qazirgi mektepterde qatty qol, qaısar minezdi, talapshyl, tabandy, bir qara­ǵanda qatal bolǵanymen, jan-júre­gi meıirimge toly er muǵalimder «qyzyl kitapqa» kirýdiń az-aq aldynda tur. Olardyń ornyn «joly jińishke» názik jandylar basty. Áıeldiń aty – áıel. Munyń bári urpaq tárbıesine týra maǵy­nasynda da, janama túrinde de áser etpeı qoımaıdy. Mektep oqýshylarynyń ómirinde ósh­pesteı iz qaldyratyndardyń biri –synyp jetekshileri. Synyp jetekshisi bala­nyń ekinshi ata-anasy. Olarǵa qoıy­la­tyn talap kúshti. Ol balanyń mek­tep­te ótetin barlyq ýaqytyna jaýap bere­­di. Sabaqqa keshikpeı kelýi, kıimi, mi­nez-qulqy, tazalyǵy, oqý úlgerimi, tár­­tibi, mádenı is-sharalarǵa qatysýy, jú­­ris-turysy synyp jetekshisiniń kóz al­dyn­­da turady. Oqýshylardy tártipke sha­­qy­­ryp, túzdegi tárbıeni túzetetin sy­nyp je­tek­shileri. Aqyl-keńesin berip, sabaq úl­geri­min qadaǵalaıtyn, buzyq­tar­­­­dy bu­ryshqa turǵyzyp, álekke túsip jata­­­tyn da solar. Al pán muǵalimderi sabaq­­­taryn ótedi de ketedi. Tártip pen tá­r­­bıe tizginin bir ýysta ustaǵan sy­nyp jetek­­shi­leri mekteptegi basty tul­ǵa­la­r­dyń biri. Mektep pen ata-ana ara­syn­­­daǵy altyn kópir! Pán muǵalim­deri sy­nyp jetekshilerine qaryzdar. Oqý­shy­­­­lar­­­dy túgendep, oryndaryna jaı­ǵas­­ty­­ryp, sabaqtyń ótýine barlyq jaǵ­­­daı jasap beretin jankeshti eńbegi bir bólek. Alaıda, synyp jetekshileriniń eńbegin baǵalap, kózge ilip júrgen esh­kim­di kórmeısiz. Sabaqqa kelmeı qal­ǵan oqýshyny sarsylyp izdeý, tártipti qada­ǵa­laý, talǵamyn tarazylaý, úlgerimi nashar­larmen jumys, ata-analarmen qarym-qatynas, tolyp jatqan esep-qısap qaǵazdaryn toltyrý, senbilik uıym­dastyrý sııaqty jumystar sy­nyp jetekshilerin qajytatyny ras. Qazir­gi muǵalimderdiń kópshiligi synyp jetekshisi bolýdan úzildi-kesil­di bas tartady. Je­tek­shilik úshin qosym­sha tólenetin 4-5 myń teńge shaı­lyq bolyp jarytpaıdy, shar­shap-shaldyqqanyn baspaıdy. Mektep basshylarynan sóz esitip, synǵa iligip jatatynyn aıtpaı-aq qoıaıyq. Kóńilsiz isten keremet nátıje kútýge bolmaıdy. Jaýapkershilik jaıy­na qalady. Bizdiń aıtaıyn degenimiz, synyp jetekshilerine erekshe mártebe berip, eńbek­aqysyna qosymsha tólenetin qarjy kólemin arttyrý kerek. Munyń jetek­­shilerdiń eńbekke degen qulshyny­syn qanattandyryp, oqý prosesteriniń yrǵaqty júrýine, tártip pen tárbıeni qatań baqylaýda ustap, bilim sapasyn kóterýge yqpal etetini sózsiz. Mekteptiń qozǵaýshy kúshi sana­latyn synyp jetekshilerinen eshte­ńeni aıamaýymyz kerek. Synyp jetek­shi­leriniń jumysyn jandandyrý – mektep ómirindegi ózekti máselelerdiń biri. Mahambet SAPARMURATOV, M.Shoqaı atyndaǵy orta mektep muǵalimi Ońtústik Qazaqstan oblysy, Maqtaaral aýdany