Arqanyń abzaly

Abzal aǵamen alǵash kezde­sýdiń sáti 1975 jyldyń jazynda túsipti. Soltústik óńirlerdiń ádebıetke beıimi bar jas talaptaryn izdeýge arnap shyqqan saparynda kele qalypty bizdiń Ze­rendige. Aýdandyq gazette aýdar­mashy-tilshimin. Redaktorymyz Baımurat Aznabaev kabınetinde tanystyrdy. Meniń mán-jaıym­dy aıtqannan keıin: – Nurǵoja Orazov degen úl­ken aqyn aǵań. Selınogradtan arnaıy kelip otyr. Jazýshylar odaǵynyń oblysaralyq bólim­shesiniń bastyǵy. Demek, ádebıet jaǵynan bizdiń de bastyǵymyz, – dep Báıekeń qýaqylana jymıyp qoıdy. Jas talap ekenimdi bilgen soń Nurǵoja aǵa jylyushyrap sala berdi. Sypaıy da sypa, muntazdaı uqypty, aqquba kelgen, ashyq júzdi kisi eken. Sondaı ustamdy sóıleıdi. Áńgime ádebıet, óleń jaǵyna oıysa berdi. Sol kúnnen bas­tap Selınogradta taǵy bir qamqor aǵa paıda boldy. Kelesi jy­ly Nurǵoja aǵanyń quras­tyrýymen «Jalyn» baspasynan «Tyń tynysy» atty ujymdyq jyr jınaǵy jaryq kórdi. Oǵan soltústik óńirdegi bes oblystyń jas aqyndarynyń óleńderi kirdi. Solardyń arasynan óz óleń­derim de kózime ottaı basylyp, Nurekeńe de alǵys sezimim ishimde atoı salǵanyn nesin jasyraıyn. Nurǵoja Oraz aǵamyz sol jyldarda soltústik óńirdiń aqyn-ja­zýshylaryn, solardyń ishinde, ásirese, jas daryndardy ádebı ómirge, ádebıet ortasyna dendep tartty. Sonyń bir mysalyn aıtsam, 1975 jyldyń jeltoqsany, senbi kúni aýpart­kom kezekshisine túsken telefonogramma arqyly jedel, ıaǵnı aldaǵy dúısenbiniń tańynda, Almatyda, Qazaqstan Jazý­shylar odaǵyna jetsin degen habar aldym. Habar-sálem Nurǵoja aǵadan ekenin bilip, júregim lúpildep ketti. Kóp oılanbastan Almatyǵa asyǵys attandym. Respýblıka jas aqyn-jazý­shy­larynyń keńesine jetip úlger­genime aǵanyń sondaǵy qýan­ǵany-aı! Jalǵyz men emes, Qostanaıdan Aqylbek Shaıah­metovti, Selınogradtan Jumagúl Saýhatova, basqa da soltústik óńir­diń birneshe jas aqyn-jazýshysyn osy keńeske jetelep bastap áke­lipti. Sol arada Nur­ǵoja aǵa uıymdastyryp, estelik bolsyn dep ardaqty Tursynbek Kákishev aǵany ortaǵa alyp, se­lınogradtyq aqyn Vladımır Gýn­darev, Jumagúl ápkemiz bar, bárimiz Jazýshylar úıiniń aldynda sýretke túskenimiz de, búgin qarap tursam, ǵanıbet bolǵan eken-aý. Sol qymbatty jádiger sýretke ara-tura ańsar-saǵynyshpen qarap qoıamyn. Al keńestiń bizdeı jas ta­laptarǵa bergeni kóp edi. Ataqty aqyn-jazýshylardy kórdik. Syrbaı Máýlenov, Qýandyq Shań­ǵytbaevtaı aqtangerlerdiń batasyn aldyq. Buryn qol jetpesteı kóringen «Juldyzǵa» jarııalandyq. Qalam­gerler úıin­degi poezııa keshinde óleń oqyp qanattandyq. Osy kún­derde muz­balaq Muqaǵalıdi soń­ǵy ret kórip, jańaǵy keshte aqynnyń óz aýzynan óleńin tyńdaý baqy­tyna ıe boldyq. Baýyrjan Mo­myshuly, Ábdilda Tájibaev, Qalıjan Bekhojın, Muhamedjan Qarataev... aǵalar bári qaz-qatar tizilip otyrdy. Ádebıettiń jas tolqynyna aq jol tiledi. Biz sol baqytqa ıe boldyq. Basqasyn qaıdam, dál men úshin osynyń bári Nurǵoja aǵanyń arqasynda basyma qonǵan baq-talaıym bolatyn. Al endi kókshetaýlyq aqyn Tólegen Qajybaevtyń aıtýynsha, respýblıkalyq jas aqyndar sletin Aqmolada Nurekeń osydan tórt jyl buryn, sonaý 1971 jyly-aq uıymdastyrǵan eken. Oǵan Almatydan ataqty aqyn Tumanbaı Moldaǵalıev kelip qatysypty. Mine, osy arada Nurǵoja men Tumanbaı aqyndardyń 1951 jyly oqýǵa túskende bastalyp, 60 jylǵa sozylǵan, sońǵy demderine deıin solǵyn tartpaǵan, al ózderi ómirden ótkennen keıin keıingige ónege-ǵıbrat bolyp qalǵan ǵajaıyp dostyqtary týraly áńgime tıegi aǵytylmaýy da múmkin emes-aý. Osy dostyqtyń bir mysalyn jyr tumasy Tumaǵańnan suhbat alǵanda óz aýzynan estip edik. Bul kisilerdiń stýdenttik kezinde ádebı keshter jıi bolyp turady. Sondaı bir úlken poezııa keshinde baıandama jasalyp, Erkesh Ibrahım, Járdem Toǵashev, Nurǵoja Orazov qatarly biraz stýdent óleń oqıdy. Jas Tumanbaı keshke qatyssa da óleń oqýǵa batpaıdy. Sóıtip, jıyn tarar kezde qasynda otyrǵan dosy Nurǵoja qol kóterip: «My­na Tumanbaı Moldaǵalıev degen jigit te óleń jazady jáne óleń­deri jaqsy, oqysynshy», deıdi. «Oqysyn, oqysyn» dep jurt ta qoshtaıdy. Endi jaltaratyn jol qalmaı, shyǵyp óleńderin oqıdy. Sol keshte Tumanbaıdyń juldyzy janady. «Bizge jańa aqyn keldi» dep Erkeshten bastap barlyǵy qýana sóılep maqtaıdy. Nurekeń solaı tartynshaqtaǵan Tumashyn úlken ádebıetke qosypty. Osydan bastap Tumaǵańnyń ádemi lırıkasy gazet-jýrnaldarda da jıi kórine bastaıdy. Eki dostyń ómir boıy bir-birine aıtar sózi: «Meniń Nurǵo­jam», «Meniń Tumashym» degennen jazbady. Minezi jibekteı jumsaq, kez kelgen jannan áıteýir bir jaqsylyq tabatyn, patsha kóńildi Nurǵojasyna degen Tumaǵań júreginiń de elbireýi erekshe. «Aǵam­daı birde kóremin, atadan birge týysqan, Panamdaı birde kóremin, armandy birge qýysqan» dep tolǵady Nurǵoja dosyna qazaq jyrynyń tolaǵaı Tumanbaıy. Osynaý asyl dosqa arnalǵan aqjoltaı jyrlar sany 50-den asyp jyǵylypty. Alty alashtyń ardaǵy Tumanbaı aqyn osynshalyqty qurmet tutqan Nuraǵamyz da táńirdiń tegin jaratqan pendesi bolmaǵandyǵy osydan-aq bilinbeı me?! Nurǵoja aǵanyń aıaýly jary Aıman jeńgeı aıtady... 2011 jyl­dyń shildesinde dostyqtyń 60 jyldyǵyn atap ótemiz, tez Alma­tyǵa jetińder dep Tumaǵań shaqyrady. Alakólde demalýǵa joldama alyp qoıypty. Sóıtip, Tumaǵań Kúltaıymen, Nuraǵań Aımanymen Alakóldi eki apta jaılap jatady. Syrlasa shýaqtap, sýǵa shomylyp, kúnge qyzdyrynyp, bir ǵanıbet kúnder ótkizedi. Almatyǵa qaıtqasyn da jibermeı, úıde, saıajaıda saýyq quryp, kúnde qonaq, kúnde dýman jasap, jatqyzyp qoıady. Ákim Tarazı, Roza Muqanova, Júrsin Erman, taǵy basqa aqyn-jazýshylar. О́leń oqylady, án aıtylady. Kompozıtor kúıeý balasy Erjan Belǵozıevti shaqyryp, Tumaǵań óleńderine jazylǵan ánder shyrqalady. Sóıtip, saıajaıda kúnde-kúnde ádebı-mýzykalyq kesh. Ondaǵy bas qaharmandar Tumanbaı men Nurǵoja dostar. Alakól saparynan eki aqyn da toptama jyrlar týdyrady. Sonyń ishinde ekeýiniń de «Biz tórteýmiz» degen óleńderi bar. Dostardyń sońǵy kezdesýi osy boldy. Boı jaz­ǵany bolǵan shyǵar, eki jarym aıdan soń Tumaǵań ótti ózi súıgen ómirden. ...Aǵalyǵy aqjaılaý, dostyq­qa darqan Nurǵoja Oraz­dyń aza­mattyǵy asqaq, qaıratkerligi qa­rymdy, shyǵarmashylyǵy qazy­naly bolypty. Poezııa, proza men pýblısıstıkada qat-qabat qarymyn tanytqan qalamgerdiń 50-den astam kitaby jaryq kó­ripti. Eki tomdyq óleńder jınaǵy, shyǵarmalarynyń 7 tomy, «Qara­kúıik» romany, qazaq tarıhyna baılanysty zertteýleri, jıyrma jyl boıy shyǵyp turǵan «Saryarqa» jýrnalynyń jádiger tigindileri, sonaý keńes zamany­nan bastap Arqa tósinde ol uıym­dastyrǵan aıtystar, burynǵy Aqmolanyń qazaqtanýyna, búgingi Astananyń ulttyq mádenıetiniń ulaǵatyna atsalysýy – osynaý aıkól azamat­tyń ómirdegi óshpes izi, jaq­sy­nyń qaldyrǵan aty, ǵalym­­nyń qaldyrǵan haty desek te bolar. Iá, «Jyl toldy úlken júrek toqtaǵaly» dep Qasym aqynǵa aı­tylǵan toqtamdy sózdi biz de qaı­talaımyz. Jaqsy aǵadan kóz jazǵaly bir jyldyń júzi bolyp qalypty. Arqa tósindegi shyraqty qalaǵa adal berilgen ázız beıne kózden ketse de, kóńilden óshken joq. Qaıtarynyń aldynda tarıh taqyrybyna 20 bas­pa tabaq etip daıyndap úlgergen kitaby bar eken. О́zi joq bolsa da, aǵanyń kózindeı bolatyn sózimen jaqyn arada qaýyshyp qalarmyz degen úmitimizdi áste úzbeımiz. Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan» ASTANA