“Muqaǵalı” jýrnaly – muqaǵalıtaný bastaýy

Aqyn atyn alǵan basylym “Egemende” qonaqta * * * «Aq mármárǵa oıýlap jyr qashaıyn!.. О́lmeı­tinin ýaqyt dáleldegen, Qudiret qoı, qudiret óleń degen... Ardaqtyny ańsaǵan ata qazaq, Qýatyna súıindi arly ulynyń», dep Abaı týraly ózi aıt­qandaı, qazaq jyrynyń qazirgi beldi ókili Batyq Májıtuly búginde alty belestiń bıigine kóterilip otyr. Ol óleńdi az jazady. Biraq, sol az jyrynyń ózi Han Táńirdiń baýraıynan móldirep aqqan tas bulaqtyń sýyndaı saraıyńdy ashyp, sanańdy keńitedi. Tereńnen tamyr tartqan oıly óleńderdiń syrly shýmaǵyn aqyn qara sózben ushtastyryp keledi. Bas basylym «Egemen Qazaqstan» gazetinde qyzmet atqarǵanda onyń jazǵan alýan taqyryptaǵy maqalalary jurttyń kóńilinen shyqqanyna kýámiz. Qazir Batyq Májıtuly «Muqaǵalı» jýrnalynyń bas redak­tory. Aqıyq aqynnyń artynda qalǵan murasyn jańǵyr­týmen qatar, ádebıet áleminiń san salasy boıynsha da kemeldi dúnıe­lerdiń jarııalanýyna uıytqy bolýda. Áriptesimizdiń alty belesimen quttyqtap, shyǵarmashylyq tabys tileımiz. * * * ALTYNShY QYRǴA AIаQ BASTY Respýblıkaǵa taraıtyn ádebı-mádenı, ta­nym­­dyq “Muqaǵalı” jýrnaly aqyn mu­ra­syn ulyqtaýda aıtarlyqtaı qyzmet at­qaryp kele jatqany belgili. Qazir ol qalyń buqaranyń qajetine jarap, oqyr­mannyń nazaryn ózine aýdaratyn beldi basylymǵa aınaldy. Muqaǵalıdyń 80 jyldyq mereıtoıy ata­lyp óter tusta basylymnyń bas re­daktory Batyq Májıtulyna joly­ǵyp, áńgime­lesý­diń sáti tústi. – Jýrnal shyǵarý ıdeıasyn qolǵa al­ǵanda, eń aldymen qandaı maqsatty kóz­de­gen edi­ńiz­der? – Aqyn qaldyrǵan qazyna – ulttyń rýhanı baılyǵy. Baılyqtyń qadirine jetý mindetimiz ben paryzymyz. Aqyn atyndaǵy basy­lymdy shyǵa­rýdyń sebebi osyndaı murat­tardan sabaq alady de­­sek, teńeýim durys bolatyn shyǵar dep oı­laımyn. – Bir adamnyń atyn alǵan jýrnal shy­ǵarý ońaı emes shy­ǵar. Sizderdiń bastaýyn bastap alyp, tuıyqqa tirelgendeı sátti bastan keshirgen kezderińiz boldy ma? – О́te durys aıtasyz. Jýrnaldyń bir adamnyń atymen atalýy ony shyǵarý­shy­lar­dan óte úlken jaýapkershilikti talap etedi. Sondyqtan alda bolýǵa tıisti qıyndyqtardy kúni buryn boljadyq. Soǵan saı qam jasa­dyq. Abzaly sol, Muqaǵalı arqyly kórinip qa­laıyq degen alasa nıet bizde bolǵan joq. Qal-qaderinshe muqaǵalıtanýǵa óz úlesimizdi qos­saq dedik. Jýrnal aı saıyn jaryq kóredi. Búgingi tańda jýrnaldyń 63 nómiri oqyrmanǵa jol tartty. Barlyq basylymnyń túgelge jýyǵy, túgel bolmaǵan jaǵdaıda 70 paıyzdan astamy tek aqynǵa qatysty materıaldarmen maz­mundalady. Bıylǵy jyldy poshta jáne baspasóz uıymdary boıynsha naqty jazyl­ǵan 9000 oqyrmanmen bastadyq. Qýanyshty kórsetkish! – Aqynnyń 80 jyldyq mereıtoıyn ótkizýge jýrnaldyń da aralasy bar shy­ǵar. Bul jóninde neni aıtqan bolar edińiz? – Baıqaǵanymyz, “Muqaǵalı” jýrna­ly­nyń shyǵýy búgingi úlken mereıtoılyq ta­qyrypqa az áser etpegen sekildi. Oıǵa oı qos­qanynyń ózi úlken úles. Almaty oblysynyń burynǵy ákimi Serik Úmbetov myrzanyń jýrnal ju­mystaryna iltıpatpen kóz salýy sonyń bir dáleli. Ol kisi shyǵar­mashylyq ujymmen pikirlesip, biraz máse­lelerdi talqylady. Me­reı­toıdy uıymdas­tyratyn ju­mys­shy toby­na jýrnal qyzmet­kerleri de qo­syldy. Eń bastysy, mereıtoıǵa ázir­liktiń kúni buryn qolǵa aly­nýy qam­tamasyz etildi. Aqyn to­ıynyń táýelsizdikti ny­ǵaıtyp otyr­ǵan ha­lyqqa, ultqa tıgizetin rýhanı paıdasyna kóńil bólindi. – Basylymnyń tara­ly­my jyl­dan jylǵa ósip kele jat­qa­nyn aıt­ty­ńyz. Bu­qaralyq qol­daý­ǵa ıe bola bastaýy­nyń negizgi sy­­ry nede dep oılaı­syz? – Biz oý basta, ju­mys­ty qolǵa alǵan kezde, “Abaı” jýrnalynyń ádis, tásilde­rin ózimizge úlgi sa­­nadyq. Sóıte tura, jýr­­­nal­dyń ózi­ne tán bet-beı­nesiniń bo­lýyn da myq­­tap eskerdik. Iаǵnı, qalyń bu­qa­ranyń oǵan kóp­tep qa­tysýyn nazarda ustadyq. Nátıjesi jaman bolǵan joq. Aı­týly ǵa­lymnan aýyl­daǵy aǵa­ıyn­ǵa deıin ortaq ju­mysqa at­salysty. Mu­qa­ǵalı týra­ly oı-tol­ǵam­dar, kózqaras­tar men pikirler, estelikter men áńgi­meler alýan qy­rynan sóz bolyp, olar birin-biri tolyqtyrý úderisterine ulas­­ty. Aqyn týraly de­rek­­terdiń bylaı­sha túgen­delýi oqyr­man­dardyń qy­zy­ǵýshylyǵyn týǵyza al­dy dep aıtýǵa bolady. Jýrnalǵa aıdarlar tań­daǵanda biz Muqa­ǵa­lı­dyń óz tirkesterine jú­gin­dik. Máselen, “Qy­­­ran­­byz, qy­ran­dar­dan ja­­­­ra­tylǵan”, “Aı­na­la­ıyn ata­meken, aq meken”, “Bá­ri esimde, bá­ri de emes bóten”, “Biz degen dos­tym, taǵ­­dyry qyzyq ha­lyq­pyz”, mine, osy tek­tes bolyp ári qaraı jal­ǵasa beredi. So­ny­men qatar, osy maz­mun­da­ǵy jarııalanǵan maqa­la­lar aqyn oı­la­ryn ashyp kór­­setýge de ózin­dik sebin tıgizip kele jatyr. “Bar eken, bar eken ǵoı jaqsy adamdar” degen aıdarmen aqyn ómi­riniń óris alýyna yq­palyn tıgizgen adam­­dar jaıly sóz ettik. “Uly aqyndy ulyq­taǵan tul­ǵalar” dep aqyn mu­ra­syn nası­hattaýǵa úle­­sin qos­qan qaırat­ker­ler men qa­lam­gerlerdi tol­ǵa­nys­tar minberine sha­qyr­dyq. Aıta bersek, mun­­daı maqala­lar az emes. Bári jýr­nal­dyń mazmundy shy­ǵýyna yq­pa­lyn tıgizip jat­qan zııaly sharalar. Sol sııaqty, “Mu­qa­ǵa­lı” en­sı­klo­pedııasynyń pa­raq­­tary” degen aıdar ashtyq. Ondaǵy maq­sa­tymyz – bolashaqta jasalý­ǵa tıisti ensı­klo­pedııanyń bastama­shyl­dyq úlgisin kór­setý. Mundaı ǵylymı kitaptyń shyǵýy úshin tolyqqandy daıyndyq qajet. – Jaqynda “Mu­qa­ǵa­lıtaný bastaýy” degen serııamen úsh kitap shy­ǵypty. Osy jumys­tardyń da mánisin túsin­dire ket­se­ńiz. – Atalǵan úsh kitapty jýrnaldyń bes jyldyq qyzmetiniń jıyntyq kó­ri­nisi dep baǵalaýǵa bo­lady. Aqyn týraly zertteýler bir tom. Ekinshi tomy estelikterge arnal­dy. Úshinshi kitapqa – Mu­qaǵalıǵa arnalǵan óleń­der, aqyn jyrlaryna shyǵa­rylǵan ánder, aqyn beınesin somdaǵan pesalar toptasty. – Muqaǵalıtaný ortalyǵy qurylsa degen oı aıtyp júrsizder. Sol nıetterińizdi, maqsat, murat­taryńyzdy qalaı túsin­dir­gen bolar edińiz? – Muqalıtaný ortalyǵy quryla ma, qurylmaı ma, ol bólek áńgime. Alaıda, biz sondaı ıdeıalardy jurttyń nazaryna usy­nýǵa tıistimiz. Keıde osyn­daı áńgime aıtsaq, má­seleniń túpki mánin túsinbeı qalǵan aǵa­ıyn­­dar da az emes... Al endi, áńgimeniń aqıqaty qaısy degen saýalǵa keleıik. Muqaǵalıdy birjaqty maq­taı berýmen biz aqyn ǵıbarattaryna kenele almaımyz. Aqyn jyryn jattap alý ja­rystary da tereń­derge boılat­paıtyny anyq. Mundaı jumystardy oryndaý úshin jandy qınaıtyn kúrdeli izdenis­terdiń qajettiligi de shamaly. Árıne, atalǵan sharalar aqynǵa nazar aýdarý úshin kerek. Biraq, bıiktep bara jatqan ýaqyt talaptaryna saı kelýge olar azdyq etedi. Muqaǵalı óleńderiniń ónegesin, órnegi men sulýlyǵyn, áseri men yqpalyn kádimgi jumbaq sheshkendeı sheship, olardyń mánisin bıik óremen qabyldap, dúnıeni paraqtaýǵa bilik pen bilimdi qyzmet etkizsek qandaı jaq­sy! Muqaǵalı tany­myna jaqyndap barǵan qazaq­tyń urpaǵy eshkimnen utyl­maıdy. Mine, osyndaı tárbıeni boıǵa dary­tatyn úlken orda, álgi biz aıtyp júrgen ortalyq bolýy kerek. Ǵylymı zerthanalar qurylyp, aqyn mu­rasy ǵylymı turǵydan saralansa, kimge paıda, kimge zııan. Ony ózderińiz tarazy­la­ńyzdar. Búgin bolmasa da erteń osy maqsat­tardyń júzege asqa­nyna kýá bolatyn shyǵar­myz dep topshylaımyn. – Jýrnaldyń keleshegi týraly qandaı boljamdaryńyz bar? – “Bireýlerden júrgem joq artý úshin” dep aqyn aǵamyzdyń ózi aıtqandaı, biz de jýrnal shyǵarý arqyly ereksheleneıik dep júrgen adamdar emespiz. Aqyn murasy – pák, taza, tunyq. Ony ustaý úshin júrekti tazartyp, peıildi keńeı­tip jumys isteý qajet. Kıeli aqynnyń rýhy kıepatsyzdyqty jaqtyrmaı­dy. Ekinshiden, “Muqa­ǵalı” jýrnaly halyq­tyq sıpatymen erekshelenetin basylym. Ol eshqandaı jekeshelenýge kónbeıdi. Parasat­tyń osyndaı erejeleri saqtalatyn bolsa, basy­lymnyń bolashaǵyna shek keltire al­maımyz. Myna qyzyqty qarańyz, jýrnaldyń atyn alyp otyrǵan Muqaǵalı Maqataev ta kúni keshegi “Egemenniń” tilshisi eken. Jýrnaldy alǵash bolyp qonaqqa shaqyryp otyrǵan da “Egemen”. Bul úılesimdi biz tek jaqsy yrymǵa baladyq. –       Áńgimeńizge rahmet! Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL.

* * *

Toımurat ótkizgen toı

Bul oqıǵa 1981 jyly О́zbekstannyń Naýaı oblysyndaǵy Kenımah aýdanynda bolǵan edi. “Qaraqata” keńsharyndaǵy qarapaıym aýyl muǵalimi Toımurat Qojamuratov jurtty uıymdastyryp, sondaǵy el-jurt Muqaǵalıdyń 50 jyldyǵyn atap ótken. Odan beri de otyz jyldyń júzi bolypty. Sáti túspegen bolar, bul óńirge Muqaǵalıdyń tabany tımepti. Biraq, aqyn jyrlary Taýelibaı óńirin sharlaýdaı-aq sharlaǵan edi. Maqataevtyń elý jyldyǵy kelgende aýyl muǵalimi Toımurat Qojamuratov “Qara­qata” keńsharynyń dırektory Súıemqul Toqanovqa barady. – Inim, ne sharýamen keldiń? – deıdi dırektor. – Aıryqsha bir jaıdy sizben aqyldasaıyn dep keldim, – deıdi Toımurat. – Bıyl qazaqtyń aqıyq aqyny Muqaǵalı Maqataevtyń týǵanyna 50 jyl. Aqyn mereıtoıyn bizder de atap ótsek. Soǵan demeýshi bolyp, qol ushyn berýge qalaısyz? – Mynaý oıyń óte jaqsy eken. Aqyndy kórmegenmen, Muqańnyń sózi únemi bizben birge júr, solaı emes pe. Bastamańdy shyn júrekten quptaımyz. Jaqsylap oılastyryńdar, aqyn jyrlarynan jastar qandaı ǵıbrat alady, soǵan da myqtap nazar aýdaryńdar, – deıdi dırektor da kóńildi keıippen. Dırektor ýádesinde turdy. Jyr keshi sán-saltanatymen dúrkirep ótti. Táýelibaı óńirindegi úsh aýdannyń qazaqtary túgel jınaldy. Aqyn jyrlary oqylyp, ol kisiniń sózine jazylǵan ánder tolassyz shyrqaldy. Arqasy qyzǵan jergilikti aqyndar Muqańa arnaǵan jyrlaryn kópshilikke pash etti. Nesin aıtarsyz, halyq erekshe serpilip, erekshe sergigen bolatyn. Toıǵa qatysqan qazaqtar Toımurattyń azamattyǵyn áli kúnge deıin umytpaı áńgimeleıdi. Al Toımurat Qojamuratov bolsa, qazir Taraz qalasynyń turǵyny. Qaıypnazar ShOTBAEV. №130 I.Jansúgirov atyndaǵy mektep-gımnazııasynyń oqýshysy

* * *

Aqynnyń óleńi – onyń ómirbaıany

Biz Súleımennen taraǵan ush ulmyz. Úlkenimiz – Muqaǵalı. Ortanshysy – men. Kenjemiz – Kórpesh edi. Inim de dúnıeden ozdy. Ájem Tıyn, anam Naǵıman kezinde erdiń júgin kótergen adamdar edi. Kótereıin dep kótergen joq, olar ómir súrgen zaman solaı boldy. Olarǵa Qudaıdyń qýat bergeni – balalarynyń nesibesi shyǵar dep oılaımyn. Anam Naǵıman jany jumsaq, júreginiń sáýlesi bar adam edi. Sabyry sary altyndaı salmaqty bolatyn. Muqaǵalıǵa adamsúıgishtik anasynan daryǵan. Ulynyń túbinde úlken bıikke shyǵatynyna shúbásiz sengen de anasy boldy. Lashyn jeńgem Muqaǵalıǵa adal jar ekenin dáleldedi. Aǵamnyń da oǵan kózi anyq jetti. Muqaǵalıdyń úıi shaǵyn Jazýshylar odaǵyna aınalatyn. Aqyn jańadan jazǵan óleńderin oqıdy. Balalary men jeńgem ony qulaq qoıyp tyńdaıdy. Unasa – máz-máıram bolyp qýanady. Kóńilderinen shyqpasa, ózderi dittegen eskertýlerin aıtady. Munyń bári aqyndy únemi shıratyp otyrdy ǵoı dep oılaımyn. Menińshe, Lashyndy Muqaǵalı taǵdyrynan bólip qaraýdyń jóni joq. Olar otbasylyq ómirdi birge bastady, birge aıaqtady. Muqaǵalı murasyn jınaqtaýda Lashyn óte kóp eńbek etti... “Meniń názik janymdy kim túsiner” degen aqyn sózin jary Lashyn da elge qaratyp aıtsa, ersiligi joq shyǵar. Muqaǵalı jastardy jaqsy kórdi, jastarǵa sendi. Ol úmiti aqtaldy ǵoı dep oılaımyn. Asyl sózdiń qadirine jetken de sol jastar. Olar búgin Muqaǵalıdy ózderine ustaz tutady. Osyny kórgen kezde shúkirshilik etip, qýanamyn. Bárine ýaqyt tóreshi. Ýaqyt bárin óz ornyna qoıady. Menińshe, aqynnyń shyndyǵy – óleńi. Muqaǵalıdyń qandaı adam ekenin bilgisi kelgender, talant ekenine sengisi kelgender – aqynnyń óleńderin oqysyn. О́leńderinde bári aıtylyp tur. Toqtarbaı MAQATAEV.