Úndistan Respýblıkasynyń Premer-mınıstri Manmohan SINGH: Qazaqstan – úndistan qatynastary qarqyndy damıdy dep senemin

Buǵan deıin habarlanǵa­nyn­daı, keshe elimizge óziniń alǵashqy resmı saparymen Úndistan Respýblıkasynyń Premer-mınıstri Manmohan Sıngh kelgen bolatyn. Búgin Qazaqstan basshylyǵy Ún­dis­tan Úkimeti tóraǵasymen kez­desýler ótkizip, kelis­sóz­der júrgizedi dep kútilýde. Álemde ózindik alar orny bar, sońǵy jyldary ekono­mı­kasy serpindi damyp kele jatqan el bizdiń Ota­ny­myz­ben yntymaqtastyq qarym-qatynasty damytýǵa úlken mańyz berip qana qoımaı, zor qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Muny úndi jaǵynyń basy­lym jýrnalısin el astanasy – Delı qalasyna shaqyryp, Premer-mınıstr Manmohan Sınghpen suhbat alýǵa jaǵdaı jasaǵany, jaýapty mınıstrlikter basshylarymen birqatar kezdesýler uıymdas­tyr­ǵany aıǵaqtaı túsedi. Al mundaı baılanystan Qazaqstan jaǵynyń da tek utysqa shyǵatyny túsinikti bolsa kerek. Demek, bul saparǵa eki jaqtyń da joǵary daıyndyqpen kelgeni baıqalady. * * * – Premer-mınıstr myrza, Úndi­stan men Qazaqstan arasyndaǵy saıası jáne strategııalyq yntymaqtas­tyq­tyń qazirgi jaǵdaıy jáne keleshegi qandaı dep oılaısyz? – Úndistan men Qazaqstan arasyndaǵy qatynastardyń tarıhy sonaý este joq eski zamandardan bastaý alady jáne qazirgi kezde tatýlyqpen jáne dostyqpen erekshelenedi. Saýda jáne mádenı baı­la­nystardyń arqasynda Uly Jibek joly bizdiń halyqtarymyzdyń birligin ny­ǵaıt­ty. Elderimiz kóp ultty jáne túrli máde­nıet ókilderinen quralǵan, olarǵa shy­ǵys mádenıetiniń qundylyqtary, salt-dás­túrleri jáne tipti taǵamdary ortaq. Son­dyqtan biz eki eldi tamyry bir dos elder sanaımyz jáne izgi nıet pen ózara syı­lasýdyń orasan zor qazynasynan shabyt alamyz. Úndistan Qazaqstannyń táýel­siz­digin moıyndaǵan jáne tyǵyz dıp­lo­matııalyq qatynastar ornatqan álemdegi alǵashqy elderdiń biri boldy. Sodan beri bizdiń saıası, ekonomıkalyq, saýda jáne jeke tulǵalar arasyndaǵy baılanys birtindep tyǵyz strategııalyq seriktestikke ulasty. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń 2009 jyldyń qańtaryndaǵy Respýblıka kúnin toılaýdyń basty qonaǵy retinde Úndistanǵa sapary barysynda strategııa­lyq seriktestik jóninde ortaq deklarasııa qabyldandy jáne osy qujat bizdiń Qa­zaqstanmen eki jaqty ynty­maqtas­ty­ǵy­myzdy nyǵaıtý úshin basshylyqqa alynyp keledi. Prezıdent Nursultan Na­zarbaevtyń sapary bizdiń barlyq deńgeı­degi qatynastarymyzǵa zor kúsh-jiger ber­di. Yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa jaǵ­daı jasaý úshin eki el arasynda dele­ga­sııalardyń qarqyndy almasýy júrdi. Soń­ǵy jyldar ishinde men Prezıdent Nur­sultan Nazarbaevpen túrli is-shara­lar kezinde eki ret kezdestim, al ótken jyly Úndistannyń Syrtqy ister mınıstri eki el ózara qyzyǵýshylyq tanyta­tyn ekonomıkanyń barlyq strategııalyq sektorlarynda yntymaqtastyǵymyzdy damytý jóninde jospar qurý úshin Astanada boldy. Qazaqstan basshysymen birge biz eki jaqty yntymaqtastyqtyń jaı-kúıin baǵamdap, keleshekte eki jaqty baılanystardy damytý josparyn talqy­laıtyn bolamyz. Bizdiń óńirlik jáne jahandyq másele­lerge kózqarastarymyz uqsas jáne biz halyqaralyq forýmdarda bir-birimizdiń bastamalarymyzǵa qoldaý kórsetip kelemiz, sonymen birge, kóptegen halyqara­lyq uıymdardyń egıdasymen yntymaq­ta­syp jumys isteýdemiz. Solardyń ishinde Birikken Ulttar Uıymy, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes, sondaı-aq Shanhaı ynty­maqtastyq uıymy bar. – Sizdiń oıyńyzsha, Úndistannyń Qazaqstanǵa eksportyn kóbeıtý úshin jáne eki jaqty saýdany ártarap­tan­dyrý úshin ne isteý kerek? – Úndistan men Qazaqstan ekono­mı­ka­lary tez damyp kele jatqan elder bo­lyp ta­bylady. Úndistannyń ortasha órleý qarqyny tipti ja­han­dyq resessııa kezinde 8% qurady, al Qazaqstan álem­dik ekonomıkalyq daǵ­darys­tan tabyspen shyǵa aldy jáne turaqty ekonomıkalyq órleý jolyna aıaq basty. Bizdiń elderimizdiń ara­syndaǵy eki jaqty saýda kólemi qazirgi kez­de shamamen 300 mıllıon dollardy qu­raıdy, bul bizdiń áleýetti deńgeıimizden áldeqaıda tómen, sondyqtan ony keńeıtýge zor múmkindik bar. Prezıdent Nursultan Nazarbaevpen kez­desýim barysynda bizdiń ekonomıkalyq yntymaqtastyǵymyzdy belsendi ete túsý­diń qajettiligin talqylaýǵa nıet etip otyr­myn. Maǵan Qazaqstannyń óndiristi damytý jáne ınnovasııalar boıynsha ba­ǵ­dar­lamany iske qosqany belgili, son­dyq­tan Úndistan eki eldiń paıdasy úshin oǵan qatysýǵa jáne óziniń tehnıkalyq áýe­letimen bólisýge daıyn. Úndistan men Qazaqstan ortaq jobalardy iske asyrý úshin óz kúshterin biriktire alady. Biz eko­no­mıkanyń energetıka, ǵarysh, aýyl sha­rýa­shylyǵy, aqparattyq tehnologııa, den­saýlyq saqtaý jáne farmasevtıka sııaqty sektorlarynda eki eldiń ekonomıkalyq qatynastaryn keńeıtýge zor qyzyǵýshylyq tanytyp otyrmyz. О́kinishke qaraı, eki jaqty saýda-sattyq kólemi biz kútken deńgeıge jete almaı keledi. Munyń negizgi sebebi – qurlyqpen tikeleı qatynastyń bolmaýy. «Soltústik-Ońtústik» halyqaralyq kólik dálizi joba­syn júzege asyrý eki el arasynda taýarlar almasýdyń tez jáne arzan joldarynyń biri bolady. – Azııadaǵy damýshy elderde qýattyń balama kózderiniń jáne atom qýatynyń ımportqa táýeldiligin azaıtý maqsa­tyn­da jáne tez órkendep kele jatqan el­derdiń muqtajdyqtaryn qanaǵattan­dyrý úshin mańyzy zor ekendigi týraly máseleler belsendi talqylanýda. Japonııada oryn alǵan qaıǵyly jaǵdaıdy eskere otyryp, osy salalardy damytý­dyń keleshegi qandaı? Munaı kenishterin izdeý jáne ázirleý boıynsha Astana men Delı arasyndaǵy bolashaq ynty­maqtastyqtyń úlgisi týraly ne aıtar edińiz? – Dástúrli qýat kózderiniń qorshaǵan ortaǵa áseri jáne onyń mólsheriniń shekteýli bolýy bizdi asa qajet bolyp tabylatyn balama qýat kózderin izdeýge yntalan­dyra­dy. Úndistan álemdegi iri qýat tutyný­shylardyń biri bolǵandyqtan, balama qýat kózderin, sonyń ishinde kún jáne jel qýatyn damytý boıynsha jumys isteýde. Bizdiń qýatqa degen bolashaq muqtaj­dy­ǵymyzdy qanaǵattandyrý úshin atom qýaty ulttyq strategııamyzdyń energetıkalyq qu­rylymynyń mańyzdy bóligi bolady dep sanaımyz. Biz Japonııadaǵy qaıǵyly jaǵ­daı­dy eskerip, atom stansalarymyzdaǵy qaýip­sizdikti qamtamasyz etý úshin jasa­la­tyn barlyq saqtyq sharalaryn muqııat qaıta qarap shyqtyq. Atom qýatyn beıbit qoldaný salasynda Qazaqstanmen uzaq yntymaqtastyq jasaýǵa qýana kelisemiz. Munaı-gaz sektory – bul bizdiń ynty­maqtastyǵymyzdaǵy strategııalyq mańyzy zor sektorlardyń biri. Prezıdent Nur­sul­tan Nazarbaevtyń 2009 jyldyń qań­taryn­daǵy Úndistanǵa sapary barysynda «Qaz­MunaıGaz» kompanııasy «Sátbaev» munaı­ly ýchaskesin ıgerý jobasy boıynsha aksııalarynyń 25%-yn bizdiń memlekettik munaı kompanııalarymyzdyń biri «ONGC Videsh Limited» kompanııasyna berý jónin­degi kelisim-shartqa qol qoı­dy. Osy keli­sim-sharttyń qarjylyq má­se­lelerin oryn­daý jónindegi kelissózder esh qıyndyqsyz ótti jáne biz meniń As­tanaǵa saparym barysynda túsiný­shilikke qol jetkizemiz dep úmittenemiz. Sonymen birge, biz munaı óńdeý zaýyttarynyń qu­ry­lysy salasynda, sondaı-aq munaıdy barlaý, óndirý, óńdeý jáne munaı ónim­derin tasymaldaý men ótkizý sııaqty energetıka sektoryndaǵy basqa da joba­la­rdy ázirleý bo­ıynsha Qazaq­stanmen ynty­maqtastyq jasa­ǵy­myz keledi. – Premer-mınıstr myrza, ǵylym, aldyńǵy qatarly tehnologııalar, nanotehnologııalar jáne ǵarysh sııaqty salalarda eki jaqty yntymaq­tas­tyq­tyń keleshegi qandaı dep oılaısyz? – Joǵary tehnologııalar salasynda Qazaqstan men Úndi­stan arasyndaǵy yn­tymaqtas­tyqtyń keleshegi zor dep sanaýǵa bolady. Elimizdiń ǵylym sala­synda joǵary bilikti mamandar jetkilikti jáne ol bıotehnologııalar, nanotehnologııalar jáne ǵarysh sııaqty aldyńǵy qatarly tehnologııalar salasynda jetekshi orynǵa ıe. Biz kommýnıkasııa­lyq jer serikterin jáne alys­tan tekserý júrgi­ze­tin jer serikterin jasap shyǵa­ryp, iske qosýdamyz jáne bul baǵyttaǵy tabysy­myz da aıtarlyqtaı. Úndistan men Qa­zaq­stan osy salalarda birlesip jumys isteı alady, al bizdiń el óz tájirıbesimen bólisýge árqashan daıyn. Eki el aldyńǵy qatarly tehnologııalar salasynda birlesip zertteý júrgizip, osy salalarda ortaq jobalardy júzege asyrý joldaryn izdeı alar edi. Kommýnıkasııa jáne aqparattyq tehnologııalar salasynda joǵary dárejeli málimetterdi óńdeý júıe­lerin zertteýde jáne Qazaq­stan­da maman­dar­dy aldyńǵy qatarly kompıýterlik tehnologııalarǵa daıarlaýda jáne oqytýda birlesip jumys isteı ala­myz. Sonymen birge, biz Qazaqstanmen baǵ­darlamalyq qam­týdyń tuǵyrnama­la­ryn jasaýda ynty­maqtastyq jasaýǵa qýana kelisemiz. – Siz Prezıdent Nursultan Na­zar­baevty prezıdenttik saılaýdaǵy aıqyn jeńisimen quttyqtadyńyz jáne elge beıbitshilik pen órkendeý tiledi­ńiz. Qalaı oılaısyz, aldaǵy bes jyl­da Qazaqstan-Úndistan qatynastary­nyń damý barysy qandaı bolmaq? – Men Prezıdent Nursultan Nazar­baevty prezıdenttik saılaýdaǵy aıqyn jeńisimen quttyqtadym jáne Qazaq­stan­nyń óziniń dana jáne kóregen Pre­zı­denti­niń basqarýymen tabysty damýyn jalǵas­tyratyndyǵyna senimdimin. Bul – meniń Qazaqstanǵa Úndistannyń Premer-mınıstri qyzmetindegi birinshi sapa­rym. Bul sapar bizdiń Qazaqstanmen qa­ty­­nastary­myz­dyń mańyzdylyǵyn jáne osy qatynas­tar­dyń Ortalyq Azııada­ǵy jáne onyń sheginen tys aımaqtardaǵy oń rólin kórsetedi. Men kelesi bes jylda Qazaqstan-Úndistan qatynastary qarqyndy damı­dy dep senemin. Sonymen birge, As­tanaǵa saparym kezinde ázirlegen «Jol karta­sy» eki el halyqtaryna qyzmet etetin shynaıy jáne uzaq merzimdi seriktestik qurýǵa múmkindik beredi dep úmittenemin. – Áńgimeńizge rahmet. Astanaǵa saparyńyz sátti bolsyn. Áńgimelesken Samat MUSA. Astana – Delı – Astana.