Sondaı-aq, kúıshi Qazanǵap Tilepbergenulynyń «Tory at» kúıi, Juban Moldaǵalıevtiń «Tory at basy» ǵajaıyp týyndysynda da osy túske aıryqsha mán beredi. Mundaı mysaldar júzdep sanalady. Keıbir sóz tirkesterine kóz júgirtsek, «sulý tory at bolý» asa qurmet ekeni ańǵarylady. Qazaq halqynyń uly perzenti Muhtar Áýezov te «Ádebıettiń eńbek torysy» degen sózdi qazaq ádebıetiniń tarıhyn tabandap otyryp tııanaqty zerttegen, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri Esmaǵambet Samuratuly Ysmaıylovqa baılanysty qoldanǵan eken. Osydan-aq, kórer kózge kóńil tolatyn, isine myǵym, eńbekqorlyǵyna jan kelmeıtin minsiz minez ıelerine osy teńeý laıyq bolǵan tárizdi.
Máselen, keshken ǵumyry, atqarǵan eldik qyzmeti, jastarǵa degen qamqor peıili, el taǵdyryna alańdaǵan darhan kóńili bar fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, KSRO Pedagogıka ǵylymdary akademııasynyń korrespondent-múshesi, UǴA akademıgi, Qazaqstan jáne Qyrǵyzstan respýblıkalary ǵylymynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń ıegeri Serik Smaıyluly Qırabaevty da solaı ataý ábden laıyq.
Jeke tulǵanyń minez-qulqy arqyly tutas toptyń, qoǵamnyń ómirin túsinýge bolady. О́ıtkeni, adam qoǵamsyz ómir súre almaıdy. Adamnyń belsendi túrde eńbekpen shuǵyldanýy, áleýmettik qatynastarǵa túsip, ózara baılanys jasaýǵa tolyq qabileti bar tirshilik ıesi bolyp qalýy ǵana onyń tulǵalyq beınesin joǵarylata túspek.
Biz muny Serik Smaıyluly Qırabaevtyń 1927 jyly 23 naýryzda Qaraǵandy oblysy, Jańaarqa aýdany, Atasý aýylynda dúnıege kelgennen bastap, 1951 jyly Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtyn bitirip, aspırantýrada oqı júrip, Qazaqtyń memlekettik kórkem ádebıet baspasynyń aǵa redaktory, «Ádebıet jáne ıskýsstvo» jýrnalynyń bólim meńgerýshisi, 1952-1955 jyldary «Pıoner» jýrnalynyń redaktory, 1955-1958 jyldary «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetinde meńgerýshi, redaksııalyq alqa múshesi bolǵanyndaǵy qyzmetinen ańǵaramyz.
1958 jyldan Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynda 30 jyl boıy dosent, professor, fılologııa fakýltetiniń dekany, qazaq ádebıeti kafedrasynyń meńgerýshisi, ınstıtýt rektorynyń oqý isin basqaratyn orynbasary qyzmetterin atqarǵan, 1988-1995 jyldary Qazaq KSR ǴA M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, bólim meńgerýshisi bolǵan kezdegi tyndyrǵan ólsheýsiz eńbekterinen tanyp-bilemiz. Osy ýaqyt aralyǵynda qyrýar qoǵamdyq jumystar atqarýy, óndirte ǵylymı eńbekter jazýy, tarıhtyń aqtańdaq kesirinen jazyqsyz jazalanǵan jandardy aqtap alýǵa jantalasqan órshil qımylynan kóremiz.
– Ádebıet – ulttyq mádenıettiń bir salasy. Onyń damýy ulttyń tilimen, dilimen, uǵym-túsinigimen, parasatymen, dúnıetanymymen tikeleı baılanysty. Osynyń bári kórkem týyndy arqyly kórinip, halyqtyń sanasyna sińe otyryp, onyń rýhanı ómirin qalyptastyrady. Sol joldan aýytqymaýyn qadaǵalaýǵa mindettimiz, – dep ǵalym osy úderistiń bárin ádebıet aıasynda salystyp qarastyrady, jastarǵa túzý jol nusqaıdy.
Serik Qırabaev esimi ulttyq mádenıetimizdiń asa kórnekti ókili retinde respýblıka kóleminde ǵana emes, jaqyn shet elderge de tanys. Ol ádebıetimizdiń ataqty qalamgerleriniń shyǵarmashylyǵyn monografııalyq úlgide jan-jaqty zertteý tásilin jete ıgergen ǵalym. Onyń Abaıtaný salasyndaǵy tyndyrǵan kúrdeli eńbegine qazaq eli asa qurmetpen qaraıdy. Bul saladaǵy jemisti eńbegi úshin kezinde ınstıtýttyń bir top ǵalymdarymen birge Memlekettik syılyqqa ıe bolǵany – osynyń aıǵaǵy.
Táýelsizdik jyldaryndaǵy qazaq ádebıetiniń tarıhynda ulttyq ıdeıanyń týýy men órkendeýine jol ashýy óz aldyna bólek áńgime. Jańasha kózqaras qalyptastyrǵan «Qazaq ádebıetiniń tarıhy» atty irgeli eńbektiń uıymdastyrýshysy ǵana emes, redaksııalyq alqanyń tóraǵasy retinde tyndyrǵan isin árkim ózinshe paıymdaı alady dep esepteımin.
О́mir talqysynan súrinbeı ótip, san alýan qıyndyqtyń tarazysynda shyńdalǵan, synaqtyń qandaıy bolsa da týra bıdeı ádil sheshimin taba bilgen ǵalym aǵamyzdyń taǵy bir belesi – qazaq ádebıeti oqýlyqtarynyń avtory ekendigi. Qazaq jastarynyń talaı býyny osy oqýlyqtan boıyna bilim sińirip, ómirlik tálim alyp kele jatqanyn eskersek, ǵalym kótergen júktiń salmaǵy aıqyndala túspek.
Akademık Serik Qırabaev ǵylymı shyǵarmashylyq ónerinde 40-tan astam monografııa men syn, zertteý kitaptaryn, 17 oqýlyq pen oqý quraldaryn shyǵardy. 1994 jyly «Júsipbek Aımaýytov» atty kitaby UǴA-nyń Sh.Ýálıhanov atyndaǵy syılyǵyna ıe bolǵan ǵalym kóptegen ordendermen, medaldarmen marapattaldy. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Otan» ordeniniń ıegeri boldy.
Ybyraı Altynsarın bir sózinde: «Jaqsy minez ben aqyl kúshi birikse – bular adamgershilik qasıetter», – dep adamgershiligi mol jandarǵa úmit artatynyn bildirgen eken. Adamgershilik – adam boıyndaǵy eń asyl qasıet jáne adamzat balasynyń eń joǵarǵy maqsatyna baǵyttalady. Bul qasıet adamdy meıirimdilikke, Otanyn, elin, otbasyn súıýge úıreteri anyq.
Mine, sonyń bárin 67 jyldan beri juptary jazylmaı berik otbasyn qurǵan Serik aǵa men Álııa apamyzdyń boıynan kórip, kıeli shańyraǵynda qalyptasqan tamasha qasıetterinen zamandastary men shákirtteri, aǵaıyn-týystary úlgi alady.
Men bul otbasyn kópten bilemin. Sondyqtan da oıymdy saralaı kele, halqymyzdyń «Jaqsy adam – qazyna» degen naqyl sózin eske aldym. О́zderiniń bilimimen, biliktiligimen, tereń maǵynaly ǵumyr keshýimen, ózgege ónege bolýymen halyqtyń qazynasyna aınalǵan Serik Qırabaev pen Álııa Beısenovanyń ómirlerine kóz jibersek, olardyń óte baı ǵumyr keship kele jatqanyn baıqaımyz.
Sózimizdiń aıǵaǵy retinde aıtarymyz, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Serik Qırabaev pen geografııa ǵylymdarynyń doktory Álııa Beısenovanyń shańyraǵyn el «Akademıkter otbasy» dep tanıdy. Bile bilgenge, bir otbasynan eki birdeı akademıktiń shyǵýy – sırek kezdesetin qubylys. Oǵan sebepker tatý tirlik, bir-birine degen adal mahabbat jemisi ekeni anyq. Ony myna áńgimeden ańǵaramyz. «...Apalaryń jas kezinde sulýdyń sulýy edi. Áli de syry ketse de, syny ketpegen qalpynda otyr ǵoı, mine. Bir kórgennen-aq ǵashyq boldym, sóıtip 18 jasynda úılenip aldym, – degen Serik aǵa ázil-qaljyńy aralas maqtanyshyn jasyrmaıdy. Rasynda, Álııa apamyz minezge baı jan.
«Adamgershilikke tárbıeleý quraly – eńbek pen ata-ana úlgisi» deıtin Ybyraı Altynsarın atamyzdyń, «Aǵash túzý ósý úshin oǵan kóshet kezinde kómektesýge bolady, úlken aǵash bolǵanda ony túzete almaısyń» degen halqymyzdyń dana sózi bar. Osy rette balanyń boıyna jastaıynan izgilik, meıirimdilik, qaıyrymdylyq, ıaǵnı adamgershiliktiń qundy qasıetterin sińirýde úlgili otbasy men pedagogter sheshýshi ról atqaratynyn eske salǵym keledi.
Shúkir, qos ǵalymnyń uıasynan túlep ushqan tuńǵysh uly Nur bolsa, Máskeý ýnıversıtetin bitirip, aspırantýrada oqyp, sol jaqta kandıdattyǵyn, doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor atandy. Búginde Reseı Halyqtar dostyǵy ýnıversıtetiniń birinshi prorektory-ǵylymı prorektory.
Professor Nur Serikulynyń ǵylymı ister jónindegi prorektor retinde tyndyrǵan jumys aýqymy óte kólemdi. Ony Reseı Halyqtar dostyǵy ýnıversıtetiniń sońǵy bes jyl ishinde barlyq joǵary oqý oryndary men RF ýnıversıtetteri arasynda 3-4 oryndy ıelenip kelgeninen, sondaı-aq halyqaralyq deńgeıdegi reıtıngisiniń joǵarylaı túskeninen de ańǵarýǵa bolady. Bul olardyń halyqaralyq ǵylymı qarym-qatynasyn arttyryp, kadrlar daıarlaýdaǵy ǵylymı biliktiligin joǵarylata túsýde.
Uzaq jyldar professor Nur Serikuly Qırabaev Reseı Federasııasy Bilim mınıstrliginiń gýmanıtarlyq bilimder jónindegi Keńes tóraǵasynyń orynbasary bolyp, 15 jyl RF Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Fılosofııalyq ǵylymı-ádistemelik keńesin basqardy.
Osydan-aq, onyń jumysqa jaýapkershiliginiń joǵarylyǵy, tabandylyǵy, isker basshy ekendigi ańǵarylady. «Qazaq halqyndaǵy «Ákege tartyp ul týsa ıgi, ata jolyn qýsa ıgi» degen tilektiń júzege asqanyna bul da bir negiz.
Ortanshy uly Ádil elimizdiń Ishki ister mınıstrliginde jaýapty qyzmet atqara júrip, jol apatynan qaıtys bolǵan-dy. Kenje uly Álim, Syrtqy ister mınıstrliginde Amerıka departamenti dırektorynyń orynbasary.
Endi, aıaýly apamyz jaıly birer sóz. Resmı tilmen aıtar bolsaq, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Álııa Beısenovanyń usynysymen 1986 jyly QazPI-diń fızıkalyq geografııa kafedrasynyń janynan «Landshafttar ekologııasy jáne tabıǵatty qorǵaý» atty laboratorııa uıymdastyryldy. 1989 jyly Álııa Sársenqyzynyń usynysy jáne tikeleı qatysýymen QazPI-diń jaratylystaný-geografııa fakýltetiniń quramynda ekologııa bólimi ashylyp, QazPI-de geografııa jáne ekologııa fakýlteti uıymdasty.1991-1999 jyldary geografııa jáne ekologııa fakýltetiniń dekany, Qazaqstan geografııasy jáne ekologııasy kafedrasynyń meńgerýshisi bolyp saılandy.
Osynshama júkti arqalaı júrip, úlgili otbasyn qalyptastyrý ońaıǵa túspeıdi. Álııa apamyz úshin ol qalypty jaǵdaı. Endi, kelini, Astana qalasyndaǵy «Daryn» respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń dırektory Sholpan Qırabaevanyń lebizine zer salaıyq: «...Ata-enemniń súıikti uly Ádil keremet azamat edi. Áskerı adam bolatyn. Taǵdyrdyń jazýyna ne dersiń. Bar bolǵany 11 jyl syılastyqta ómir keshtik. Mashına apatynan qaıtys boldy. Artynda Erjan, Sanjar degen eki uly qaldy. Qazir olar úlken azamat dárejesinde. Biri halyqaralyq quqyq mamandyǵyn ıgerse, ekinshisi Ulttyq qaýipsizdik akademııasyn bitirdi. Ekeýi de memlekettik qyzmette. Meniń bul aradaǵy aıtpaǵym, «Ata-eneń jaqsy bolsa, qyzyndaı etip ósiredi» degen qazaqy qaǵıdanyń rastyǵyna kóz jetkizý.
Talaıyma qaraı qazaqtyń baıtaǵyndaı nıetteri bar, kórgenderi kóp, kóńilge túıgenderi mol eki asylym, ardaqty ata-enem meniń betimnen qaqqan emes. Uzatatyn qyzdaı alaqandarynda ustady.
О́zim de aldaryn qıyp ótpedim, aıtqandaryn eki etpedim. Ákemdeı bolǵan atammen, anamdaı bolǵan enemmen qatar, sol otbasynyń barlyq úlken-kishisin, ásirese, enemniń sheshesi aqyl-parasaty mol Rymbala apamdy erekshe qadir tuttym. Ol kisiden qalǵan bir keremet úlgini osy arada aıta ketsem deımin. Kún saıyn erteńgisin turǵanda bárimizben amandasatyn.
«Qaldaryń qalaı, jaqsy turdyńdar ma?» deıtin. Biz bir shańyraqtyń astynda otyryp, bul kisiniń munysy nesi dep tańdanys bildirsek:
«E, jassyńdar ǵoı. Keıin mendeı bolǵanda solaı eken-aý deısińder. Tún túnek qoı. Odan tańerteńgi jaryqqa jetý bir ǵanıbet emes pe!? «Túnnen tańǵa túgel jeteıik» degen sózdi burynǵylar beker aıtqan ba?» deıtin. Sol sózdiń aqıqatyna endi kóz jetip keledi.
Men mamandyǵyma qaraı ómir boıy bala tárbıesi salasynda qyzmet etip kelemin. Meniń bar jaqsy tirligim, urpaq tárbıesindegi atqaryp júrgen jumysym sol ata-anamdaı bolyp ketken ata-enemniń úlgi-ónegesi dep bilemin».
Qazaqstannyń álemdik deńgeıdegi zııatkerlik qoǵam qalyptastyrý baǵytyndaǵy qaryshty qadamy, ultyq qundylyqty baıandy etý, tól tarıhymyzdy jańǵyrtý, ekonomıkamyzdy óristetýde jastarymyzǵa jan-jaqty bilim qajet. Ol úshin Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev usynǵan «Máńgilik El» ıdeıasyn jedel júzege asyrýǵa bárimiz de atsalysýǵa múddelimiz.
Osy iste qos mereıtoı ıeleri, búginde 90 jasty enshilegen Serik Smaıyluly Qırabaev pen 85 jasqa jetken Álııa Sársenqyzy Beısenova ortamyzdy toltyryp júre berýleri úshin baqýatty ómir, zor densaýlyq tileımin.
Sársenǵalı ÁBDIMANAPOV,
Qazaq ekonomıka, qarjy jáne halyqaralyq saýda ýnıversıtetiniń
rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor
