Shyǵystan shyqqan alǵashqy qobyzshy áıel páter jaldap júr

Sáti tústi deımiz-aý, «Qarakóz nege gazetterdi jaǵalap júr?» dep jurt sóz ǵyp júrer. Osy suhbatty bermeı-aq qoısam qaıtedi. Yńǵaısyz bolady ǵoı» dep kelisimin bergisi kelmedi áýelde. «Egemen Qazaqstannyń» 200 myńnan astam oqyrmany bar. Osynsha oqyrman siz týraly bilgisi keledi» degenimizde, óziniń bul basylymnyń turaqty oqyrmandarynyń biri ekendigin aıtyp, suhbatqa kelisimin berdi.   

Doshanǵa dombyra úırettim

– Shyǵys Qazaqstannan shyq­qan alǵashqy qobyzshy qyz ataný baqyty ózi­ńiz­ge buı­yrǵan eken. Áń­gi­me­miz­diń álqıssasyn osydan bas­taı­yqshy.

– 1964 jyly Semeıdegi Mu­qan Tólebaev atyndaǵy mý­­zykalyq ýchılısheniń qo­byz synybyna oqýǵa qa­byl­dan­dym. Ol ýaqytta Shyǵysta qo­byzshy da, qobyz da joq edi. Ýchılısheni bitirgennen keı­in Kúrshim aýdanynyń Quı­­ǵan aýylyndaǵy mektep­ke jumysqa ornalastym. Ju­mys degen aty ǵana, kóp ýa­qyt ótpeı qobyzshy retinde jan-jaqqa konsertterge sha­qy­ratyn boldy. Attaı qalap, ju­mysqa shaqyrǵandar da kó­beıdi. Meniń Marqakólge bar­ǵym keldi. Mekteptiń oqý­shylaryn jan-jaqqa kon­sertterge, baıqaýlarǵa apa­ryp júremiz. Jaspyz. Ja­lyn­daǵan kezimiz. Mundaı ma­mandy kimniń jibergisi kel­sin? Doshan ol kezde osy mek­tep­tiń 10-synybynda oqyp júrgen.

– Doshan deısiz be?

– Iá, Doshan. Qazaqstannyń Halyq ártisi Doshan Jol­jaq­­synov. Sol jyly Dos­han­men birge О́skemen qala­syna kelip, oblystyq teledı­dar­dan jarty saǵattyq kon­sertti usyndyq. Doshan óz es­telikterinde bul jaıyn­da únemi aıtyp júredi. Qyr so­ńymnan qalmaı júrip dom­byrany da úırendi. Dos­han keremet ánshi bolatyn. Mek­tep­tegi orkestrge de bel­sendi qa­tysady. Sol jyly Doshan Almatyǵa oqýǵa ketti.

Bir kúni Kúrshimde kele jat­sam, tý syrtymnan kelip, bi­reý bas saldy. Qarasam, Dos­han. «Men О́ner ınstıtýtyna tústim», deıdi jy­mı­yp. Keıinnen men Kúrshim aý­dandyq Mádenıet úıiniń dı­rektory bolyp júrgende Dos­hannyń osynda kelgeni bar. Qatelespesem, qasynda dástúrli ánshi Qapash Quly­she­va bar. «Meniń alǵash­qy us­ta­zym» dep tanystyrdy me­ni. Án-kúı sabaǵynan dáris ber­genim bolmasa, Doshan tý­mysynan talantty, óner úshin t­ý­ǵan jan dep bilemin. Men bál­kim, óner álemine ep­tep qa­na qanattandyrǵan, tal­pyn­dyr­ǵan bolarmyn.

– Qobyz tartýǵa nege qu­mart­tyńyz?

– Meniń qobyzshylyq óner­ge kelýime sebepker bolǵan – úlken aǵam Amantaı. Mektep qa­byrǵasynda tórt qyz birge oqy­dyq. «Qyzylordaǵa, ped­ý­chılıshege ketemiz» dep ózi­mizshe ul balalardan bó­lek­te­nip, oqýǵa ázirlenip júr­gen­biz. Bir kúni aǵam aıtty: «Qyzylordaǵa barmaısyń. Semeıde mýzykalyq ýchılıshe bar. Sonyń qobyz klasy­na barasyń». Ol kezde qaı jer­de qandaı oqý baryn da bilmeımiz. Aǵam bárin bi­lip, oılastyryp qoıypty. Jal­py, bizdiń áýlet ónerge ja­qyn boldy. Sheshem dombyra shertetin. «Qara jorǵa», «Jorǵa aıý», «Ańshynyń zary» sekildi halyq kúılerin na­qyshyna keltire oryndaıtyn. Sheshemniń nemere aǵasy Bý­rata on saýsaǵynan óner saý­l­aǵan ataqty kúıshi edi. 1961 jyly Sábıt Muqanov pen Qalıjan Bekqojın Qal­ǵuty óńirine kelgende Bý­ratanyń ónerin joǵary ba­ǵa­lap, sol saparlarynda Al­ma­­tyǵa birge ala ketip, on al­ty kúı jazdyryp alypty. Sodan ne kerek, Semeıge ýchı­lıshege oqýǵa tústim. Qo­byzdy ómiri kórmegem. Bi­raq nege ekenin kim bilgen, qo­byzdy jatsynbaı birden meń­gerip kettim. Qobyz úı­re­nýi qıyn aspaptardyń biri bol­ǵan­dyqtan, oqýshylar ysqysh (smy­chok) ustap, júrgizýdi úı­re­nýdiń ózine bir-eki aı ýaqyt ót­kizedi eken.

– Semeıde qobyzdy kim úı­retti?

– Almatynyń kon­ser­va­torııa­syn bitirip kelgen Gúl­zııa Al­meınova degen us­ta­zy­myz bol­dy. Astrahan ja­q­tyń tý­masy eken. Bizdiń kýrsta qo­byzdy eki-aq qyz oqydyq. Oǵan deıin qobyz kýrsynda ózge óńirlerdiń qyzdary ǵana bilim alyp, bizdiń oblystan eshkim oqymaǵan eken.

Saqatovtarmen bir sahnada óner kórsettim

– Kezinde Marqakólde Oraz Kákeev, Marat Sa­qa­­tov, Shaıqýalı Ese­nov syn­­dy maıtalman óner­pa­z­­­­darmen bir sahnada óner kór­­­setkenińizdi bilemiz. Sol shaq­­tardy eske alýdyń sáti ke­lip turǵan sekildi... 

– Semeıdegi ýchılısheni bitirgennen keıin Quıǵanda, odan keıin Qaljyrdaǵy mektepte jumys istep júrgende meni qobyzshy retinde jan-jaqqa shaqyratyndar kó­beı­di dep aıttym ǵoı jo­ǵ­a­­r­yda. О́skemende konsert bolsa, birinshi men bara­myn. Almatyda konsert bol­sa, taǵy da men. Sóıtip júr­gen­de, Qaljyrdaǵy apaıym aıt­ty: «sen ózińdi qınamaı Mar­qakóldegi mádenıet úıine bar», dedi. Áıgili óner­paz­dar­­men osy Marqakól sahnasyn­da jolyqtyq. Qobyz tartý­men ǵa­na shektelgem joq, spek­ta­­kl­derde de oınadym. Bul ýa­­qytta spektaklge degen ha­lyq­tyń qushtarlyǵy keremet bolatyn. Gastrolmen barǵan jerimizdiń barlyǵynda ıne shanshar oryn bolmaıtyn. 

Oraz, Marat, Shaıqýalı, Rah­metolla, Gúlnárlar naǵyz óner úshin jaralǵan jandar edi ǵoı. Sahnada ottaı laýlaıtyn. Qandaı qııaǵa salsań da, qısynyn tabatyn, órge salsań, tóske ozǵan deı­tin­deı. Adamgershilikteri jo­ǵary, ónerge adal edi. Ká­sibı akter bolmasaq ta, sol kisilerdiń janynda jú­rip oqyǵandardan ármen óner kór­settik. Birimizden-biri­miz úırendik. Birimizge-biri­miz úı­r­ettik. 1972 jyly Marq­a­kól aýdandyq mádenıet úıine «Halyq teatry» ataǵyn alyp ber­dik. Muhtar Áýezovtiń «Qa­ragózinde» Oraz Kákeev Sy­rymnyń, men Qaragózdiń rólin somdadym. Rahmetolla aǵaı Asan degen ánshi, sal jigittiń rólinde oınady. M­arat Dýlat degen jigittiń ró­lin somdady. Kúldirgiligi, ázil­keshtigi sondaı, ol sah­na­ǵa shyǵa kelgende, jylap otyr­ǵan jurt qalaı kúlip ji­ber­genin ańǵarmaı qalatyn. О́ıt­keni, onyń tula boıy, bú­kil bolmysynyń ózi kúlki sha­qyratyn. Taza komedııanyń ada­my edi ǵoı.

Sahnany bylaı qoıǵanda, Marattyń qarapaıym ómirdegi jaı sózderi, qylyqtary qa­tar­­lastaryn kúlkige kómip jú­retin. Oraz jaryqtyq ta son­daı edi. Rahań, Rahmetolla Tu­rabaev ta keremet ónerpaz edi. Komedııany da kelistirip oı­naıtyn. Tragedııada da, drama­da da qamshy saldyrmaıtyn. Gúlnár Kemesheva degen árip­tesimiz de kórermenderdiń al­ǵysyna bólendi. Nesin aıta­syz, birinen-biri ótetin óner­pazdar edi. «Qaragóz» qoı­y­lym­ynda Oraz jaryqtyq jy­laǵan kezde kózden aq­qan j­a­sy sa­qalyn jaýyp ke­tetin. Son­sha­lyqty berile oınaıtyn. 

Ánshiniń bárin áýlıe kóretin boldyq

– Áıgili ónerpazdarmen birge Marqakól aýdanynyń óne­rin órletip, mereıin asyr­dyńyz. Odan keıin Kúr­shim aýdanynda uzaq jyl mádenıet salasynda eń­bek ettińiz.

– Kúrshimde 23 jyl eńbek ettim. Onyń 15 jylynda aýdandyq mádenıet úıiniń dı­rektory boldym. Dúnıe iz­degen joqpyz, ataq qýǵan joq­pyz. Barmaǵan jerimiz, bas­­paǵan taýymyz joq. Mal­shy­­nyń úıine baramyz. Jal­ǵyz kempirdiń aldynda óleń aı­typ turasyń, dombyra, qo­byz tartasyń. Árıne, ol ki­silerdiń eńbegi bar ǵoı. Oǵan ókinbeımiz. Biraq bizdiń eń­begimizdi kim baǵalady? Keıde kisiler surap jatady: «Qandaı ataǵyńyz bar?» dep. «Qarakóz degennen basqa ataǵym joq» deımin qaljyńdap. Qarakóz degen ataǵymnan basqa senseńiz, kúni búginge deıin basymda baspanam da joq. Bireýdiń úıin jaldap turamyn. Ulan aýdanyna 2001 jyly kóship kelgende úı satyp alǵanbyz. Úlken ulym aýyryp, úıdi satýǵa týra keldi. Úıge aryz berińiz dedi. Bergeli úsh jyldaı bolyp qaldy. Habar joq. О́zim kisiniń aldyna baryp, jalynǵandy jek kóretin adammyn. 70 jasqa kelgende kim­niń aldyna baryp mólıip oty­ramyn?! Eń bastysy, óner­di baǵalaıtyn el-jurt aman bolsyn. Úıdi qoıshy, ýa­qyty kelgende sheshile jatar.

– Qazir sizdi tiginshilikpen shu­ǵyldanyp júr dep estı­miz. Ras pa?

– Ulan aýdanynyń Qasym Qaı­senov kentine kóship kel­­genime 15 jyldyń júzi bolyp qaldy. Biraz ýaqyt osyn­daǵy mádenıet úıinde ju­mys istep, zeınetkerlikke shyqtym. Biraq zeınetkermin dep qol qýsyryp, qarap otyra­tyn zaman emes. Qazir kıim tigýmen aınalysamyn. Bireýdiń dúkeniniń bir ból­me­sin jaldap otyrmyn. Tańerteń toǵyzda kelemin, kesh­ki toǵyzda qaıtamyn. Kıimniń barlyq úlgisin ti­ge­min. Qasym Qaısenov ken­tin­degi Mádenıet úıine qa­jet­ti kıimniń bárin tigip berip otyramyn. Búkil aýyl maǵan keledi.

– Sonda qasıetti qobyz­dy tigin mashınasyna aýys­tyr­­dyńyz ba?

– Qobyzshylyq qudaı bergen óner. Ony qalaı tas­taı­syń? Úıde qobyzym bar. Qajet kezde tartamyn. Bireý aı­typ edi: «Siz pensııaǵa shyq­qan­da qobyz da pensııaǵa shyǵa ma?» dep. Sol aıtpaqshy, qo­byz eshqashan pensııaǵa shyq­paı­dy, men qobyzdy eshqashan tas­tamaımyn.

– Sanaly ǵumyryńyzdy ónerge arnadyńyz. Kórgen, túıgenińiz mol. Búgingi qazaq óneri, ónerpazdar jaıynda ne aıtasyz?

– Bes saýsaq birdeı emes qoı, qaraǵym. Bıbigúl Tóle­ge­nova syndy 80-nen assa da, syr bermeı sahnada syrbaz qalpyn saqtap júrgen jan­darǵa súısine qaraısyń. Osyn­daı birtýar adamdardan keıingi jastar úlgi alsa deı­siń. Biraq «Jıenqulǵa kel­gende shyqpaıdy únim» deg­endeı, jastarǵa kelgende kúmiljıtinimiz ras. Qazir jas ánshilerge qudaıdaı tabynatyn jaman ádet taptyq. Ánshiniń bárin áýlıe kóretin boldyq. О́ner degen qasıetti dúnıe ekenin umytqandaımyz. Qudaı-aý, qazir laqtyrǵan tasyń ánshige tıedi. Solardyń bireýiniń de atyn bilmeımin. Kezinde halyq «Dos-Muqasan» ansamblin súıip tyńdaıtyn. Áli de qurmetteıdi. Qazir de an­samblder kóp qoı. Sonyń ishinde Meırambekterdiń «Mýzarty» men «Qońyr» tobyn ǵana aıtar edim.

– О́kinishińiz bar ma?

– Eshteńege de ókinbeımin. Biz týraly bireý jaqsy aıtady, bireý jaman aıtady. Sonyń jaqsy aıtatyndary kóp shyǵar dep oılaımyn. El arasynda kóp júremiz. Qaptaǵan ataqtyń ne keregi bar, eger seni eshkim bilmeıtin, tanymaıtyn bolsa. Qudaıǵa shúkir, eshqandaı ataǵym bolmasa da, eldiń bári tanıdy, biledi. Qaı jerge barsaq ta, qur­mettep jatady. Budan artyq ne kerek?

– Qarakóz Ábdike­qy­zy, «Egemenniń» oqyr­man­da­ry­na qandaı tilek aıtasyz?

– Gazet basshylyǵyna óner, mádenıet taqyrybyna jıi qalam tartyp, óńirdegi biz se­kildi óner adamdaryn izdep, qol­d­aý bildirip jatqandary úshin alǵysymdy bildirgim ke­ledi. Gazettiń ár nómirin asy­ǵa kútemiz. Jaqynda názik jan­dylardyń qurmetine «Áıel álemi» degen arnaıy bet ash­qan­­daryńyzdy kórip qýa­nyp qal­dyq. Gazettiń oqyr­man­­da­ryn aldaǵy ýaqytta da osyn­daı tu­shym­dy dú­nıe­ler­men qýa­n­ta be­ri­ńizder.

– Mazmundy áńgimeńizge alǵys bildiremiz.

Áńgimelesken

Azamat QASYM, "Egemen Qazaqstan"

Shyǵys Qazaqstan oblysy

Sýretti túsirgen Mereı QAINAROV