Aıtmatov áleminiń shyraqshysy

Ol Shyńǵys Aıtmatovtyń qasynda júrip, ekeýi aǵa-inideı etene aralasty. Ǵalym óziniń kóptegen zertteýlerin jazýshynyń shyǵarmashylyǵyn taldaýǵa, nasıhattaýǵa arnady. Qazir belgili ǵalym Qyrǵyz Ulttyq akademııasynyń vıse-prezıdenti. 

2015 jyly Abdyldajan Akmatalıev Ulttyq aka­de­mııa­nyń quramyndaǵy Sh.Aıt­ma­tov atyndaǵy til já­ne ádebıet ıns­tıtýtynyń usynýymen «Aıt­ma­tov jaıly etıýdter» atty ki­­­tap­ty jaryqqa shyǵardy. Bul kitapta avtor zańǵar ja­zý­­­shynyń ómiriniń kópshilikke bel­­­gisiz tus­taryn, qyzmetin, kó­p­­­tegen oqı­ǵalarǵa qatysty oı-­pi­ki­r­le­rin, áserin baıandaıdy. 

Abdyldajan Akmatalıev uly jazýshyny alǵash ret 1980 jyl­dyń 1 qazanynda Frýnzede Ǵylym Akademııasynda ótki­zil­gen búkilodaqtyq ǵylymı kon­fe­­rensııada kóredi.

Konferensııada úzilis ja­rııa­­lanǵanda, bir kisimen tur­ǵan ja­zýshyǵa jigit ja­qyn­dap, qy­sy­la:  – Sizben sóılesýge bola ma? – deıdi.

– Aıta berińiz, – deıdi jazýshy kú­li­msirep.

– Shyńǵys Tórequluly, men jaqynda issaparmen Almatyda bol­dym. Sizge dostaryńyz Qal­taı Muhamedjanov, Oljas Sú­leı­­­menov, Zeınolla Qabdolov sá­­lem aıtyp jatyr. Osyny siz­ge jetkizgim keldi, – deıdi Ak­ma­ta­lıev.

– Rahmet! Seniń esimiń kim? Ne úshin onda bardyń? –  dep su­raı­­dy jazýshy. О́ziniń aty-jó­nin aıt­qan jigit Aıtmatovtyń shy­ǵar­­mashylyǵyn zerttep, dısser­ta­­sııa jazyp jatqandyǵyn, Al­ma­tyǵa materıal jınaý úshin bar­ǵanyn aıtady.

– E-e, «Sovettik Qyrǵyzstan­da» jarııalanǵan Qaltaımen bol­ǵan suhbat seniń jumysyń eken ǵoı, – deıdi jazýshy. – Meniki, – deı­di jigit, jazýshynyń bunyń ın­tervıýin oqyp famılııasyn es­ke saqtap qalǵanyna qýanyp. Ja­zýshy jigittiń qolyn qatty qy­syp, odan soń kóligine otyra­dy. Baqyttan basy aınalǵan ji­gittiń tóbesi kókke eki-aq eli jet­peı qalady.

1981 jyldyń 27 qa­za­nyn­da qyrǵyz-qazaq ádebı baı­la­nys­taryndaǵy máseleler boı­yn­­sha suraqtar qoımaq bolyp ja­zýshynyń kabınetine kelgen Ak­ma­talıevke Shyńǵys Aıt­matov «Qyr­ǵyz áde­bıe­tin ta­­nýshylar ishin­degi ta­lant­ty­la­­rynyń biri – m­eniń ki­shi inim Akmatalıev Ab­­dyl­da­ǵa» degen tilek-qol­tań­ba­men qyr­ǵyz til­inde shyqqan «Ǵa­syrdan da uzaq kún» atty ki­ta­byn syı­ǵa tar­tady.

1983 jyldyń 25 qarashasy – Ab­dyldajan Akmatalıev úshin eń baqytty kúnderdiń bi­ri. Bul kú­ni zańǵar jazýshy ǵa­lym­nyń úıinde qonaqta bolady. Sol kúnnen bastap, ekeýiniń ara­synda otbasylyq qarym-qa­tynas ornaıdy. Jas ǵalym úl­ken jazýshymen dostyqqa, shy­ǵarmashylyq baılanysqa, ada­mı qarym-qatynasqa qylaý túsirmedi. Jazýshynyń ótinishi boı­ynsha ǵalym onyń qyzy Shırın men uly Eldardy qyr­ǵyz tiline, grammatıkasyna, áde­bıe­tine úıretip, aptasyna eki ret sabaq ta júrgizedi. Balalar áde­­bıeti injý-marjanymen sý­syn­datady. Jazýshy jáne onyń ju­ba­ıy Marııa Ýrmatqyzy izdengish jas ǵalymǵa rıza bolady.

Abdyldajan Akmatalıev ja­zý­shymen óner-bilim, ádebıet, dás­túr máseleleri boıynsha kóp pikirlesken adam. 1986 jy­ly qazaq ádebıeti týraly sóz qoz­ǵa­lǵanda, Aıtmatov Sherhan Mur­tazanyń úıinde Oralhan Bókeevpen tanysqanyn aıtady. Akmatalıev bolsa óz tara­py­nan Oralhan Bókeevtiń, Ábish Kekilbaevtyń, Sofy Sma­taev­tyń, Muhtar Maǵaýınniń, Saıyn Muratbekovtiń shy­ǵar­ma­shy­ly­ǵy týraly óz oı-pi­ki­ri­men bó­­li­se­di. Osy áńgime bary­sy­n­da Shyń­­ǵys Tórequluly Ábish Ke­kil­­baevtyń óte daryndy jazýshy ekendigin aıtyp, ol týraly óte jyly lebiz bil­di­redi. Budan qyr­ǵyz zııa­ly­la­rynyń qazaq áde­bıe­tiniń jaı-kúıin nazardan tys qal­dyr­maı baqylap oty­ra­ty­nyn ań­ǵarasyz.

Akmatalıevtiń ózi Shyńǵys Tó­reqululyna dıssertasııasyn qor­ǵarda jáne Qyrǵyzstan Le­nın komsomolynyń syılyǵyn ala­rda M.Qarataevtyń, Z.Ahme­tov­tiń, Z.Qabdolovtyń, Q.Mu­ha­med­janovtyń qoldaǵanyn aı­typ otyratyn. Olardyń le­bi­zi­nen týysqan halyqqa degen syı­lastyqty, úlken qurmetti se­zesiz.

«Aıtmatov jaıly etıýdter»  kitabynda avtor 1987 jyldyń 25 qyr­kúıeginde Almatyda Muhtar Áýezovtiń 100 jyldyq mereıtoıyna oraı uıymdastyrylǵan konferensııaǵa keńinen toq­ta­l­ady. Kezdesýdi respýblıka bas­­shysy Kolbınniń ashqanyn, eko­­nomıkadaǵy tabystarǵa toq­talyp, mádenıet pen ádebıet má­­­selelerine kelgende Oljas Sú­­leımenovke qarap: «Osylaı ǵoı, Oljas Omarovıch?» – dep ara-tura suraý tastaǵanynda, aqy­n­nyń úndemegeni, júziniń qýa­­r­ǵany jan dúnıesiniń alaı-dú­leı bolyp jatqanyn ańǵartsa ke­rek. «1986 jylǵy Almatydaǵy Jel­toq­san oqıǵasynan keıin ekeýiniń ara­­syndaǵy teketiresten biz ha­bar­­­dar edik. Kolbın óz sózin qa­­zaq tilin úırenip jat­qan­dy­­­ǵymen aıaqtady. Odan soń Shy­ń­ǵys Aıtmatov, Mustaı Kárim, Kamıl Iаshen, Mýmın Ka­noat sóıledi. Biraq, barlyq sóıleýshilerdiń emen-jarqyn ashyla almaǵanyn ańǵardyq. Bir saǵatqa sozylǵan kezdesýde at shaptyrym kabınette jaısyz ahýal sezilip turdy», dep jazady avtor. Sol kúni saǵat 17-de sol kezdegi Lenın atyndaǵy Saraıda saltanatty jınalys bastalady. Minberge Oljas Súleımenov kó­terilgende, zalda jınalǵan kóp­shilik birazǵa deıin qol soǵyp tu­ryp alady. Zalda tynyshtyq or­naǵanda, ór aqyn óz sózin bas­tap ketedi. Ol Áýezovtiń ómiri, qyz­meti men shyǵarmashylyǵy, ba­syna úıirilgen qaýip pen qater jaı­ly aıtady. Onyń árbir só­zi tyńdaýshysynyń júregine dál je­tip jatty. «Bul 1986 jyl­ǵy jeltoqsan tragedııasynan keı­­in­gi alǵashqy saltanatty jı­­­­­nalys edi. Jınalǵandardyń kó­­­biniń janaryna jas kepteldi. Olar oryndarynan turyp, qol so­q­­ty. Men muny qaıǵyny qýa­nysh­tyń jeńgeni, bolashaqqa de­gen senimniń alaýlaǵany dep tú­sin­dim. Oljas Súleımenov qo­lyn keýdesine qoıyp, kóp­shi­likke alǵys bildirip jatty. Biraq, jınalǵandar qol so­ǵý­yn toqtatpady. Bul joıqyn aǵys­tyń berik plotınany buzyp-ja­ryp ketkendigin eske saldy. Ol­jas Súleımenov janaryna ke­lip qalǵan jasty jasyra almaı, súrtip jibergende, kóp­shi­liktiń qol soǵýy uzaq ova­sııa­ǵa ulasty. Men partııanyń Ortalyq Komıteti ókilderiniń júzderindegi abyrjýshylyqty baıqadym. Biraq, olardyń ózderi de azamattyq ustanymǵa degen ha­lyqtyń osyndaı alǵys bil­di­rýin toqtata almaı­tynyn tú­sindi. Aqy­­ry, Oljas Sú­leı­menovtiń ózi zaldy tynyshtandyrdy. Bar­lyq jınalǵandar sekildi men de ha­­lyq múddesi úshin kúresken ul­­daryn qu­r­­­mettep, eldiń kókke kó­te­re­tinine kóz jetkizdim»,  dep ja­za­dy avtor.

Sol jyly mamyr aıynyń jaı­mashýaq kúnderiniń birinde ja­zýshy men jas ǵalym Frýnze kó­shelerimen áńgimelesip kele ja­typ, Ǵylym Akademııasynyń geologııa ınstıtýty ornalasqan ǵı­maratqa jaqyndaıdy. «Mine, osy jerde 1952 jyly «Manas» epo­s­yn taldaǵan úlken jınalys ótti. Biz, jastar ony tyńdaýǵa bar­dyq. Sonda men alǵash ret Muh­tar Áýezovti kórip, sózin tyń­­dadym. Zalda ıne shanshar oryn bolmady. Sebebi, bizdiń uly muramyz «Manas» eposynyń taǵ­d­yry sheshilip jatty. Tek Áýezovtiń batyldyǵy, danalyǵy jáne sheshendiginiń arqasynda «Manas» eposy halyqqa qaıta ora­ldy. Áýezovtiń jalyndy sóz­derine rıza bolǵan kópshilik bir­neshe ret qol soǵyp otyrdy. Sonda maǵan sheshenniń keń de ashyq mańdaıy, máseleni taldaýdaǵy batyldyǵy, jan dú­nıesiniń tereńdigi unady. Ke­ı­innen ol ekeýmiz bir-birimizge áke men baladaı bolyp kettik», deıdi Shyńǵys Aıtmatov.

Ǵalym negizinen qyrǵyz fol­klory, «Manas» eposyn já­ne Shyńǵys Aıtmatovtyń shy­ǵarmashylyǵyn zertteýmen aı­nalysty. Onyń zańǵar ja­zý­shynyń ómiri, qyzmeti já­ne shyǵarmashylyǵyn zerttep, ár jyldary «Shyńǵys Aıt­matov jáne baýyrlas ha­lyq­tar ádebıeti», «Shyńǵys Aı­t­­ma­tov shyǵarmashylyǵy KSRO-­nyń túrkitildi halyqtar áde­­bıetimen baılanysta», «Shyń­­ǵys Aıtmatov: ómiri men shy­­ǵar­mashylyǵy», «Shyńǵys Aıt­­ma­tov jáne ádebıetter baıl­a­­ny­sy», «Aıtmatov týraly sóz», «Ulttar ádebıetin baıytý úrdisinde Sh.Aıtmatovtyń shy­ǵar­mashylyq belsendiliginiń má­ni», «Chıngız Aıtmatov: Jıvı ı pom­nı», «Chıngız Aıtmatov: Che­lo­vek ı Vselennaıa», t.b. 30-ǵa tar­­ta monografııa jazdy. Budan óz­ge TMD elderiniń baspasózinde kóptegen eń­bek­teri jarııalandy. Ǵa­lymnyń shy­ǵarmashylyǵyn sa­ralaǵanda, onyń eshqashan erin­beı-jalyqpaıtynyn, óz isine úl­­ken daıyndyqpen kirisetin eń­­bek torysyn ańǵarasyz. Ási­re­­se, Shyńǵys Aıtmatovtyń shy­­­ǵarmashylyǵyn taldaǵanda te­­­reń bilimdiligimen, kóregen sy­n­­­shyldyǵymen tanylady.

Abdyldajan Akmatalıevtiń ózi de qalamger. On shaqty áde­bı jınaqtardyń avtory. 1987 jyl­dyń 5 maýsymynda ol bir­neshe jas jazýshymen bir­ge Qyr­ǵyz KSR jazýshylar oda­ǵy bas­qar­masynyń tóraǵasy Shyń­ǵys Aıt­matovtyń qolynan mú­she­l­ik bı­letin alady.

Abdyldajan Akmatalıev «Ha­­lyqaralyq Aıtmatov klý­byn» qurýda, «Aıtmatov ki­tap­ta­rynyń kitaphanasyn» ashý­da, She­kerdegi Kúrkireý Má­denıet úıin­de jazýshynyń mý­zeı­in, «Aı­tmatov oqýlaryn» uıy­m­das­­tyrýda úlken jumystar at­qar­dy.

Ǵalym 1993 jáne 2008 jyl­da­­ry Shved akademııasynyń No­bel syılyǵyn berý ko­mı­te­­tine hat joldap, túrki ha­lyq­ta­ry jazýshylarynyń ishin­de­gi marapatqa laıyqtysy dep Shyń­ǵys Aıtmatovtyń kandıdatýrasyn usynady. Oǵan osy jylda­ry Shved akademııasyndaǵy K.Espmark, S.Allen sekildi la­ý­a­­zy­m­dy myrzalarmen jazysqan hat­­­­tary kýá.

­Búginde ǵalym – Halyqara­lyq Aıt­­matov akademııasynyń pre­zı­denti. 2008 jyldan beri Ǵy­lym akademııasynyń qu­ra­myn­daǵy Sh.Aıtmatov atyndaǵy Til jáne ádebıet ınstıtýtynyń dı­rektory.

Árıne, Shyńǵys Aıtmatov­tyń muralaryn kózdiń qarashy­ǵyn­daı saqtaýda, nasıhattaý­da onyń urpaǵy, baýyrlary óz ju­mystaryn júrgizip ja­tyr. Bi­raq, Abdyldajan Akma­ta­lıev­tiń orny bólek.

Nurlan ESENOV,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty