Avtordyń 1993-1996 jyldar arasyn qamtıtyn kúndelikteri «Elshiniń kúndeliginen» degen atpen 1997 jyly «El taǵdyry – er taǵdyry» deıtin kitabynda jarııalanǵan bolatyn. Odan keıin «Kúnderimniń kýási» (2007), «Kúndelik sóıleıdi» (2010), «Kúnderimniń kýási» (2012, eki tom), dep atalatyn kúndelik kitaptary jaryq kórdi.
Qolyńyzdaǵy «Kúnderimniń kýási» – sol kúndelikterdiń jalǵasy, 2012-2016 jyldar arasyn qamtıdy.
Kúndelikterdiń bárinde de avtor el tarıhy, el taǵdyry, táýelsizdik taǵylymy, zaman, qoǵam, adam týraly; ómir, adamgershilik, kisilik týraly; jer, din, til týraly tereń tebirenedi, oqýshysymen syrlasady.
27.05.2012
Kúndelik jazbaǵaly bir qymbatymdy joǵaltqandaı kúı keshtim. Syrlasymnan, jaqynymnan, muńdasymnan aıyrylǵandaı boldym. Sóıtip búgin qolyma qaıta qalam aldym. Kúndelikpen qaıta tabystym.
Meniń «Atanǵanym Myrzataı – el arqasy» degen shyǵarmashylyq keshim jeksenbi kúni saǵat 15:00-de ótti. Demalys kúni, jurt kele me, kelmeı me dep ýaıymdap edim. Onym beker boldy. Halyq saǵat ekiden bastap teatrǵa aǵylyp kelip jatty. Oǵan Astana qalasy ákimshiliginiń kóshege ilgen jarnamalary da sebepshi boldy-aý deımin. Saǵat úshte teatr lyq toldy. Syımaǵandary foıede turyp, esikti ashyp qoıýdy ótinipti. Muny maǵan keshten soń teatrdyń dırektory Tóleýbek Álpıev aıtty.
Keshim oıdaǵydaı ótti. Elimizdiń belgili ánshileri Gúlmıra Sarına, Dosymjan Tańatarov, Klara Tólenbaeva, Elmıra Jańabergenova, Ardaq Balajanova, Gúlzıra Bókeıhanqyzy, Jazygúl Danylbaevalar meniń ánderimdi, anamnyń ánderin oryndady. Ádebıetimizdiń aqsaqaly Serik Qırabaev aǵam aǵynan jarylyp, tebirenip sóz sóıledi.
Meniń dombyra jınaıtyn da ádetim bar. Belgili sheberlerdiń qolynan shyqqan onnan asa dombyram bar. Olardy úkilep ustaımyn. Keshte sahnaǵa úkili dombyranyń jeteýin shyǵaryp, olardy Seken Turysbek, Janǵalı Júzbaev, Turar Álipbaev, Núrken Áshirev, Aqbota Turymbetova sekildi belgili kúıshiler tartty.
Meniń de kúılerim, maǵan arnalǵan kúıler de oryndaldy. Taǵylymdy, jurtty oılandyrǵan, tolǵandyrǵan kesh boldy. Osyǵan qýandym.
Halyq – qozǵaýshyń, qýatyń, qoldaýshyń, qamqorshyń. Halyqtan asqan kúsh, qudyret bar ma, halyqqa unasa bolǵany. Áıtpese, bılikte júrgenderdiń ishinde ánmen de, kúımen de, jyrmen de, ónermen de isi joqtar tolyp jatyr.
Teatrda ótken keshten soń, Saltanat saraıyndaǵy dastarhanǵa jınaldyq. Qaırat Mámı, Nurtaı Ábiqaev, О́mirzaq Shókeev bastaǵan inilerim túgel keldi. Serik Qırabaev aǵa Almatydan arnaıy kelip bata berdi. Ol kisiniń teatrdaǵy aq adal júrekten shyqqan sózi halyqqa qatty unady.
Sol kúni telefon soǵyp Elbasy quttyqtady.
75 jyldyǵymdy ótkizýge atsalysqan, úles qosqan, nıet bildirgen, qyzmet etken ini-qaryndastarymnyń bárine shyn júregimnen alǵysymdy bildirdim. Ot bastary aman, denderi saý, jastary uzaq, mártebeleri bıik bolsyn. Jaqtary túspeı jamandyq kórmesin. Maǵan jasaǵan jaqsylyqtary Alladan qaıtsyn, aldarynan shyqsyn.
Jetpiske tolǵanymdaǵydaı, jetpis bes jyldyqqa da kóp maqala jazyldy, óleń arnaldy. Mereıtoı bolǵan soń, marapat sóz aıtyla beredi ǵoı, sondaı bolarmyz, bolmaspyz, kópshiliktiń peıilinen, yqylasynan aınaldym.
75 jyldyqqa 7 tom jınaǵym, Pekınniń ulttar baspasynan «Asyldarym» deıtin kitabym shyqty. Teatrdaǵy kitap kórmesine olar da qoıyldy. Máskeýden «Dúnıe shirkin» deıtin dıskim shyqty.
12.02.2013
Kúndeliktiń betin ashyp, qolyma qalam almaǵaly, kúndelik jazbaǵaly segiz jarym aı bolypty. Nege ekenin bilmeımin, kúnde erteńmen osynsha ýaqyttyń ótkenin sezbeı de qalyppyn. Jambyl atam áńgime qylatyn jalqaýǵa uqsap kettim. О́zimnen ózim uıaldym.
Sóıtip, ómirimniń segiz aıdan astam ýaqyty kúndelik betine túspeı qaldy. Sodan beri talaı tań atty, kún batty. Jaz ótti, kúz ótti. Qylyshyn súıretip qys keldi. Muz qatty. Qar qalyń jaýdy. Saqyldaǵan sary shunaq aıazdy kúnder de kóp boldy. «Jeltoqsannyń 22-kúni aqyrzaman bolady» deıtin sóz de eldiń úreıin alyp bitti. Basqany qaıdam, men osyǵan sengenim joq. Bir kúnde kún sónip, tirshilik joıylýy múmkin be? Sonyń bolatynyn dáleldep suńqyldaǵan «ǵalympazdar» da az bolǵan joq.
Jazda, qolqa salyp shaqyra bergen soń, Aıman Musaqojaeva basqaryp otyrǵan Ulttyq óner ýnıversıtetiniń Qorqyt ata atyndaǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna dırektor bolyp qyzmetke bardym. Qasyma mamandardy jınap, birqatar jumystar atqaryp jatyrmyz. Bizdiń jastar ultynyń tarıhyn, halqynyń dástúrli mádenıetiniń tarıhyn bilmeıdi. Sol kemshiliktiń ornyn toltyrmaqqa 25 tomdyq qazaq óneriniń antologııasyn shyǵarýdy qolǵa aldyq. Bul bir ıgilikti is bolady dep oılaımyn.
Kúzdiń basynda Almatydaǵy Ulttyq kitaphanada jeti tomdyq eńbekterimniń jınaǵynyń tusaýkeserin ótkizip qaıttyq.
Kúndelik jazbaǵan segiz aıda elde de, álemde de talaı oqıǵalar boldy. Solardyń eń eleýlileri: Pýtın – Rossııaǵa, Obama – AQSh-qa prezıdent bolyp qaıta saılandy. Prezıdent N. Nazarbaev Táýelsizdik merekesiniń qarsańynda qaqaǵan aıazben arpalysyp, aqyrzaman bolady dep eldiń úreıi qashyp júrgen tusta áli de qurylysy aıaqtalyp bitpegen Astana-Opera teatrynda halyqqa 2050 strategııalyq damýynyń josparyn jarııalady. Prezıdenttiń barlyq Úndeýin tarıhı deımiz ǵoı, 1997 jylǵy 2030 Strategııasyn jarııalaǵan joldaýdan keıingi shyn tarıhı joldaý osy – elimizdiń damýyn aıqyndaǵan 2050 Strategııasy boldy. Bul, rasynda da, qazaqqa, ulttyń keleshegine arnalǵan damý boldy. 2025 jyly elimiz tegis memlekettik tilge kóshedi, latyn álippesi qabyldanady, Qazaqstan Qazaq eli dep atalady. Sóıtip, qazaq halqy baǵy zamandardan babalar ańsaǵan máńgi elge qadam basady. Bárimizdiń de armanymyz osy edi. Baıandy bolsyn.
13.02.2013
Biz patrıottyq tárbıe týraly kóp aıtamyz. Sóz kóp. Is az. Jastardy otanshyldyq rýhta tárbıeleýge septigi tıedi dep, 2001 jyly qarajat jınap Otan, týǵan jer jaıly ataly sózdiń baǵy zamannan bergi basyn qosyp «Kindigimdi kesken jurt» degen jınaq shyǵarǵan edim.
Nazarbaev sońǵy joldaýynda jastar tárbıesine erekshe kóńil bólgen eken. Osyny eskerip, Bilim jáne ǵylym mınıstri B.Jumaǵulov inimizden aqsha suradym. Berdi. Endi sol jınaqty tolyqtyryp qaıta shyǵarmaqpyn. Daıyn bolyp qaldy.
Jáne de bizdiń jastarymyzdyń ata tarıhyn bile bermeıtindigin eskerip, Qoıshyǵara, Aqseleý úsheýimiz 2001 jyly «Eltutqa» degen el tulǵalary jaıynda kitap shyǵarǵan edik. Ol oqý quraly retinde qoldan túspeıtin, izdese taptyrmaıtyn kitapqa aınaldy. Mınıstr inim bergen aqshaǵa «Eltutqany» da tolyqtyryp qaıta shyǵarmaqpyn. Bul kitap ta ázir bolyp qaldy.
14.02.2013
Saǵat 11-de «Qazaqstan» ulttyq telearnasy uıymdastyrǵan «Tarıhı sana» atty habarǵa qatystym. Sóz sóıledim, salıqaly, paıdaly áńgime boldy. Túptep kelgende áńgime keleshek jastardyń tarıhı sanasyn tárbıeleý jaıynda boldy. Árqalaı usynystar aıtyldy.
Jastardyń deni óz ultynyń tarıhyn, ozyq ónegesin, ıgi dástúrlerin bile bermeıdi. Shetelge elikteý basym. Ánderdiń de, sóziniń de berekesi ketip barady. «Gangam staılǵa» alasuryp bıleıtinder kóbeıdi. Sony bir qazaq «janǵan staıl» dep aıta bastapty. Jurt bir jyldan beri toıda da, oıda da «Qyzyl órikke» bılep esi ketýde. Taıaýda «Kental» degen taǵy birdeńe shyǵarypty. Búkil ánde úsh-aq sóılem bar kórinedi. «Birlik bolsyn álemde, Birlik bolsyn elimde. Aman bol, halqym». Sóıtip, keıingi shyqqan jylaıman «ánder», berekesiz, quny joq ánder jastardyń sanasyn ýlap barady.
Osyǵan oraı bir áńgime eske túsedi: Shyǵys Eýropa elderin jaýlap alǵannan soń, nókerleri Gıtlerden:
- Talaı eldi jaýlap ketip baramyz. Ol elderdi qaıtyp ustap turamyz, – dep suraǵan eken. Sonda Gıtler:
- Kúni-túni mýzykany qoıyp qoıyńdar, halyq ózinen ózi jyndy bolady,– degen eken. Áligi mán-maǵynasy, berekesi joq ánderdi shyǵaryp júrgenderdiń de oıy jastardy adastyrý, jurtty jyndy qylý emes pe eken degen oı keledi.
Tarıhı sanany qalyptastyrý úshin Uly Dalanyń tarıhyn, dástúrin urpaq sanasyna sińirý kerek. Tarıhı sanany qalyptastyratyn tulǵalardy qadirleı bilý kerek. Tarıhty tulǵalar jasaıdy – qazaq tarıhyna qatysty tulǵalardy jastarǵa oqytý kerek. Abylaıdyń 300 jyldyǵy atalmaı jatyr. Bul tarıhqa ádiletsizdik. Tarıhı sanaǵa qatysty áńgimede osy oılarymdy ortaǵa saldym.
Kelesi jyldy «Tarıh jyly» dep jarııalasa da jón-aq bolar edi. «Habar» arnasynda bas qosyp, jyraý, jyrshylar, dástúrli ónerdiń taǵdyry, keleshegi jaıynda áńgime ótkizdik.
20.02.2013
Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynan men ketkeli elge kerek yqylasty orta qańyrap, kúnde, kún ara biz ótkizip jatatyn dástúrli keshter bolmaǵan soń qazaq qaýymy, ásirese, zııalylar, óziniń úırengen, qalyptasqan ortasynan adasyp qaldy. Myrzekeń shaqyrdy, Myrzekeńniń keshine baramyz deıtin jurt qaıda bararyn bilmeı daǵdaryp qaldy.
Sol ortany qaıta tiriltemin dep Ulttyq kitaphananyń dırektory Álibek Asqarov kitaphanada «Mádenıet» arnasymen birigip «Ulttyq dáris» degen habardy uıymdastyra bastady. Onda elge belgili qaıratkerlerdi shaqyryp, eldik, tarıh, mádenıet týraly leksııalar oqytpaqshy, ony «Mádenıet» arnasymen arqyly kópshilikke kórsetpekshi eken. Sonda jınaldyq.
Alǵashqy leksııany «Dıalektıka jáne tulǵalar» jaıynda akademık Jabaıhan Ábdildın oqydy.
27.02.2013
Tikeleı efırden Vatıkan Papasynyń óz erkimen taqtan taıýyna baılanysty qoshtasý rásimin kórsetti.
Taıaýda ǵana Rım papasy Benedıkt − HHVI jasyna, densaýlyǵyna baılanysty taqty bosatynyn jarııalaǵanda katolıkter álemi ań-tań bolyp, álem shaıqalǵandaı bolyp edi. Sebebin árkim ártúrli aıtyp jatty. Biraq Papanyń ózi jasym 86-da, densaýlyǵym nashar, ári qaraı basqara almaımyn dep málimdegen edi. Baıaǵyda bir Papa osydan 597 jyl buryn óz erkimen taqtan taıǵan eken. Benedıkt − HHVI sodan keıingi ekinshi kisi bolyp tur. Ádette Rım papalary taqtan o dúnıelik bolyp qana ketken.
Vatıkan alańy halyqqa lyq toldy. Álemde 1 mlrd 159 mln katolık bar eken. Dúnıe júzinen Papamen qoshtasýǵa júz myńdaǵan adam kelipti. Papa «Papa-mobıl» degen avtomobılimen jınalǵan jurtty aralap shyqty. Sóıtip, minbege kóterilip sóz sóıledi. Sózinen de, túrinen de meıirli, qasıetti kisi ekeni kórinip turdy. «Men taqtan ketkenmen shirkeýden ketpeımin. Namazyma ózderińdi qosyp otyramyn. Meni de namazdaryńnan tastamańdar», − dedi.
Qoshtasý rásimin Papanyń ózi júrgizip otyrdy. Ár elden kelgen katolık shirkeýiniń jetekshisine sol eldiń tilinde sóılep, solardyń tilinde alǵys bildirip otyrdy. О́ziniń ulty nemis qoı, arab, portýgal, ıspan, aǵylshyn tilderinde sóılegenin estip tańqaldym. Kóp til biletin bilimdi kisi eken.
28.02.2013
Rım Papasy Benedıkt − HHVI búgin Rım ýaqyty boıynsha keshki saǵat 20-da taqtan tústi. Vatıkandaǵy bılik basyndaǵylardyń bári de qyzmetten ketti. Saǵat 20-da Vatıkandy qorǵaǵan shveısarııalyqtar ishten shyǵyp, qaqpa jabylyp, qorǵaýdy polıseıler qabyldady. Papa saǵ. 19:00-de Vatıkanda kardınaldarmen qoshtasyp, alańǵa shyǵyp, appaq kıimimen appaq tikushaqqa otyryp, Rımniń túbindegi 30 shaqyrym jerdegi jazdyq rezıdensııaǵa kelip qondy. Onda bar bolǵany 2,5 myń kisi turady eken. Bári jınalyp Papany kútti. Papa balkonǵa shyǵyp, olarǵa qurmet kórsetti.
Papa osynda úsh aıdaı turady eken. Vatıkandaǵy monastyrdaǵy úıin jóndep bolǵannan keıin qalǵan ómirin monastyrda ótkizedi. Qoshtasqan sózinde Papa:
−Men endi pontıfık (áýlıe) emespin, pılıgrımmin, – dedi.
Vatıkan ony qurmetti Papa dep otyr. Endi Papanyń orny bos. Jańa Papa naýryz aıynda saılanady. Benedıkt − HHVI saılaýǵa qatyspaıdy. Vatıkannyń tarıhynda tuńǵysh ret Papa bolyp qara násildi saılanýy da múmkin degen joramal bar.
03.03.2013
Búgin Ilıa Jaqanov taǵy da telefon soqty. Shyrynbek oǵan án-kúılerimniń notalar jınaǵyn berip, alǵysóz jazyp berýdi ótingen eken. Oǵan da biraz ýaqyt bolyp ketti.
Sol kezde-aq, ala salysymen Ilıa maǵan telefon soqqan edi. Meniń jeti tomdyq jınaǵymdy oqyp, ábden rıza bolyp júretin. «Ǵajap, ǵajap! Ne degen keremet. Tarıh ta, memleket te, ult ta, el týraly tolǵanys ta tunyp tur» dep maǵan áldeneshe telefon soǵyp, rızashylyǵyn bildirgen bolatyn.
− Men ánder jınaǵyna jaı ǵana alǵysóz jazbaımyn, lırıkalyq tolǵaý jazamyn, asyqtyrma, - dedi.
Ilıa Jaqanov ekeýimiz 1954 jyly Qarataýda onynshy klasty birge bitirdik. О́sken óńir de, óner ortasy da bir, ortaq. Aýylymyz aralas.
Ilıa – búginde halqymyzdyń ataqty kompozıtory, kórnekti jazýshysy. Ol – keshegi Aqan, Birjandardyń sarqyty, sol ulylardyń sońy. Búginde berekesi ketken, án azǵandaı bolǵan zamanda Ilıalardy qaıta-qaıta tyńdaǵyń kele beredi. Ilıanyń ánderindeı án endi týmaıdy. Ánniń búginde baǵasy da, mazmuny da, tabıǵaty da ózgerdi. Eshqandaı quny joq, sóziniń maǵynasy joq ánder kóbeıip ketti. Zaman solaı shyǵar, qaıdan bileıin.
Ilıa erteń Atyraýǵa júrmek. Sonda jatyp, asyqpaı ıin qandyryp men jaıyndaǵy essege kirispek. Sátin salsyn! Ilıa ekeýimiz telefonmen sóılesip turyp, balalyq shaqty, jas kezimizdi, irgeles aýyldarymyzdyń burynǵy keskin-kelbeti týraly da kóp áńgime qyldyq. Ilıanyń aýyly meniń aýylym Aqtóbeden seksen shaqyrymdaı jer - Sarysý aýdany, ortalyǵy Baıqadam, ar jaǵy Sozaqqa jalǵasady.
Bizdiń aýyl bıdaı, júgeri egedi. Kúzde Tamalar túıemen kelip qap-qap júgeri, qap-qap bıdaı alyp ketetin. Sarysýdan ońtústikke qaraı shyqqan kirekeshter bizdiń aýylǵa qonyp ótýshi edi.
Talaı ónerpazdar da kelip jatatyn. Ataqty kúıshi Súgirdiń birneshe ret bizdiń aýylǵa kelgenin buryn da jazǵanmyn. Alasa boıly, yqsham, dembelshe kelgen aq qalpaqty kisiniń tula boıynyń sonshalyqty tunyp turǵan óner ekenin sol kezde bala bolsam da sezinip, qaıran qalýshy em. Shirkin, Súgirdiń qurmetine bólenip, sol kisiniń iltıpatyna ıe bolǵan Áıtpenbet ákemniń óneri qalyń elge tanylmaı, ómiri qoı artynda ótti. Sarysýdan bizdiń aýylǵa kóship kelgen (sebebin bilmeımin) Shámshilda aqsaqaldyń da kúı tartýy bólek edi. Sypaıy kisi bolatyn. Tamamyn deýshi edi. Ilıa ol kisini óte jaqsy bilgen eken, jekjattyǵy da bar eken. Bizdiń aýylǵa sińisip ketti. Ol kisini eshkim Tamasyń dep bólmeıtin. О́te bir sypaıy kisi edi. Ilıanyń aıtýynsha Shámshilda – Arǵyn atanyń urpaǵy, onyń ishinde Alsaı – Qaraqus, ataqty kúıshi Boranquldyń naǵashysy ári ustazy. Boranquldyń inisi Mádiǵul bizdiń Saparbek degen aǵamyzdyń qyzy Ultaıdy alyp, bizdiń aýylda bir jyl turdy. Qazaqtyń qaljyńdasatyn ádeti emes pe, aǵalarymyz kúshik kúıeýsiń dep qajaı bergen soń, Mádiǵul Úsharalǵa kóship ketti. Sol kezde Boranqul bizdiń aýylǵa, inisinikine jıi kelip turýshy edi.
Ataqty aqyn Qalybektiń balasy Zııabek te aıtýly kúıshi edi. Ol da bizdiń elge kúıeý edi. Keıin Saryaǵashqa qaraı kóship ketti dep esitkenbiz. Talaı suraý saldym, biraq deregi shyqpady.
Súgir, Áıtpenbet, Shámshilda, Boranqul, Zııabek qatar otyryp, kezek-kezek kúı tartqanda aıadaı aýyl ónerdiń ordasyna aınalǵandaı bolýshy edi. Báriniń dombyralary da bir-birinen aýmaıtyn, qalaqtaı, qoldan shabylǵan qara dombyra bolatyn. Shirkin, Áıtpenbet te, Shámshilda da ǵajap kúıshiler edi. Átteń, solardyń óneri dalaǵa ketti. Obal boldy. Ne jadynda saqtaǵan, ne jazyp qaldyrǵan kisi bolmady. Jazatyn qural da, nota biletin kisi de bolmady. Osy esime tússe búginde ishim qazandaı qaınap, ýdaı ashıdy.
Sarysýdan óleńshi, jyrshy, kúıshi Mádiniń (Sháýtıev) kelýi de ylǵı oqıǵa bolýshy edi. Shirkin-aı, ónerpaz edi. Keıin 1972 jyly Mádini, aqyn Tóreqojany Jambyldyń 125 jyldyq toıyna Almatyǵa aldyryp edim. Bizdiń úıde ekeýi bir aptadaı jatty. Almatynyń teledıdaryna da shyǵardym. «Astra» deıtin magnıtofonyma ekeýin de jazyp alyp em. Sol joly bizdiń úıde tańǵa deıin otyryp sol «Astraǵa» Tólegen Mombekovti de jazǵan edim. Úısiz-kúısiz, kóship-qonyp júrgende, átteń, eńbegim rásýa boldy. Mádi de, Tóreqoja da meniń ótinishim boıynsha Qarataýdyń eski áýenderine salyp edi. Amal ne, bárinen de aıyryldym. Tólegenmen birge О́mirzaq Aıtbaev, Kerimbek Syzdyqov kelip, Tólegen óz kúılerine túsinikteme berip otyryp tartyp edi. Súgir de, Áıtpenbet te, Tólegen de tyrp etpeı, tapjylmaı otyryp tartatyn. Keýdesi sóılep turǵandaı kórinýshi edi maǵan.
Ákem meni ózge balalardaı oınatpady. Oıynnan eshteńe shyqpaıdy dep, ataly sóz aıtylatyn ortaǵa únemi ertip barýshy edi. Ondaı ortada menen basqa men qatarly aýyldyń balalary kórine bermeıtin. Sóıtsem, kókem jaryqtyq meni adam bolsyn dep júr eken ǵoı. Munyń paıdasyn men keıin bildim.
05.04.2013
«It joq jerde shoshqa úredi» dep, osy kúnderi oppozısııalyq gazetter eldegi áleýmettik, ekonomıkalyq, saıası ahýal jaıynda «bataly» sózdi, tórelikti Gerold Belgerden suraıtyndy shyǵardy. Gerekeń qazaqtyń tarıhy,
bolmys-tirshiligi, ádet-ǵurpy, salt-dástúri, minez-qulqy, keleshegi jaıynda qulash-qulash maqala jazyp, onysyn negizinen orys tildi gazetterde jarııalap, qazaqqa aqyl aıta bastady. Búginde qazaqtyń Geroldtan basqa aqylmany joq sekildi. Keıbir oılarynda mysqyl jatady. Belgerdiń qazaq tiline jetik ekeninde eshkimniń kúmáni joq. Sol biletindiginen de qazaqtyń keıbir maqaldaryn sheber paıdalanyp, oryssha jazǵan maqalasyna ony qazaqsha kiriktirip, óz maqalasymen qazaqtyń ózin synaıtynyna qaıran qalasyń. Bul rette ol Abaıdyń da qazaqty synaǵan sózderin sheber paıdalanady. Amal qansha, ashyq aýyz, ańqyldaǵan aqkóńil qazaq, ultymyzdyń janashyry Abaı kúnderdiń kúninde Gerekeńderdiń muny sheber paıdalanatynyn qaıdan bilsin.
Belgerdiń qazaq týraly, aıtylǵan jaǵymdy pikirleri de az emes. Jazbaı, aıtpaı qaıtsin. Sol bir qyrǵyn, qııamet jyldary bir úzim nandy bólisip jep, olardy aman alyp qalǵan qazaqtyń keń peıilin, baýyrmashyldyǵyn qaıdan umytsyn. Umytpaıdy da. Geroldtyń baýyrmaldyǵy da, sińirgen eńbegi de az emes. Biraq, qalaı degende de, ózge ulttyń tórelik aıtyp, tóbe bı bolyp, aqyl úıretip otyrǵany janyńa qatty batady eken. Men muny reti kelgen soń ǵana aıttym. Áıtpese, Gerekeńniń qazaq jazýshylaryn orys tiline aýdarýda da eńbegi az bolǵan joq.
14.05.2013
Qazaqtyń belgili kompozıtory, jaqsy jazýshy-esseıst, aıtýly ánshi Ilıa Jaqanov ekeýimiz 1954 jyly búgingi Qarataý qalasynda Stalın atyndaǵy orta mektepti birge bitirdik. Kózge kóp kórine bermeıtin, kisilikti, toıǵan qozydaı bop júretin ylǵı. Sýretshi edi. Men mektep qabyrǵa gazetiniń redaktory, Ilıa sýretshisi bolatyn. Týmysynan matematık Aınaqul Ismetov degen jigit aqynjandy, jan-jaqty talantty edi, gazetimizdiń ajarly bolyp shyǵýyna onyń da úlesi mol bolýshy edi.
Ilıamen aýlymyz aralas, qoıymyz qoralas, tóskeıde maly, tósekte basy qosylǵan, qudandaly eldenbiz. Men Talas aýdanynan, Ilıa Sarysý aýdanynan. Bizdi ári Jambyl-Shyment tas joly da jalǵap jatady. Aýylymyzdyń arasy taıaq tastam jer. Qyz alysyp, qyz berisip, qurdaı qatynasyp jatatyn eldenbiz. Bizdiń aýyldyń biraz kelinderi Tama, sol Ilıanyń aýlynan bolatyn. Bizdiń aýyldan da talaı qyz Tamaǵa uzatyldy. Bul bizdiń ilgergi babalarymyz salǵan sara jol. «Qyz – óris» demeı me, atalarymyz qyz alyp, qyz berisip-aq eldiń tynyshtyǵyn saqtap qalǵan. Bizdiń batyr Sańyryq babamyz – Kishi júz Taılaq batyrdyń jıeni.
Ilıa Almatyǵa kelip KazGÝ-ge túsken soń án shyǵara bastady. Móldiregen, názik sezimge qurylǵan ánderi jurtty tez baýrap aldy. Sóıtip el ishine Ilıanyń kompozıtorlyq dańqy tez tarady. Ol − búginde kórnekti kompozıtor, belgili jazýshy. Qazaq óneriniń tarıhy, onyń ókilderi týraly tamyljytyp jazyp keledi. О́ner týraly, onyń kórnekti qaıratkerleri týraly búginde Ilıadan asyryp eshkim jaza alǵan joq. Jazǵany jibekteı, óziniń minezine saı, Kókpekti oıdyń keńdigindeı, Qarataýdyń qońyr samalyndaı, tynysyńdy ashady, janyńa rahat beredi. Maǵan burynǵy ulylardyń da sońy osy Ilıa sekildi kórinedi. Baıyrǵy ǵajaıyp qazaq ánderimen astasyp jatqan ata-dástúrindegi ándi endigi kompozıtorlar jaza almaıdy. Sol bir dalany ánge, kúıge bólegen ulylardyń sońy osy Ilıa dep bilemin. Búgingi ónerdiń tabıǵaty tipten bólek. Kóbinde mán de, maǵyna da joq. Bıyl meniń janymdaǵy jigitter azyn aýlaq ánderimdi, bas-aıaǵy eki kúıimdi notaǵa túsirtip, jeke kitap etip bastyryp shyǵarý úshin Qarasaıǵa bergen eken. Onyń alǵysózin Ilıaǵa jazdyrmaq bolypty.
Ilıa bir kúni maǵan telefon soqty:
− Myrzeke, jigitter maǵan seniń ánderińniń jınaǵyn berdi. Alǵysóz jazýymdy suraıdy. Ánderiń de, kúıleriń de ǵajap, meni asyqtyrmasań, alǵysóz emes, sen týraly lırıkalyq esse jazsam deımin. Sondyqtan jigitterge aıt, asyqtyrmasyn. Men búginderi seniń jeti tom jınaǵyńdy qaıta-qaıta aqtaryp, súzýmen otyrmyn. Seniń ǵalymdyǵyń, qaıratkerligiń, kisiligiń, onyń ústine ánderiń maǵan eriksiz qalam ustatyp otyr. О́sken ortań, týǵan jeriń, ómirbaıanyń ǵajap, sen keleshekke úlgi bolatyn tulǵasyń, sol sebepti óziń týraly tartymdy dúnıe jazýǵa bel baıladym, - dedi.
Sonymen Ilıa men týraly esse jazýǵa kiristi. Sátti bolsyn. Jıi-jıi telefon soǵyp, suraqtar qoıyp, ómirdiń keıbir belesterin tııanaqtap jatady. Keshe bir telefon soqqanda:
−Alaqandaı aýylyń ne degen ǵajap, tunyp turǵan tarıh qoı. Aıadaı ǵana aýylyń - fılarmonııa, teatr sııaqty. Tóńiregindegi jer ataýlary qanshama? Muny nege jazbaısyń, - dedi Ilıa.
Aýylym týraly, ondaǵy kisiler týraly arakidik kúndelikterime eske túskenin jazyp júrmin. Ilıa eske salǵan soń, ári rasy da solaı eken ǵoı dep, aýylymnyń tóńiregi, ondaǵy jer ataýlary jaıynda jazýdy jón kórdim. О́sken, óngen jerim ǵoı, ókinishi bala kúngi sezimderimniń, kórgen-bilgenimniń kóbi kómeskilendi, umytyldy. Árkimniń týǵan jeri ózine ystyq degendeı, týǵan jerge ne jetsin. Muhtar Áýezov «Abaı jolynda» óziniń týǵan ólkesin, mıdaı dala Bórilini de jumaqtyń tórindeı qyp sýrettemeı me? Eń bolmasa jer ataýlary saqtalsyn dep, Aqtóbem týraly azdap qalam terbeıin dedim.
