Elimiz Táýelsizdik alyp, jańa dáýir tabaldyryǵynan attaǵan shırek ǵasyrdan astam ýaqyt aıasynda Ǵ.Músirepovtiń kóp tomdyq shyǵarmalar jınaǵynyń 3 tomy («Jazýshy», 2002), eksklıýzıvti «Tańdamaly shyǵarmalary» (90 baspa tabaq, 1150 bet, 200-den asa foto-sýrettermen, «QAZaqparat», 2012), «Ulpan» romanynyń «Jazýshy» (2002), «Rarıtet» (2003), «Aýdarma» (2010), «An-arys» (2009), «QazAqparat» (2012) baspalarynan qaıta basylymdary jaryq kórdi. Ǵ.Músirepovtiń birqatar shyǵarmalary buryn da kóptegen shetel tilderine aýdarylyp shyqqany málim. Al, osydan az ýaqyt buryn «Ulpan» romany Túrkııada, Ankarada, túrik tilinde jaryq kórdi. Aýdarmashysy – ǵylym doktory, túrik halyqtary ádebıetin zertteýshi Jemıle Qynadjy. Túrik tilinde shyqqan «Ulpan» romanynyń tusaýkeser rásimi Ankara qalasyndaǵy Gazı ýnıversıtetinde ótti (2016 jyl, 16 sáýir). Oǵan sol kezdegi Qazaqstan Respýblıkasynyń Túrkııadaǵy elshisi Janseıit Túımebaev, TÚRKSOI Halyqaralyq uıymynyń Bas hatshysy Dúısen Qaseıinov, EýroAzııa Jazýshylar qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Iаkýb О́miroǵly jáne Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Janarbek Áshimjan, Almatydaǵy Sábıt Muqanov pen Ǵabıt Músirepovtiń ádebı-memorıaldyq mýzeı kesheniniń basshysy retinde men – arnaıy shaqyrtýmen baryp qatystyq. Túrik ǵalymdary qazaq-túrik ádebı baılanystarynyń qazirgi damýyna toqtalǵanda Ǵ.Músirepovtiń «Ulpan» romanynyń kórkemdik-estetıkalyq, tanymdyq-tárbıelik mánine aıryqsha mán berdi. Osy oraıda Dmıtrıı Snegınniń Ǵabeńnen: «Ulpan» ne jaıyndaǵy roman?» – dep suraǵanynda, ol: «Ulpan» – meniń Mona Lızam!» – dep jaýap bergeni jıi oıyma orala berdi.
Almatydaǵy qazaq ádebıetiniń qos klassıginiń Mýzeı keshenine kelýshilerdiń deni mektep oqýshylary jáne stýdentter. S.Muqanovtyń da, Ǵ.Músirepovtiń de ómiri men shyǵarmashylyǵy mektep baǵdarlamasy boıynsha oqytylatyndyqtan, biz mektep pen mýzeı arasyndaǵy baılanystardyń ilkimdi ádis-tásilderin únemi izdestiremiz. Máselen, «Muqanovpen serýen» deıtin jobamyz Almatyda ótken mýzeıler problemasyna arnalǵan Halyqaralyq konferensııada (2015) arnaıy grantqa – bas júldege ıe boldy. Akademık-jazýshy S.Muqanovtyń 1930-1973 jyldar aralyǵyndaǵy ómir tynysy Almatymen tikeleı baılanysty. Osynda kóptegen shyǵarmalary dúnıege keldi, qoǵamdyq qyzmeti óristedi, urpaqtary ósip-óndi. Sondyqtan biz Sábeń eń jıi baratyn 14 nysandy tańdap aldyq. Bular – Qazaqstan Jazýshylar odaǵy, UǴA-nyń Ádebıet jáne óner ınstıtýty, Ulttyq kitaphana, Memlekettik Ortalyq muraǵat, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy №12 orta mektep, Haıýanattar baǵy, t.b. Al endi osylardyń qatarynda Qonaev pen Qarasaı batyr kósheleriniń qıylysyndaǵy alyp báıterek, Shevchenko men Naýryzbaı batyr kósheleriniń qıylysyndaǵy tushparahana, «Astana alańy» janyndaǵy gúlzardaǵy oryndyq ta bar. Alyp báıterekke qaratorǵaıdyń uıasyn ildik. Ondaǵy temir taqtaıshada mynadaı jazý bar: «Bul jerde S.Seıfýllınniń úıi bolǵan. Myna aǵashqa Sáken qoljýǵyshyn ilip qoıǵan. Sol qoljýǵyshtan M.Jumabaev, S.Seıfýllın, B.Maılın, I.Jansúgirov, M.Áýezov, S.Muqanov, Ǵ.Músirepov, t.b. ult zııalylary qoldaryn jýǵan». Bul mátinnen tómenirek mýzeıdiń meken-jaıy kórsetilgen... Osyndaı jazýlary bar taqtaısha 14 nysannyń bárine de ilingen. Al, tushparahanaǵa nege ildik? О́ıtkeni, osy ashanadan (qazir «Dastarhan» degen meıramhana) Sábeń jıi kelip tushpara jegendi unatqan. Sábeńniń jary Marııam apaı: «Sábıt-aý, munyń ne? Dál sondaı tushparany úıde-aq pisirip berem ǵoı!» – degende, Sábeń: «Ol jerdegi tushparanyń dámi sen jasaǵan tushparaǵa jeteǵabyl. Senbeseń, júrshi, keshke asty sol jerden isheıik!» – deıtin kórinedi. Qazir «Dastarhan» meıramhanasynyń as mázirine «Muqanov tushparasy» degen dám engizilgen. Senbeseńizder, Almatyǵa barǵanda arnaıy soǵa ketińizder. Dál osyndaı izben «Músirepovpen serýen» jobasy da ázirlenýde.
Al, «Alaqaı, alaqaı, mýzeıde balaqaı!» jobasy boıynsha shyǵarylǵan «Ǵabeń álemine saıahat» jolnusqaýlyǵynyń da jóni bólek. Bul ózi 11-13 jastaǵy balalarǵa arnalǵan. Mýzeıge kelýshi balalardyń qolyna bir-birden jolnusqaýlyq taratylady. Jolnusqaýshy (ekskýrsovod) rólin jazýshynyń Indonezııaǵa sapary kezinde,1966 jyly alyp kelgen syılyq zat – elik atqarady. Iаǵnı, jol nusqaýlyqtyń birinshi betinde mynandaı aqparat bar: «Qymbatty dos! Ǵ.Músirepovtiń mýzeıine qosh keldiń! Jazýshy 1968–1985 jyldary osy páterde turǵan. Men – Elikpin. Osy úıde turǵanyma 49 jyl boldy. Men búgin seniń jolnusqaýshyń bolamyn. Karta-syzbada 7 aıaldama belgilengen. Ár aıaldamada sıqyrly alma bólikteri japsyrylǵan. Tapsyrmalardy oryndaý arqyly alma bólikterin qurastyrsań, jazýshynyń uly sózin oqısyń». Árbir aıaldama árbir eksponattyń syryn ashady. Máselen, «Oılan, tap!» aıaldamasy. Jumbaq: «Denesi bar, sózi joq. Aıaǵy joq júredi. Kúndi, túndi ólsheıdi, Eki tildi júregi. Sheshýin kim biledi?». Árıne, sheshýi – saǵat. Al sizdiń dál aldyńyzda – úlken jar saǵat tur. Ǵabeńe 1962 jyly bir top jazýshy inileri syıǵa tartqan. Reseıdiń Saratov qalasynda jasalǵan. 23 jyl boıy jazýshyǵa ýaqyt ólshep, serik bolǵan. Jazýshy júregi toqtaǵanda – bul saǵat ta toqtaǵan. Osy jerde turǵanyna 54 jyl! Mine, óstip
Jyl saıyn Halyqaralyq mýzeıler kúni atalyp ótiledi (18 mamyr). Soǵan oraılas «Mýzeı túnin» ótkizý dástúrge aınalǵaly da biraz boldy. S.Muqanov pen Ǵ.Músirepovtiń mýzeıleri kóp qabatty turǵyn úıdiń ekinshi jáne úshinshi qabattarynda ornalasqandyqtan, kórshilerdiń mazasyn almaýdy da oılastyrýǵa týra keledi. «Mýzeı túni» is-sharasy keshki 18.00-den túngi 11.00-ge deıingi aralyqta ótedi. Kezekti bir «Mýzeı túninde» biz Ǵ.Músirepovtiń «Ekinshi Bı-aǵa» áńgimesi boıynsha shaǵyn sketch qoıdyq. Oǵan T.Júrgenev atyndaǵy О́ner akademııasy janyndaǵy ınternat-kolledjdiń shákirtteri qatysty. Rejısseri – Mádenıet qaıratkeri, professor Esim Segizbaev. Qazaq tili men ádebıeti pániniń oqytýshysy Balaýsa Aǵyman akterlyq mamandyqty tańdaǵan shákirtterin talap pen talǵam bıiginde daıyndady. Biz jaıshylyqta «Ǵ.Músirepovtiń qaı áńgimesin oqydyń?» dep mektep oqýshylarynan jıi suraımyz. Oqýshylar kóbinese buǵan kúmiljip, jaýap bere almaı qalyp jatady. Al myna tásil arqyly biz bir túnde «Ekinshi Bı-aǵany» tórt ret qoıyp, 200-ge jýyq oqýshyny qamtydyq. Tipti, eresekter de kelip kórdi. Endi olardyń jadynda Ǵabeńniń osy bir shýaqty áńgimesi uzaq ýaqyt saqtalaryna kúmán joq. О́rkenıetti elderde sol eldiń, ulttyń tarıhynda óshpesteı iz qaldyrǵan kórnekti qaıratkerlerin máńgi este qaldyrýdyń, rýhanı eskertkish qoıýdyń bir kórinisi – tulǵalyq ensıklopedııalaryn shyǵarý. Bul tııanaqty ári túpkilikti ǵylymı zertteýdi qajet etetin jumys. Kúni búginge deıin «Abaı», «Shákárim», «Jambyl», «Sáken Seıfýllın», «Muhtar Áýezov», «Qanysh Sátbaev», «Muqaǵalı Maqataev», t.b. tulǵalyq ensıklopedııalary jaryq kórdi. Almatydaǵy S.Muqanov pen Ǵ.Músirepovtiń ádebı-memorıaldyq mýzeı kesheniniń ǵylymı qyzmetkerleri qolǵa alýymen «Ǵabıt Músirepov» tulǵalyq ensıklopedııasyn daıyndap jatyrmyz.
«Ańyz adam» jýrnalynda «Ańyz adam – Ǵabıt MÚSIREPOV»: 2012 jyly qyrkúıekte (№18 (54), «Ańyz adam – Sábıt MUQANOV»: 2016 jyly qyrkúıekte (№17 (149) jaryq kórgenin, oǵan da Mýzeı kesheni qyzmetkerleri tikeleı atsalysqanyn aıta ketkim keledi. Bıyl Ǵ.Músirepovtiń 115 jyldyǵyna oraı «Mýzeıge mádenı joryq» jobasy aıasynda mektep oqýshylaryn, stýdentterdi mýzeıdegi maqsatty is-sharalarǵa tartýdamyz. Almatydaǵy Ǵ.Músirepov atyndaǵy №86 mektep-gımnazııanyń, Talǵardaǵy arnaıy mektep-ınternattyń oqýshylary, «Kamenskoe plato» sanatorııiniń demalýshylary alǵashqylar qatarynda kelip úlgerdi. Búgin M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetinde «Jahandaný jaǵdaıy men bilim berý júıesindegi Ǵ.Músirepov shyǵarmashylyǵy» atty respýblıkalyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa ótedi. Osylaısha Ǵabıt ǵumyrnamasynyń jańa paraqtary jazylýda. Joǵaryda atalǵan, atqarylǵan jáne atqarylatyn is-sharalar sonyń bir-er dáleli ǵoı dep oılaımyn.
Bıyl týǵanyna 115 jyl tolyp otyrǵan qazaq ádebıetiniń klassıgi, Eńbek Eri, akademık, halyq jazýshysy Ǵabıt Músirepovtiń shyǵarmashylyq ǵumyrnamasy HHI ǵasyrda da jalǵasyn taýyp, kitaptary jas urpaq – jańa qoǵam ókilderiniń ıgiligine aınalýda, onyń rýhanı murasy Táýelsiz Qazaq Elimen máńgi birge jasaı beretinine senimdimiz.
Ádilǵazy QAIYRBEKOV,
Almatydaǵy S.Muqanov pen Ǵ.Músirepovtiń ádebı-memorıaldyq mýzeı kesheniniń basshysy,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
