Belgili etnograf, ǵalym R.Shoıbekov «Qazaq qolóner atalymdarynyń túsindirme sózdigi» atty eńbeginde «talqy» sózine mynadaı anyqtama beripti: «Talqy – terini kerip-sozyp ıin qandyra jumsartatyn aǵash. Talqynyń ırek, súzgi, sozǵy, baspa talqy, tis aǵash, deıtin túrleri bolady... Talqymen teri ıleýdi terini talqyǵa salý deıdi. Talqymen teri ılegende bir adam terini túgin ishine qarata shıyrshyqtap búktep, ekinshi adam bastyryqty kóterip basý arqyly teriniń qurys-tyrysyn jazyp jumsartady. Erterekte qurýly turǵan talqyny kóre tura baspaı ótý jigitter úshin ábestik sanalǵan. Talqydan shyqqan terini kermelengen teri dep ataıdy» deı kelip, áıgili qolóner sheberi, pedagog D. Shoqparulynyń «Tilimizdegi «talqyǵa salyndy», «talqylandy» degen sóz tirkesteri osydan shyqqan, ıaǵnı, «Talqy erge paıda, jańbyr jerge paıda», «Kóptiń aýzy temir talqy» dep aıtatynymyz sodan» deıtin sózin mysalǵa keltiredi.
Tyńnan túren salmaı-aq, dál osy izben qoldanystaǵy zattyń ataýyn ala otyryp belgili bir uǵymdarǵa aınalǵan birneshe sózdi talqylap kórsek. Negizgi taldanatyn sózimiz – «Azat». Dese de, áńgimemizdi osy sóılemniń basynda tilimizge oralǵan «túren» sózinen bastasaq.
Túren. «Shyńjań halyq baspasynan» shyqqan «Sóz sandyq» atty túsindirme sózdikte: «Soqanyń jer jyrtatyn tisin, júzin túren deıdi» dep jazylypty. Mysaldy sózdikten alyp otyrǵanymyzben el ishinde túrenniń soqa júzi ekenin biletin úlkender az emes. Dese de aýyzdaǵy sózdiń arǵy zaty búgingi qala jastanǵan qazaqtyń kózine elestesin, kókiregine ornyqsyn degen nıetpen qaıyra eske salyp jatqanymyz. О́zi buryn jyrtylmaǵan qatty, tyń jerge soqa salǵan kisiniń tabandylyǵy qandaı bolýy kerek, oǵan jegilgen ógiz, at qandaı bolýy kerek? Ońaı emes árıne. Túren búginde basqa uǵymdarǵa da keńinen qoldanylady. «Tyńnan túren saldy» dep ǵylym, shyǵarmashylyq, óner, taǵy basqa salalardaǵy dara jol tapqan adamdarǵa qarata aıtyp jatamyz.
Azat. Biz únemi qoldanatyn jáne kishigirim turmystyq deńgeıde emes, uzaq tarıhtyń uzyna boıyndaǵy úlken eldiktiń, bıik armannyń beınesi retinde qoldanylatyn sóz. «El azat boldy», «Azattyq ańsaǵan babalar», «Azattyqqa qolymyz jetti» degendeı úlken uǵym. Endi osy sóz kádimgi kıiz úıdiń keregesimen baılanysty bolyp shyqty. Qalaı?
2008 jyly jazda rejısser Aıgúl Qajybekqyzynyń usynysymen kıiz úı týraly derekti fılm túsirýge aýylǵa barǵan edik. Operatorymyz – bul kúnde birneshe tolyq metrajdy mýltfılm jasap úlgergen Turdybek Maıdanuly. Kózdegenimiz – meniń ákem. Ákeme túsindirip aıttym, ol kisi birden kelisti. Qysqasy, sol jerde aptalap jatyp kıiz úıdiń qańqasy qalaı jasalady, qaı quraldy ne dep ataıdy, shamamyzdyń jetisinshe bárin túsirdik. Kıiz úıdiń aǵashyn daıyndaýdan bastap (úıaǵash daıyndaý degenimiz – orman ishinde júrip taldyń qaı butaǵy ýyq, qaı butaǵy keregege jaraıtynyn baıqap, tańdap júrip kesip alý ǵoı. «Orman aralaǵan úıshi, el aralaǵan synshy bolady» degen maqal sodan shyqqan) mor salyp, tez quryp, kerege kóktep, ýyq qalamdap, shı orap, basqur toqyp, qoı qyrqyp, kıiz basyp, týyrlyq jasap degendeı, aqyry aıaǵynda bir úıdi tolyqtaı tigip shyǵý barysy qamtyldy.
Sondaǵy bir ǵana jaıǵa toqtalaıyq. (Beıne kóriniske nazar salyńyz. Aıgúl Qajibektiń «Jurt» derekti fıliminen úzindi) Keregeni kóktep, jaıyp jatqan ákemniń inisi Nurtaı Musauly aǵamyz keregeniń ortasyndaǵy kóktelmeı bos aıqasqan bir tusyn «muny azat deımiz» degeni. Al, keregege kók ótkizý úshin tesip jatqan kezde ákem: «azattyǵyn durys qaldyryńdar» degeni esimde. Sonda keregeniń azat qaldyratyn tusyn «azattyq» deıtin bolyp tur ǵoı. Tipti keregeniń jaıylyp, jınalýynda birden-bir sebepshi sol azat eken. Azattyǵy bolmasa, keregeńdi keń jaıyp, aqordańdy alshaıtyp tige almaıdy ekensiń. Sol bir sóz kóp oıǵa qaldyrǵan. Sirá, bizdiń «azattyq» uǵymymyzdyń tórkini osynda jatqan joq pa?
Keıin R.Shoıbekovtiń «Qazaq qolóner atalymdarynyń túsindirme sózdigin» aqtaryp otyryp «azatpen» qaǵaz betinde jolyqtyq: «Azat – keregedegi ádeıi tesilmegen oryn. Azat qaldyrmaı keregeniń barlyq kózderin kóktese, keregeniń qanaty jıylyp-jazylmaıtyn bolady» dep anyq jazylypty. Sonymen qosa: «Azat kerege – esiktiń bosaǵasyna taqaý jerde dara, jeke qalǵan keregeniń basy» deıdi. Onymen de qoımaı, «azat qaldyrý – keregeniń bas sanyna qaraı ýyq sany da kóbeıip otyratyndyqtan, arasynda bir jelini kóktemeı bos qaldyryp otyrý (bul jelkóz keregede qoldanylady)», dep jazady. Já, budan ne uqtyq?
Budan azat sózi keregeniń bos, derbes, erkin turǵan bóligine baılanysty aıtylyp otyrǵanyn qapysyz ańǵaramyz. Aıtylýy ǵana emes, atqaratyn qyzmeti de bizdiń uǵymymyzdaǵy azattyqqa saı kelip turǵan joq pa? Azattyq pen bostandyq ekeýiniń aǵaıyndy uǵym ekenin osy jerden anyq kórip turǵan joqpyz ba?!
Sál túsindirme jasaı ketelik, jalpy, kerege tor kóz, jelkóz dep túrge bólinedi. «Azat qaldyrýǵa» berilgen anyqtamadaǵy sóılem sońyndaǵy jaqshaǵa alynǵan sózden sony ańǵaramyz. Tor kóz keregeniń aǵashy kóp, aýyr keledi. Kóbinde baı-manaptyń alty qanat aqordalarynyń keregesi tor kózdi bolady.
Sonymen, bizdiń paıym «azat», «azattyq» sózderiniń tórkini, sonaý este joq eski zamandardan beri atalarymyzben birge jasasyp kele jatqan, qazaq degen ataýmen bir uǵymǵa aınalǵan, bul kúnde ǵalymdar «ǵalamnyń modeli» dep tańdaı qaǵyp, tamsanyp otyrǵan kıiz úıdiń keregesine baılanysty deıdi. Azattyǵy bolǵanda keregesi keń jaıylyp, erkin dalany en jaılap ósip-óndi, azattyǵyna qaýip tóngende keregesiniń bas-aıaǵyna kereqap kıgizip túıesine teńdep kóship-qondy. Shyndyǵynda (uǵym retinde de) azattyǵyń bolmasa keregeń keń jaıylar ma?.. Fılosofııalyq, qaǵıdattyq turǵydan alsaq ta, «Azattyq» sózi búginde keń qoldanystaǵy «Táýelsizdik» sózine qaraǵanda áldeqaıda dáldikke ıe sekildi. Árneden tolyqtaı táýelsiz bolý álemde joq zańdylyq ekeni ámbege aıan. Al azattyq keregeniń bos qaldyrǵan kóginiń ornyndaı, bir jaǵy belgili bir tártippen aınalasyna baılana otyryp, belgili deńgeıde erkin bolady. Iаǵnı, álemge ortaq qaǵıdalarǵa baǵyna otyryp óz aıańda erkin bolý.
Shyndyǵynda jaratylys zańdylyqtaryna saı uǵymdar adamdar sanasyn ylǵı da durys túsinikterge jeteleıdi. Atalarymyz qaldyrǵan «azat» sóziniń tereńine óremizdiń jetisinshe osylaı bir boılap kórdik. Artyq-kemi, alyp-qosary bolsa, aıtary bar azamattar óz oılaryn ortaǵa sala jatar. Múmkin, «azattyq» sózi aldymen paıda bolyp, ol uǵym keregeniń azat jerine ataý bolǵan shyǵar dep te oılaýǵa bolady. Alaıda, kerege azatsyz jasalynǵan joq qoı. Ol ýaqyt tehnıkanyń aldymen dúnıege kelip, odan keıin ǵylymy paıda bolatyn kez ekenin eskersek, qaıtadan áýelgi oıymyzǵa taban tireýge týra keledi. Al, til salasynyń bilgirleri parsysha «azatı» deıtin sóz bar ekenin, ol bizdiń «Táýelsizdik» degen uǵymǵa keletinin de alǵa tartady.
Aqyry áńgimemiz kıiz úıdiń aınalasynda bolyp jatyr ǵoı, kóńilge túıip júrgen taǵy bir-eki sózdiń tóbesi kórinip tur eken, oraıy kelip turǵanda ony da aıta ketsek artyq bolmas.
Maımóńke. Ádette, bir nárseni tótesinen aıtpaı, ár neni mysal etip, ár jaqtan oraǵytyp sóılegen adamǵa «nege maımóńkelep tursyń?» dep jatamyz. «Maıbasar maımóńkelep, aıtaryn aıtyp bolmaı, Bójeıdi dińkeletedi» (M.Áýezov). «Bıliktiniń aldynda maımóńkelep» dep te aıtamyz.
S.Qasımanovtyń «Qazaq halqynyń qolóneri» atty túsindirme sózdiginde: «Maımóńke – toqymashylyq isinde kilemniń, termeniń, alashanyń jipterin terip otyratyn qaıqy basty, juqa aǵash qalaqsha. Terme toqýdaǵy ótkermeleý, ilmekteý, maımóńkeleý jumystarynyń barlyǵy da eseptep sanaý arqyly oryndalady», (Almaty. 1969. 229-bet) degen anyqtama beredi.
Endi túsinikti boldy. Bala kúnimizde qulaǵymyzda qalǵan, ásirese basqur toqyp otyrǵan ájelerdiń aýyzynan kóbirek shyǵatyn osy sózdiń maǵynasyna kózimiz endi tolyq jetkendeı. Qoshqar múıiz, syńar múıiz degen sekildi túrli órnekterdi shyǵarý úshin qyzyl, sary, aq, kók degendeı túrli jipterdiń bárin eseptep ilip otyrý tóteleı tartýǵa kelmeıtin jumys qoı. Ony tek maımóńkeleý kerek. Árıne, ol da óner. Maımóńkeleı alatyndar ǵana maımóńkeleıdi. Solaı. О́rmektiń zańdylyǵy keıde ómirdiń de zańdylyǵy.
Tez. Tez – kıiz úıge qajetti aǵashtardy mordan shyqqannan keıin túzetetin, ıetin qural. «Tezi» dep te aıtylady. Ýyq, keregeniń bárin sol tezdiń ketigine (ol tezdiń aýzy delinedi) salyp ıedi, qısyǵyn túzeıdi. «Tentegin tezge salyp» tirkesi de osydan shyqqan. «Jınalysta oblysy ákimi aýdan ákimin syn-tezine aldy» dep jazylyp jatatyn aqparattardyń arǵy jaǵynda osy «tez» jatyr. Alaıda, «syn tezine aldy» degendi baspa-bas uqsaq, «synady jáne túzedi» degen maǵyna beredi.
«Tezbasynda qısyq aǵash jatpaıdy». Jastaryn jaqsy jolǵa baǵyttap otyratyn ustazy nemese qarııasy bolsa, ol aýyldyń ury-qary, sodyr-sotanaq, sumpaıy, suǵanaq, qaıyrymsyz, qanisher, qısyq minez, qyńǵy-qyńyr, ótirikshi, sýaıty bolmaıdy degendeı sóz ǵoı jalpy.
«Qısyǵyńdy túzeýge qurǵan tezdi –
Qarııa dep bilgeısiń qyran kózdi.
Moıynyna qoıatyn,
tenteginiń
etiginiń
basynda turǵan sózdi», dep keletin jyr shýmaqtarymyz da osy aǵash túzeıtin tezdiń adam túzeıtin ustazdyq, aqsaqaldyq uǵymǵa aınalǵanyn aıqyndap turǵandaı. Qadaı qaraǵan kózimen tentektiń basyn tómen salbyratyp, janarymen etiginiń basyn shuqytatyn jáne únsiz ǵana kinásin moıynyna qoıyp beretin parasat pen mys...
Erikti aýyzǵa bórikti bas syıǵan qazirgideı almaǵaıyp ýaqytta aýmaqty bolmasa da áýletti tezge salyp otyrar úlkender kóp bolsa eken, zańymyz da bir qadamyn shalys basqan jandardy birden tizege salyp syndyryp emes, tezge salyp túzeıtin baıaǵy babalar bıigindegi adamı qaǵıdattarǵa súıene qyzmet etýge baǵyttalsa eken degen tilekpen sózimizdi aıaqtaıyq. Azattyǵymyz aman bolǵaı!
Ularbek Nurǵalymuly
«Egemen Qazaqstan»
