Belgili synshy, ádebıettanýdy tereń mazmundy keńinen taratyp, kóptiń ıgiligine aınaldyrýda ulan-ǵasyrlyq eńbegin sarp etti. О́ziniń 60 jyl shamasyndaǵy jemisti, kópsalaly tereń, teorııa men praktıkany ushtastyrý jolynda 1948 jyldan baspa betinen belgili bolǵan Serik Smaıyluly 40-tan astam monografııa, 700 ǵylymı-ádebı syn eńbekterin jaryqqa shyǵardy. Biraz kitaptary Odaq jáne respýblıka baspalarynda orys tilinde basylyp shyqty. Osy ushan-teńiz aqyl-oı, jasampazdyq izdenistiń 40 kitaby, birneshe júz maqalalar baspadan shyqqanyn, olarǵa kúni-túni sarp bolǵan saraptaý, taldaý, tyń pikir aıtý quraldary qazirgi zamandaǵy kompıýter, ınternet múmkindigimen teńdeý qaıda, mańyna da janasa almaıdy ǵoı. Qandaı qajyrly eńbekqorlyq, ózin-ózi qamshylaı alǵa tartý, halyq qazynasyn, onyń qyrshyn jastaryn, janynan azappen aıyrylǵan arystardy arhıv astynan, shań-tozańda jatqan tamasha týyndylaryn sýyryp alyp, kópshiliktiń rýhanı baıý quralyna aınaldyrdy. Shyǵarmashylyq eńbekteri tek bes saýsaqtyń damylsyz qımyldaýy arqyly qalamsaptyń sııasyn tek qaǵaz betine túsirý qazirgi kompıýtermen jumys isteıtinderge óreskel kórinetindigi belgili ǵoı. Baıaǵy súıkimdi, janǵa jaqyn, asa qarapaıym, ulylyǵyn ulyqtaýdyń múldem elesi bilinbegen er-azamat.
Uly Otan soǵysynyń at tóbelindeı azaıǵan ardagerleri Sultan Jıenbaev, Sháńgereı Jánibek, Amanjol Qalyqov Serik Qırabaevty «Seri-aǵa» dep erkeletedi, qurmetteıdi. О́ziniń bııazy minezi, birqalpy, ushan-teńiz eńbegi aqsaqal maıdangerlerdiń peıilin ózine eriksiz aýdarady.
Men Serik Smaıyluly Qırabaevty 1952 jyldan beri bilemin, istes boldyq. Ol sol kezde «Pıoner» jýrnalynyń redaktory edi. Redaksııada ózin qosqanda úsh adam istedi. Olar kópshilikke belgili qalamgerler Muqan Imanjanov, Temirǵalı Nurtazın edi. Juqa ǵana jýrnaldyń jumysyn sátti bastady. Janashyr oqýshylardy ózine tarta bildi. Keletin kisilerdi jyly qabaqpen kásibı túrde qarsy aldy. Kózge iliner-ilinbes, biraq mazasyz uıymdastyrý jumysyna kóńil bólýge, qolǵa alýǵa týra keledi. Redaktorǵa jaýapkershilik jabysyp qalatyny aıdan anyq. Jýrnalıstik kásip kese-kóldeneńdep jas daryndy baýrap áketti, tvorchestvolyq qarqynyna sheberligi qosyldy. Baldyrǵandarǵa arnalǵan ádebı-qoǵamdyq jýrnalǵa jas qalamgerler jıi keletin edi. Redaktor, onyń eki áriptesi jas qalam ustaǵandardyń basyn biriktirdi. Uly Otan soǵysy aıaqtalar kezde saılanyp, 1953 jylǵa deıin Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetin atqarǵan Jumabaı Shaıahmetov qazaqtyń jas daryndaryn qoıyn kitapshasyna jazyp alatynyn aıtýshy edi. Sol tizimniń birinshi qatarynda Serik Qırabaev turdy. О́ıtkeni, Serik ylǵı Ortalyq Komıtettiń Bıýro májilisterine Ortalyq Komsomol Komıtetiniń hatshylarymen birge shaqyrylatyn. Birde Jumekeńniń maǵan «Kenjebaev, sen ana Qırabaevty qoldaı júr, daryndy jas. Biz ony keleshekte jaýapty jumystarǵa tartamyz», dep aıtqan tapsyrmasy áli esimde. Sondyqtan men Serikke osy kishigirim maqalany jazýǵa usynys jasadym. Ol qabyl aldy. Árıne, men ádebıette oqýshy, fılosofııalyq oı eleginen ótkizýshi ǵana ǵalymmyn. Menen kósh ilgeri tereń, jan-jaqty tolaǵaı teńizdeı tolqyǵan oılarymen jazatyn ataqty ǵalymdar, aıtalyq, Seıit Qasqabasov, Jumaǵalı Ysmaǵulov, taǵy basqalar da daıyn ǵoı.
Serik Smaıylulynyń otbasy – asyl jary Álııa Sársenqyzy Beısenova, eki balapany Nur jáne Álim, basqa da týystary, ásirese, Dámesh apaımen aralas-quralas bolǵanymyzǵa, mine, 66 jyldan asty. Alǵa ǵana zymyraǵan, qaıta aınalmas ýaqyt kóńilge medeý ári kóńil qaldyratyn ókinish.
Osy uzaq merzimdi qatynasta záredeı kóńil qaldyratyn minezi bolǵan emes. Men shyn qııada jaıyla mardymsymaı, qarapaıym, kishipeıil qalpyndaǵy baıaǵy bııazy Serik baýyrymdy ǵana basyma kóteremin, zor maqtanysh etemin.
Bir ǵana zertteý qyzmetimen aınalysyp júrmeıtin. Ǵylymǵa baılanysty alys-jaqyn saparlarǵa shyǵyp Máskeý, Baký, Lenıngrad, Kıev, Tashkentte bolyp, ataqty ǵalymdarmen pikir almasyp, asa súıikti jubaıy Álııamen birge geografııanyń ataqty orys ǵalymdarymen kezdesip, sóılesip, tipti Álııa Sársenqyzynyń ustazy Aqjan Mashanımen Sırııaǵa baryp, Sham shaharyndaǵy Kishi qaqpa aldyndaǵy qorymda ál-Farabıdiń jerlengen beıitine belgi de qoıyp qaıtqan.
Synshy-ádebıetshi S.Qırabaev ádebıet alyptarynyń tvorchestvosyn zertteýdi áste báseńdetken emes. Spandııar Kóbeevtiń shyǵarmashylyǵy, 1937 jyldardaǵy qazaqtyń tarıhı tulǵalaryn, eshbir jazyqsyz oqqa ushqan qazaq-keńes ádebıetiniń klassıkteri Sáken Seıfýllın, Beıimbet Maılın, Ilııas Jansúgirov aqtalǵan soń, olardyń sóz jetpes baǵaly muralaryn, esimderin qadirlegen halqyna qaıtarýda aıtarlyqtaı eńbek jasady.
Jer men kóktiń qasıetin qos qanatyn jaıyp tastaıtyn aqqýlardyń aıdyn kóli sııaqty, Seri-aǵań men Álııa Sársenqyzynyń otbasy, jalpy qoǵamdyq jaıtqa tán mindetter men máńgilikter zańynan bólek turǵan joq. Otbasy – ulttyq, memlekettik uıa. Osy uıadan talaı daryndy túlekter qanattanady. Azamattyqtyń shyńynda qalyqtaıdy. Týǵan halqynyń mán-jaıyn óz ómiriniń ózegine, maqsaty men mánine aınaldyrady. Solardyń biri – elge, jerge, tarıhqa belgili Serik Qırabaev pen Álııa Beısenovanyń attary, olardyń otbasy. Álııa Sársenqyzynyń «О́mir ótkelderi» eńbeginde «Men erte turmys quryp, úlken apamnyń qolynda ómir súrdim» dep jazdy. Odan soń ol kezdegi turmystyń qıyndyǵy, oqý qajettiligi, balapandardyń kózin ashyp, dúnıege kelýi, ásirese, tuńǵysh balbóbek Nur, odan soń Gúlnár, Ádildiń dúnıege kelýi áke-sheshelerin, týystaryn shynaıy qýanyshqa bóledi. Nemerelerin bastaryna kóterdi. Jandarynan qaldyrmady, erkeletti, jyly qoıyndarynan shyǵarmady. Nemereler ıisi ata-ana mereıi bir-birine ulasyp, jupar ańqyǵan jaıǵa jeteledi. Qandaı yrys, jetistikke keneldi.
Seri-aǵań Nurdy kózinen bir de bir tasa qylmady. Ákesine tárbıeleýge bermedi, týystar úıine qondyrmady. Seri-aǵań Nurdy N.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń aspırantýrasyna jiberýdi eske salýǵa kelgende odaqtyq joǵarǵy mınıstrliktiń kadrlar basqarmasynyń bastyǵy Vasılevke jáne mınıstrdiń orynbasary Stanıkke hat joldadym. Rahmet! Olar dereý bir oryn berdi. Nur MGÝ-diń aspıranty boldy. Ol kezdegi MGÝ dúnıe júzindegi joǵary oqý oryndarynyń biri bolatyn. Qazir men Nurmen áriptespin, fılosofııamen shuǵyldanamyz. Nur aǵylshyn jáne basqa da tilderde jazyp, sóıleıdi. Men bolsam 90-nan asa jańa ǵylym, jalpy fılosofııa teorııasynan bólinip shyqqan ǵylym tarıhymen, fılosofııasymen shuǵyldanýdamyn. Máskeýdegi Patrıs Lýmýmba atyndaǵy halyqaralyq ýnıversıtettiń birinshi prorektory Nur Serikuly Qırabaev Almatyda sol kezdegi Fılosofııa, polıtologııa jáne dintaný ınstıtýtynyń dırektory, Qazaqstan Ulttyq akademııasynyń korrespondent múshesi Zarema Káýkenqyzy Sháýkenovanyń tikeleı basshylyǵymen jemisti ótken I fılosofııalyq kongreste tereń, osy ýaqyttaǵy problema – jahandaný ózgerisi jóninde kólemdi ǵylymı zertteýin ortaǵa saldy.
Atalarymyzdyń «alyp – anadan» degen qaǵıdasy eskirmeıtin ósıet.
Nur, Gúlnár, Ádil dıplomattyń ardaqty anasy – Álııa Sársenqyzy Beısenova 1932 jyly 25 naýryzda Qaraǵandy oblysy Jańaarqa aýdanynda dúnıege kelgen. Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynyń doktory (1984), professor (1985). Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi (2005). Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy syılyqtyń ıegeri (2013). Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń geografııa jáne ekologııa ǵylymı-ádistemelik ortalyǵynyń ǵylymı jetekshisi Á.Beısenova – Qazaqstan fızıkalyq geografııasy men ekologııasy salasyndaǵy kórnekti ǵalymdardyń biri. 600-ge jýyq ǵylymı eńbek jazǵan, onyń ishinde monografııalary, oqýlyqtary jıyrmadan asady. 50 jyldan astam ýaqyttan beri Á.Beısenova Qazaqstan tabıǵatyn zertteý tarıhymen shuǵyldanyp keledi. Osy taqyrypta kandıdattyq (Máskeý, 1967 j.), doktorlyq (Baký, 1984 j.) dıssertasııalar qorǵady.
Serik pen Álııanyń otbasy, ǵylymı bolmystary ońaı bola qoıǵan joq. Eńbek, izdenis, qushtarlyq qasıetteri halqyna eleýli eńbekter syılap, óz attaryn, qazaq atyn shyǵarýdy kózdedi. Aıtýǵa ońaı, iste qııamet qıyn, ekeýiniń jazǵanyn qosqanda 60 zertteý ǵylymı kitaptary, 1400 ǵylymı kólemdi maqalalar halyq ıgiligine jumsalýda. Nur Serikulynyń ǵylymı eńbekteri qanshama deseńizshi. Sonda bul ǵylym bulaǵy tasyp jatqan otbasynan bir kitaphanany toltyratyn eńbekter jaryqqa shyqty.
Osy qajyrly eńbek, ýaqytty tıimdi, únemdeı, baǵalaı paıdalaný dárejesinde jeke-dara ǵylymı ataqtarǵa, syılyqtarǵa, memleket marapattaryna ıe boldy. Qazaq mádenıeti men órkenıetiniń shyńyna erli-zaıypty ǵalymdar shynaıy jetistikterimen shyqqany zor maqtanysh. Serik Qırabaev, Álııa Beısenova Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi bolyp saılandy. Erli-zaıypty ekeýiniń birdeı akademık bolýy Qazaq Respýblıkasy tarıhyndaǵy úshinshi ǵana jaı. Akademık atanǵan birinshi erli-zaıyptylar semeılik Láılá Bazanova men oraldyq Fazyl Muqametqalıev, ekinshi akademıkter atyraýlyq Salyq Zımanov pen qaraǵandylyq Shárbanı Batalova boldy. Fazylmen de, Salyqpen de tyǵyz aralastyq. Seraǵań da meniń jubaıym Naǵımaǵa jáne maǵan jezde bolyp keledi. Budan artyq maqtanysh bolmas.
Al Seraǵań men Álıshaǵa shalqyǵan shańyraqtaryń súıinishi saırap, qýanyshy qaınap, tek jaqsylyqqa, aıtýly tabysqa jete berińder demekpin.
Saǵyndyq KENJEBAEV,
Uly Otan soǵysynyń ardageri,
Ulttyq Ǵylym akademııasynyń qurmetti akademıgi, professor, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory
ALMATY
