1988 jyl. 15 tamyz.
Aspan teńiz betindeı kókpeńbek. Tup-tunyq. Alataýdyń kók torǵyn etegi munarsyz múlgip, kókke shanshylǵan shyńdary shańqıyp turdy.
Tańǵy serýennen kelip, úıge kire bergenim sol edi, telefon shyldyr ete qaldy.
– Allo, tyńdap turmyn, sizdi…
– Bul – Frýnzeden. Men Jálel Sadyqov...
– Á, Jáke! Sálemetsiz be?
– Sálem, Ilııa! Ilke, men Qyrǵyzstan mádenıet mınıstrliginen… osynda bas redaktormyn ǵoı. Bizde KSRO halyq artısi, Qyrǵyz KSR Memlekettik sımfonııalyq orkestriniń bas dırıjeri, Asanhan Jumahmatov degen kisi bar emes pe, ózińniń dosyń, sol Asekeńniń bir sálemin aıtaıyn dep…
– Iá, Jáke!
– Búgin Frýnzede… keshki saǵat jeti otyzda Toqtaǵul Satylǵanov atyndaǵy fılarmonııa zalynda «Shyńǵys Aıtmatov jáne mýzyka» degen ádebı-mýzykaly kesh ótedi. Afıshalary biraz kúnnen beri ilýli tur. Konserttiń ekinshi bóliminde «Jámıla», «Qyzyl oramaldy shyraılym, meniń» povesteri boıynsha jazǵan tórt ániń oryndalady. Osy konsert jaıynda Asekeń Almatyǵa barǵan bir saparynda ózińmen aqyldasyp, kelisipti.
– Ondaı áńgime bolǵan, Jáke.
– Bul – Shyńǵystyń alpys jyldyǵyna oraı ótkizilip jatqan mádenı sharalardyń biri ǵoı. О́zińe eki-úsh kúnnen beri úzbeı telefon soqtyq. Úıde bolmadyń. Endi ǵana sáti tústi. Bilem, ýaqyt tyǵyz. Kelgeniń jaqsy. Kútemiz.
Men esh oılanbastan baramyn, Jáke, – dedim.
Qyrǵyzdyń ózimmen dos-kóńildes kórnekti aqyny, dramatýrg Jálel Sadyqovpen aradaǵy bátýáli sóz osylaı boldy.
Biz tez jınalyp, kishi ulym Danııar men jeti jasar nemerem Álııany alyp, ózimizdiń «Volgamen» jolǵa shyqtyq. Sergek sezimdi, jarqyldaǵan Danııar: «O, zdorovo, Shyńǵys Aıtmatovpen júzdesemiz! Men – Danııarmyn ǵoı! Shyńǵystyń Danııarymyn! Al, bizdiń Alıýshka Shyńǵys aǵamen birge sýretke túsedi, televızorǵa shyǵady!» dep qatty qýandy. Adam mundaı sátte tolqıdy, keıbir jaıdy eske alady. Men zal lyq tolǵan úlken konsertti elestettim. San-saqqa júgirip, sharq urǵan qııalym meni Frýnzege qaraı áketip bara jatty…
Danııardyń áni
«Jámıla» povesinde Jámılanyń qaınysy Seıit: «Ar-daıym bır jakka jol júrórdó men ýshýl alkashy jónekeı jygashtan jasalgan súróttún aldyna kelıp týram. Myna erteń de aıylǵa jónóımún. Súróttý karap, men andan jolýma ak tılek bata alyp jatkan óńdúú, any kópkó tıkteım» deıdi.
Seıit sýretshi edi. Seıit Jámıla men Danııardyń sýretin salsa, men bul eki ǵashyqtyń mahabbat ánin jazdym! Mahabbat áni! Ár kez Frýnzege, qyrǵyz eline jolym túsedi. Sonda saparǵa shyǵar aldynda meni de sol óz ánderim tolǵanysqa salyp, qıly-qıly oılarǵa jeteleıdi.
Mine, meni ótken kúnder elesi eleńdetip, jol ústinde án terbetip keledi.
Qalaı shyǵyp edi, sol ánderim?
1959 jyldyń tamyz aıy.
Ýnıversıtetti bitirip, «Qazaqstan pıoneri» gazetine qyzmetke turyp, az kúnge elge kelgem-di. Bizdiń aýyl jylda ózderiniń qonatyn jaılaýy – sýy káýsar Kólme-Kóldiń jaǵasynda otyrǵan-dy.
Qarataýdyń batysqa qaraı sozylatyn kóp silemi bar. Sonyń biri – Aqtaý. Aqtaý bizdiń aýyldyń tusynda bıikteıdi. Onyń kún jep, jel mújigen qyzylqońyr kerege tastaryn jaryp shyǵyp, altyn sáýlesi alýan túspen qubylyp, jamyraı júgirgen kúmis úndi bulaqtary osy Kólme-Kólge kelip quıylady. Jan-jaǵy siresken qara jartas, jaratylys ózi shegendep tastaǵan Kólme-Kól birde sulýdyń kózindeı tunyp, móldireıdi, jatady kerilip, birde tolqıdy kóbik shashyp. Balalyq kez, jastyq dáýren, beımaza júrek uıyqtatpaıtyn aıly túnder… bárin eske salatyn Kólme-Kól, bul! Sylań qaqqan aqqý, qazy jarqyldaǵan qııalym bolyp jan terbeıtin Kólme-Kól, bul! Alǵashqy júrekjardy ánimniń alaburtqan tolqyndaı qyzýly lebin bergen Kólme-Kól, bul!
…Kishi besin kezi. Úıde kitap oqyp otyrǵam-dy. Kún qyzýy qaıtqan shaq. Taý jaqtan qońyr salqyn lep bilindi. Sapyrylǵan tolqyn úni estildi. Kól shýy, ol! Eliktirdi. Dál osy kezde syrttan tanys ún shyqty. Bizben týys Nurǵalı aǵaı! Menen tórt-bes jas úlken. О́zi muǵalim. Tarıhshy, ádebıetshi. «Tiri Táttimbet!» Dombyrasy adamsha «sóıleıdi». Sózge tuıyq, kóp úndemeıtin tuńǵıyq jan.
– Ilııa, kóldi ańsaǵan shyǵarsyń, -dep ol kúle sóılep úıge kire berdi.
– Iá, – dep Nurǵalımen qýana qol alystym.
– Seıildep qaıtaıyq, – dedi ol qolyndaǵy eski jýrnalǵa úńilip, – qymyz bar ma?
– Otyryńyz, Nureke.
Ekeýmiz bir-bir tostaǵan qymyz ishtik. Syrtqa shyǵyp, úı irgesindegi kóldi jaǵalap kete bardyq.
Nurǵalı soǵystan keıingi jyldary Almatyda Kazpıdiń janynan ashylǵan eki jyldyq muǵalimder kýrsyn bitirgen-di. Arada biraz jyl ótken soń ol sol ınstıtýttyń til-ádebıet fakýltetine syrttaı oqýǵa tústi. Osy ótken shildede Almatyda bolyp, kezekti sessııasyn tapsyryp qaıtqan-dy.
Nurǵalıǵa kózimniń astymen qarap qoıam. Ol áldenege ishteı tolqýly. Biz ún-túnsiz kól jaǵalap biraz júrdik. Bir kezde tóbemizden jalǵyz aqqý ushyp ótti. Nurǵalı oǵan uzaq qarady. Muńaıdy. Del-sal. Qabaǵynda kirbiń. Ol enjar kóńilmen: – «Qyrǵyz jazýshysy Shyńǵys Aıtmatovty júzdestire aldyń ba? Astanada júrsińder, – dedi, – shirkin-aı, ózimen bir tildeser me edi!».
Men kútpegen saýal. Birden ne derimdi bilmeı bógelip qaldym. Ol áp-sátte ǵaıyp bolǵan aqqýdyń sońyna saryla qadaldy. Onyń osy bir qobaljýly keıpine tańǵalyp, bireýlerdiń: «Nurǵalıdy ezip bara jatqan ne oı?» deıtin sózderi esime tústi. Ákesi Asan atamyz el-jamaǵatqa sózi ótken, asa yqpaldy, salt jónin myqty ustaǵan, óz degeni bolǵan, jýantuǵyr, myǵym jan edi. «О́zimizdiń eski súıek… ózimizdiń Alsaıdyń qyzy!» dep jalǵyz uly Nurǵalıdy aı-shaıǵa qaratpaı, jar tańdatpaı, jap-jas qalpynda Rahıma jeńgemizge úılendirip qoıǵan-dy. Úsh ul, bir qyzy bar. Biraq, Nurǵalı salqyn… qabaǵy qatyńqy júredi.
Nurǵalı «Shyńǵystyń Danııary! Onyń júregi» – dedi sál ǵana kúlimsirep.
Sóıtti de ol qolyndaǵy jýrnaldyń betterin asha bastady. «Alatoo» jýrnaly… ábden eskirgen, keı jeri syzylǵan, keı tusyna lep belgisi qoıylǵan; biraz betteri joq, jyrtylǵan. Túbi qaıta túptelgen. 1958 jylǵy onynshy sany.
– «Obon» degen povest.
– Nureke, «Jámıla» ǵoı bul!
– Iá, byltyr osy povest «Novyı mır» jýrnalynyń segizinshi sanynda jarııalanypty. Ol qolǵa túspedi. Almaty jurtshylyǵy oqyp, dýyldasyp jatyr eken. Izdedim. Taptyrmady. Joq, bireýdiń qolynan kórdim de, biraq, ıesi bermedi. Orysshasy myqty desedi. Myna «Obondy» osy sapar Frýnzeden aldym. Áıteýir oqyp úlgerdim. Al, menen keıin oqyǵandardyń isin qara, keı betin jyrtyp áketipti.
Nurǵalıdyń qyz reńindeı jumsaq, uıań óńine dyz etip qyzyl nur oınap shyǵa keldi. Anaý-mynaýǵa bylq etpeıtin jannyń sharasy keń janarynan ushqyn bilinip, ol tepsine týlaǵan bula sezimin zorǵa tejep, jaı ǵana tolqyǵan kóldiń aq jolaq bop tartylǵan alys shetine tebirene qarap: «Qyzyq eken, – dedi ol myrs etip, – báriniń aty ózgergen. Adam aty, jer aty… Shyńǵys ony ózinshe atapty. Bizdiń aýyldaǵy bolǵan jaıdy ol kimnen estigen? Kim jetkizgen Shyńǵysqa, ony?».
Nurǵalıdyń bul sózine men ishteı tańǵaldym da qoıdym.
Osy áńgimeden keıin adamǵa syr asha qoımaıtyn tomyryq jan maǵan úıirile berdi. Onymen bir suhbatty kúnder bastaldy.
Shirkin, salqyn samaly lyp-lyp etken jaılaýdyń aıly túnderi! Nurǵalı ekeýmiz kúnde kól jaǵasynda uzaq qydyramyz. Kólme-Kóldiń aıdyny qalaıydaı jaltyrap, jaı ǵana shymyrlap jatady.
Sondaı bir typ-tynyq maqpal tún…
Kók júzinde jaqut shashylǵandaı… juldyzdar! Tolyqsyǵan altyn aı! Únsiz ǵana demin alyp, taý qalǵıdy.
Aýyl jaqtan syzylyp án estildi. Tún tynyshtyǵyn buzbaıtyn bir uıań, bııazy ún. Nurǵalı kólge tóne qarap turyp: –
Tyńda… tyńda! – dedi selt etpeı uıyp, - bul án bizdiń aýylda baıaǵydan beri aıtylady. Ony óziń bilesiń. Tyńdashy:
Jaıdyń bır gana tolýk kezınde,
Adyrlýý ǵana toonýn betınde…
– Shyńǵystyń «Obony» oqyla bastaǵaly beri biraz saıabyrsyǵan bul án qaıta jańǵyrdy. Qalıqa, Sábıǵa, Bátımalar… osy shesheleriń, jeńgeleriń salǵan án. Sen soǵys jyldarynda kishkentaı balasyń. Biz eseıip qalǵan edik. Kóp jaı esimizde.
– Biz de kórdik, keıbir jaıdy, Nureke.
– Iá... Shyńǵystyń myna shyǵarmasyn oqydyń ba, óziń?
– Oqydym. Orys tilinde.
– Sol jyldar keldi me, kóz aldyńa?
Men únsiz ǵana bas ızedim, sol ómir jalt-jult etken eles bop.
– Soǵys mezgilin jazýshylar kóp jazdy, Ilııa. Oqydyq birazyn. Qyzyqtylary bar, árıne. Biraq, Shyńǵystyń «Jámılasyndaı» kitap jazylmapty. О́zi pyshaq syrtyndaı ǵana, jup-juqa. Jan-júrekti terbeıtin bir ystyq tebirenis. Bizdiń aýyldaǵy bolǵan ómir… tańǵalam osyǵan. Iá… ıá, sol surapyl jyldarda myna mańqıyp turǵan taý qoınaýy azaly únmen kúńirendi. Kólme-Kól yńyrana syzdady. El jylap jatty. Sol jylap-syqtaýdyń ara-arasynda kúlki de tyıylmady. Kúlki shapaǵy kún sáýlesindeı oınady. Menimshe ol – qaıǵyny, baqytsyzdyqty jeńetin mahabbat pa, qalaı oılaısyń, a, Ilııa? Shyńǵystyń kózi! Qalaı kóredi, a? Shyńǵystyń júregi! Qalaı sezedi, a? Shyńǵystyń tolǵanysy! Tógilip turǵan aqynjandy bir bolmys. Qara sózdiń aqyny, ol! Solaı oılaımyn.
Mine, Ilııajan, «Jámıla»… kez kelgen betin ash ta oqı ber! Mysaly, myna bir jerin ...
Ilııa JAQANOV
(jalǵasy bar)
