Qolynan bir qushaq gazetti alyp, qaraǵashtyń túbindegi tapshanǵa jete bere arasynan «Qazaqstan pıoneri» men «Lenınshil jasty» sýyramyn. «Qazaqstan pıonerin» qolma-qol oqyp shyǵamyn da, ózimnen keıingi ini-sińlilerime ustatam. Úlkender jumysta. «Lenınshil jasqa» talasatyn eshkim joq. О́zime, ásirese, «Ádep álemi» aıdary aıasyndaǵy maqalalardy oqyǵan qatty unaıdy. Qazaq jastaryn joǵary tárbıe-talǵamǵa baýraıtynyn, baýlıtynyn ishteı túısinemin. Maqalalardan aýyldan qalaǵa kelgen qyz-jigitter qarabaıyrlyqqa qamalyp qalmasa eken degen izgi nıet ańǵarylady. Kúni búginge deıin jadyma jazylǵany – jas adamnyń úlken kisimen telefon arqyly sóıleskende tutqany buryn qoımaý kerektigi jáne bir detal – bir jigit eki qyzben kóshede qatar kele jatsa, qos boıjetkenniń ortasynda emes, ekeýiniń bir búıirin ala júrgeni jón ekendigi. Sebebi, eki qyz eki jaqtan sóılegende ekeýine kezek-kezek jalt-jalt qaraǵany jaǵymsyz... Esimdegisi, «Ádep álemi» aıdarymen shyǵatyn maqalalardyń avtory birde J.Ońatuly, birde J.Beısenbaev bolyp keledi...
...QazGÝ-diń jýrfagynyń kúndizgi bóliminen úsh jyl qatarynan «quladym». Tórtinshi jyly syrttaıǵa baryp edim, túsip kettim. Á degennen «Lenınshil jastyń» korrektorlar bıýrosyna jumysqa ornalastym. Korrektorlar bıýrosy gazettiń sekretarıatyna qaraıdy. Al jaýapty hatshy – Jarylqap Beısenbaev. Men sú-
ıip oqıtyn «Ádep áleminiń» avtory osy kisi eken.
Korrektorlar bıýrosy redaksııadan bólek jerde ornalasqandyqtan, jýrnalısterdi gazettiń nómirine kezekshilikke kelgende ǵana kóremiz. Jaýapty hatshy tipti sırek kórinedi. 1980 jyldary partııa men komsomoldyń Máskeýde kúndiz ótken sıez materıaldary Almatyǵa jetkenshe qas qaraıady. Korrektorlar da qyzmetine kúndiz emes, ymyrt úıirile keledi. Sondaı kúnderdiń birinde, syrtta jaýyp turǵan jazǵy jańbyrǵa qaramaı, ózimiz otyrǵan úshinshi qabattaǵy úlken-úlken úsh terezeni aıqara ashyp tastaǵanbyz. Dala tastaı qarańǵy. Bir kezde terezeden eki birdeı jarqanat ushyp kirdi. Úsh korrektor qyz – Záýre, Altynaı jáne men ortamyzda oınap turǵan «Romantık» magnıtofonynyń daýsynan asyryp shyńǵyrdyq. Álgi pále dybys shyqqan jaqqa qaraı ushady eken. «Jarqanat adam shashyna jabyssa, alynbaıdy» degendi estigenbiz. Basymyzdy qolmen kólegeılep, syrtqa umtyldyq. Jar-
qanat tóbemizde aınalyp ushyp júr. Qulyndaǵy daýsymyz qudaıǵa jetti me qaıdam, syrtqy esik shalqasynan ashylsyn. Ar jaqta Jarylqap aǵaı tur. Ústinde qara plash, basynda qara shlıapa, qolynda qap-qara qolshatyr. Úsheýmiz ashylǵan esikke baryp kepteldik. Jarqanat jaıyna qalyp, endi Jarylqap aǵaıdyń sesinen qoryqtyq. Altynaı dir-dir etip, «Jarylqap... Jarylqap aǵa... jarqanat!» dedi, abyrjyǵannan aýzyna basqa sóz túspeı. Sóıtkenshe, suńǵaq Záýre bir búıirden sytylyp jol tapty. Korıdorǵa júgirip shyqtyq. Úsh qyz qabyrǵaǵa súıenip jylap turmyz. Altynaı: «Jarylqap aǵaı, jaman aǵaı. Bizge urysty...», – dedi. Záýre ony tyıdy: «Jarylqap aǵaı jaqsy aǵaı! Byltyr bir top adam aryz jazyp, qol qoı degende osy aǵaı «men mundaı bylyqqa aralaspaımyn» depti». Qysyltaıań sátte jaýapty hatshymyz týraly osyndaı jyly pikir estip úlgerdim...
«Lenınshil jastyń» redaktory Seıdahmet Berdiqululy «bizdiń jigitterdiń árqaısysy bir-bir redaktor» deıtin. Ár qyzmetkerdiń qarymyn da, qadamyn da baǵalaı biletin. Jarylqap Beısenbaevtyń sol zamanǵy jas talanttardyń úlken nagradasy – Qazaqstan Lenın komsomoly syılyǵynyń laýreaty bolǵanyn qoldapty. Áıtpese, sport jýrnalıstıkasynyń korıfeıi S.Berdiqululy óz salasynyń adamyna bergizbes pe edi?.. Sóıtip, Qazaqstan Lenın komsomoly syılyǵy tarıhynda qazaq jýrnalısteri arasynda alǵashqy laýreat – Jarylqap Beısenbaıuly boldy.
Al akademık Rymǵalı Nurǵalıev izdenimpaz qalamgerge: «Jarylqap-aý, seniń bar bolǵanyń qandaı jaqsy, Shoqandy osyndaı dárejede jaza alǵan», depti.
J.Beısenbaıuly qazaq jýrnalıstıkasynyń tabıǵatyn jetik biletinimen qosa, qoǵamdyq bolmysty qyltamyrynan tap basady. Jeltoqsan oqıǵasynan keıingi dúrbeleńde jebe ótpesteı temir saýytty júıege bıik parasattylyqpen qaraı bilgen bahadúrligi bar. Aýyr jazaǵa kesilgen tórt jigittiń sot zalynan túsirilgen fotosyn J.Beısenbaev gazetke basýǵa úzildi-kesildi qarsy bolady. Ol kezde «Lenınshil jas» pen «Lenınskaıa smena» gazetteri qandaı da bir qoǵamdyq-saıası máseleni qatar jarııalaıtyn. Sol ádetpen «Lenınskaıa smenanyń» jaýapty qyzmetkeri álgi sýretti qansha tyqpalaǵanymen, bul kisi aıtqanynan qaıtpaıdy. Ýáji: «Qazaq saltynda jamanatqa buıyrylǵan adam týraly jalpaq jurtqa jarııalamaıdy», bopty.
Beısenbaevtyń bekzattyǵy qyzmettester arasynda árdaıym ańǵarylyp turatyn-dy.
Keńes kezinde Naýryz meıramy qoǵamdyq deńgeıde aýyzǵa alynbaıtyn. Biraq lenınshiljastyqtar qısynyn taýyp, naýryzdyń 22-si kúni gazetti jasyl boıaýmen shyǵaratyn. Qyraǵy «qyrǵılar» ádetinshe «bul qalaıdy» aıtpaı qala ma? Berdiqululy: «Dúnıe jańǵyryp, jasaryp jatqanda halyqqa kóktemniń lebin sezindireıik degenimiz ǵoı», – dep olardyń ózin bultalaqqa salady. Beısenbaevtyń boıyna «Lenınshil jastan» sińgen dástúr – «Ana tiline» redaktor bolǵan tusta gazettiń alǵashqy sanyn 22 naý-
ryzda shyǵarýǵa alyp keldi. Ǵylym akademııasy Til bilimi ınstıtýtynyń akt zalynda alǵashqy maqalalardy daıyndap, gazettiń júıesin jasady. О́zaǵań – О́zbekáli Jánibekovteı qadirli qaıratkerdiń seniminen shyqqan sırek redaktorlyq talant ıesi Jarylqap Beısenbaev «Ana tili» gazeti arqyly halyqtyń baǵyn da, baryn da kórsetti. Qazaqtyń teń-teń rýhanı qazynasyn qoparatyn qolaıly sát týǵanyn ańdady. «Lenınshil jas-
tan» birge kelgen jýrnalıstermen qatar, ǵylym tóńiregindegi saıdyń tasyndaı jigitterdi jumysqa tartty. Arhıv kómbesindegi qundy-qundy dúnıelerdi osy azamattar «Ana tiline» dorbalap tasyp jatty.
Redaksııada lezdeme degen bolady. Sonyń kezinde Marat Qabanbaı, Sabyrjan Shúkiruly, Baıbota Serikbaı, Ertaı Aıǵalı sekildi aǵalarymnyń qatarynda Jarylqap aǵaıdyń emen ústeliniń eń shetinde men otyratyn edim. Bir kúni aǵaı, jumystyń qaýyrttyǵyn meńzeı otyryp, óziniń basynan ótkergen bir oqıǵany aıtty. Demalys kúni saıajaıda júrgen kezi eken. Baspasóz qyzmetinde isteıtin jýrnalıst jigit shetelge baratyn bir saparǵa baılanysty aǵaıdyń qujattaryn dereý jınaý qajettigi týyp, úıine telefon soǵypty. Tutqany kishkentaı uly kóteripti. – Papań qaıda? – Kókem úıde joq, saıajaıǵa ketken. – Myna jaqta jumys órtenip jatqanda, saıajaıda júrgeni nesi?! Keshke úıine kelse, balasy kózi baqyraıyp: – Kóke, sizderdiń jumystaryńyz órtenipti ǵoı, – dep otyr deıdi. Osyny aıtyp, aǵaı bárimizdi bir kúldirgen-di.
«Ana tili» apta saıyn jaryq kórgenimen, kúndelikti basylymnyń júgin arqalady. Jýrnalıstiń jaıyn jaqsy biletin Jarylqap aǵaı jumys «órtenip» jatsa da, sabyrynan, salqynqandylyǵynan jańylmaıtyn. Beısenbini «shyǵarmashylyq kúni» retinde belgilep berdi, súbeli maqalalardy daıyndaıtyn jýrnalısterdi «jumysta otyrma, úıińe baryp jaz», dep úsh-tórt kúnge bir-aq jiberetin.
Berdiqululynyń maqalaǵa at qoıǵyshtyǵy – bizdiń bas sarashynyń da qanyna sińgen ádet.
– Ana bir jyly Armenııanyń «Ararat» fýtbol komandasy bir maý-
symda el chempıonatyn da, kýbogin de jeńip alyp, birden eki márte zor jeńiske jetti. Sonda «Fýtbol» aptalyǵynda «Dvýglavaıa vershına «Ararata» dep tamasha taqyryp shyqty. Shyndyǵynda, Ararat taýynyń qos shyńy bar, sony jýrnalıstiń tap basqanyn qarasańshy... – dep, bir jýrnalıstik tapqyrlyqqa nazarymyzdy aýdarǵany bar...
Basshyǵa qosshy saı kelse, jumystyń baǵy janǵany. «Ana tili» gazetiniń aty ozǵan tusy – Jarylqap Beısenbaıulynyń janynan talantty jazýshy Marat Qabanbaıdyń tabylyp, pýblısıst retinde jarqyraı kóringeni. Qysqa jazýdyń has sheberi Jumataı Sabyrjanulyn Aqmoladan taýyp, «Ana tiline» qosqan da – Jarylqap Beısenbaıuly. Qostanaılyq qalamger Aqylbek Shaıahmetti aqparatshy qylǵan, qazaqtyń máıekti sóziniń qaımaǵan sapyrǵan Ahmet Júnis aqsaqaldy ortamyzǵa tartqan da osy kisi. Avtorlardy kótermeleý úshin «Ana tiliniń sańlaǵy» degen marapat engizip, tipti, elimizde Majarstannyń Tótenshe jáne ókiletti elshisi bop qyzmet istep júrgen qypshaqtanýshy Iojef Tormany da belsendi avtor etip, nesheme materıaldaryn shyǵardy.
Tańerteń mashbıýroǵa materıal bastyrýǵa jınalamyz. Jarylqap aǵaı sol jerge soǵady. Bárimiz jamyrasyp: «Sálemetsiz be?» deımiz. Ol kisi shola qaraıdy da, ózine qajet bireýmizge kózin qadaıdy. «Baǵana kóligim baǵdarshamnyń qyzylkózine toqtap turǵanda esime tústi... Ana materıaldyń (taqyrybyn aıtady) pálenshi azat jolynda mynadaı sóz bar. Sony bylaısha ózgertse jón bolady», dep sóılemdi tutas aıtyp shyǵady. Sóıtedi de esikke betteıdi. Bitti. Bul – ol kisiniń sálemińdi alǵany.
Alǵashqy kezde ózimshe jap-jaqsy jazǵandarym ol kisiniń aldyna barǵanda túkke jaramaı qalatyny bar-dy. Sondaıda salqyndaý ǵana sap-salmaqty sóılep, «sen nemene, sol qolyńmen jazǵansyń ba?» deıdi. Mysyń quryp, ári-sári kúıde turyp-turyp shyǵyp ketesiń. Biraq qatty qaharlansa da, qıyp jibergen emes.
Bir kúni tapsyrǵan maqalany jazyp aldyna aparyp berdim. Birazdan keıin hatshy qyz: «Bastyq shaqyryp jatyr», dedi. «Taǵy ne tapty eken, qudaı-aı...». Bardym aldyna. Qashanda qabaǵy qatýly aǵaı, qyzyq, aqsııa kúlip otyr. Jalpaq alaqanymen qaıratty shashyn qaıyryp tastady da, aldynda jatqan meniń jazbamdy nusqap: «Mal bop qapsyń ǵoı», dedi. Qýanyp kettim. Shyǵyp kete bardym. Bir kezde hatshy qyz taǵy da «bastyq shaqyryp jatyr», dedi. Bardym. Bul joly jańaǵydan da jumsaq qarsy aldy. «Raýshan, sen jańaǵy sózge renjip qalǵan joqsyń ba?». «Joq, aǵaı. Eger de, siz adam bop qapsyń deseńiz, ish jıyp, sekem alyp qalar edim, qazaqtyń úmitti nársege aıtatyn «mal bop qapsyń» degen sózi jaqsy ǵoı...». Aǵaı: «Aınalaıyn, sóz qadirin bilgeniń ǵoı», dedi rızashylyqpen.
Ádette, J.Beısenbaıuly sesti, qatal dep oılaımyz. Aqıqatynda, parasatty, paıymdy, jazýdy da, aıtýdy da, ursýdy da, qaıtýdy da biletin – estet adam. Boıaýlar álemine tereń boılaǵan ónertanýshy, shoqtyǵy bıik shoqantanýshy, arǵy zamannan beri tartqan zertteýshi, tárjiman, ustaz hám sanatker tulǵa. «QazTAG-tyń qazaqshasynan uıalmaısyz ba?» degen mınıstrdiń bir aýyz sózi ol kisiniń qazaq aqparatyn saýyqtyrýǵa túbegeıli bet burýyna sep boldy. QazTAG-qa «Qazaq aqparat agenttigi» dep at qoıýdan bastap, jazý tehnologııasyn jańartyp, tóńkeris jasady. «QazAqparat» habarlarynyń latyn, arab qarpindegi nusqalaryn engizdi.
Jarylqap Beısenbaıuly zaman aǵymyna tez ıkemdeledi. «QazAqparat» agenttigine bas redaktor bolyp kelgende de IT tehnologııaǵa birden beıimdelip, izdenimpaz qalpynan jańylmady. Basqa derekkózdermen qatar, Internet múmkindigin paıdalanyp, arǵy túrki dúnıesi týraly ǵylymdy keńinen qaýzaı aldy. Ár qyzmetti meńgergen saıyn saýsaǵynan kitap saýlady. Ol qazirgi kezde shyǵaryp otyrǵan «Mádenı mura» jýrnaly da qazaq jýrnalıstıkasynyń shoqtyǵy bıik kezekti bir jetistigi re-
tinde tanylyp otyr.
Marat Qabanbaıdyń ázil-shyny aralas: «Adam degen jasy kelgende jadysy jası berýshi edi, Jarylqap jasamys tartqan saıyn jadysy jańǵyra beredi. Bul ne ǵajap! Jo-joq, bul – jýrnalıstiń jýrnalısi, jýrnalıstıkanyń dııýy», degen sózderi áli qulaǵymda...
Rasy solaı.
Raýshan TО́LENQYZY,
jýrnalıst, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti grantynyń laýreaty
