«...Ǵıbrat alar urpaǵy ǵumyrynan...»

Qazaq óz sábıine esim bererde ár­túr­li jaǵdaılardy sebep etip, sony yrym­daıtyny ejelden bar ádet! Biz­diń aǵa-dos Daırekeń de jaryq dú­nıe­ge shyr etip kelgen sátte ata-ana­sy osy Syrdarııadaı shalqar da keń, asaý da aryndy bolsyn dep oılasa ke­rek-ti. 

Dese degendeı, búginde jigit aǵasy ja­syndaǵy Daırabaı Ysqaq­uly – óne­ge­li ǵumyr keship, artyna tamsana aı­tardaı jaqsy ister qaldyrýmen ke­le jatqan jaı­sań azamat. Sonaý, 1970 jyly Alma­tydaǵy halyq sha­rýa­shylyǵy ıns­tıtýtyn oıdaǵydaı tá­mamdaǵan soń, úlken eńbek joly bas­talyp júre bergen. Sol baspaldaq jol bul kúnde dara jolǵa ulasqandaı. Otbasyn qurdy. Súıikti jary – Baltagúl Báıimbetqyzy ekeýi taǵ­dyr ja­rastyrǵaly beri eki ul, eki qyz súı­di, sol urpaqtarynan ondaǵan ne­me­re súıip, ardaqty ata-áje bolyp otyrǵany taǵy bar.

Bul rette, Daırabaı aǵa – rasymen ba­qytty otbasy ıesi! Ar­daqty ata, abyroıly azamat, dos-jarannyń or­ta­synda syıly jan!

Árıne, er-azamattyń bolmysyn ba­rynsha asqaqtatar aınasy – onyń eli­ne, halqyna sińirgen qyz­meti! My­na fánı jalǵanda uzaq jasap, bi­raq keıingi urpaq eske alar eshteńe de bi­tir­­meı, eleń-se­leń­men ótip ketetin­der de bar­shy­lyq. Al Daırabaı Ys­qaq­uly – óz taǵdyrynyń qojasy, ózi­niń al­­dyna qoıǵan maqsatyna jetý­ge ár­­­daı­ym talpynyp, qaı kezde de sát­­ti­liktermen qaýyshyp otyrǵan eken.

Eńbek jolyn Syr elin­de­gi qarjy salasynda qara­paı­ym qyzmetten bastap, osy ob­lys­tyń qarjylyq ba­qy­­laý bas­qarmasynyń basshysy deń­geıine deıin kóterile aldy. Odan soń salyq salasyna aýysyp, bul ba­ǵyt­ta da ónimdi eńbek ete bildi, bıik laý­azym­darǵa qol jetkizdi. Qolynan is ke­­letin bilikti azamat ekenin baryn­sha kórsete alǵanyn atap aıtsa artyq emes.

Daırabaı Ysqaquly Qyzyl­orda, Oral, Shyǵys Qazaqstan, t.b. oblystarda da qarjy-salyq sala­syn basqarǵan kezderinde óziniń izdenimpaz, elgezek, talapshyl qasıet­terimen kózge túsken. О́zi atqa­ratyn salanyń da­myp-jetilýine, jańa­ryp otyrýyna úne­mi yntyq bolǵanyn sol tustarda qa­tar qyzmet istegen aǵa-dostary da kýálik eter-di.

Oral topyraǵynda qyzmet etken shaǵynda tyǵyz aralasqan aǵa­sy N.Esqalıev bir jazbasynda: «...ob­­lystyq bıýdjettiń sanaly at­qa­ry­­­l­ýyna, tıimdi ıgerilýine, tıi­sin­she ba­­qylaýyn ornatyp, saýatty qam­ta­ma­syz etip, óńirdiń ósip-ór­ken­deý­ine qosqan úlesi aı­ryqsha boldy», dep ba­ǵa beripti. Bul ǵana emes, Daı­rabaı aǵanyń Shyǵys Qazaqstan óńi­rinde atqar­ǵan ónegeli isterin sol kez­de óńirdi basqarǵan Á.Bergenev te asa rızashylyqpen eske túsiredi. «...Jaı­dary, aqjarqyn minezi baýyrmal kópshil kóńili jáne kishipeıil ári keń peıili oıǵa eriksiz orala beredi», dep saǵynyshpen jazypty. Qyzylorda oblysynyń qarjy basqarmasyn uzaq jyl basqarǵan áriptes-dosy Q.Áji­be­­kov te D.Ysqaquly týraly tebirene-tolǵana sóıleıdi. «Daı­rabaı óz isiniń bilikti mamany bolýmen birge, kóp­t­egen qoǵamdyq jumystardyń da uı­ytqysy bola bilgen besaspap jan, on­daı eleýli isterin tap búgin sanap ta­ýysý múmkin be?» dep baǵalar-dy.

Ár jyldarda aralas-quralas bol­ǵan, qazir de asa syılasty jandar – M.Aýanov, A.Aıdarbaev, S.Mus­ta­faev, B.Ahmetov, A.Qur­man­­ǵa­lı­ev, t.b. kisilerdiń aıtar tilegi, bil­direr jaq­sy lebizi kól-kósir ári barynsha kóp. Olar D.Ysqaquly týraly tek qana jaq­sy nıetpen, ystyq yqy­las­pen sóıleıdi. Mine, munyń ózi de asyl azamattyń beınesin asqaqtata tús­se kerek.

Sol syılasty kóp dos-aza­mat­tar­dyń ishinen respýblıkaǵa eń­bek si­ńir­­gen dáriger Baqtyǵalı Ah­me­tov­tiń my­­na arnaý jyrynyń bir úzigi kó­zi­miz­­g­e ottaı basylǵan.

Jansyń ǵoı zamanadan

syr uǵy­n­ǵan,

Ǵıbrat alar urpa­ǵyń

ǵumy­ryń­nan,

– dep tó­gile jyrǵa qo­sypty ony.

Osy óleń joldaryn oqyǵanda me­niń esime ataqty aqyn aǵam, marqum Seı­­sen Muhtaruly túse beredi. Ol osy Daırabaı aǵamen túıdeı qurdas, ja­­qyn aralasqan jandardyń biri bo­latyn-dy.

Kózi tirisinde bir joly D.Ys­qaq­uly týraly aıta kelip:

– Bul jigit qarjy-salyq sala­sy­nyń asa bilgir mamany ekenine daýym joq, alaıda, men úshin ol – jany názik, aqyn­jandy azamat. Ádebıetti, onyń ishin­de poezııany qatty qadirleıdi, kóp aqyndardyń jyrlaryn jatqa oqı­dy, – dep syr tarqatqan-dy.

Aqynjandy, ónerjandy ekenin biz de óz kózimizben kórip, óz kó­ńi­limizge ál­de­neshe ret túıgenbiz de.

Daırabaı aǵamen kóp jyldan be­ri tanyspyz, aǵa-dospyz! Ol kisi Syr elin­de baqylaý-revızorlyq bas­qar­ma bastyǵy bolǵan tusta birlese ju­mys istep,  sol eńbeginiń keıbir kó­rinisterin qaǵazǵa túsirip, oblystyq ga­­zette birneshe oıly maqalalar ja­rııa­lattyq.

Sonyń biri áli kúnge esimde. О́tken ǵasyrdyń 80-jyldarynyń ishi edi. Bir kúni Daırabaı aǵam telefon shaldy.

– Bilesiń be, bizdegi Makarenko atyn­daǵy balalar úıi bar emes pe, sol mekemeden shı shyqty. Bala­lar­ǵa bó­lingen qarjy talan-taraj-ǵa túsipti. Tek­serý qory­tyn­dy­syn erteń shy­ǵar­maqpyz, birge barsaq qaıtedi, ga­zet­ke jazyp, elge jarııa etsek dep edim, – degen.

Izdegenge – suraǵan! Bardyq. Kórdik. Estidik. Anaý-mynaý emes, mıllıondaǵan qarajat jelge ushqan. Jo-joq, jelge ushqan joq, keıbir pysyq­aılar­dyń qal­tasyna túsip úlgergen, qa­qal­maı-shashalmaı juta beretin jem­qorlardyń tamaǵynda ketken. Uıal­maı-qyzarmaı qylǵyta beripti-aý sabazdaryń! Júregimiz aýyryp, boı­ymyz del-sal bolyp ázer jettik óz úıimizge. Aıtarǵa til joq! Sumdyq qoı bul! Basqa-basqa onsyz da týmaı ja­t­yp taǵdyr toqpaǵyn kórip, jany shy­r­qyrap ósip kele jatqan jaýqazyn jas býynnyń  nesibesine qol suǵý de­gen – netken qarajúrektik, netken sal­qynsezimdik?!

Sol kúni túnde «Júregi joq adam­dar­­dan qorqamyn...» degen kólemdi ma­qala aq qaǵaz betine túsken-di, ol eki-úsh kúnnen soń oblystyq gazet­te Daırabaı aǵa ekeý­mizdiń atymyz­dan jarııa­lan­ǵan-dy. Maqala ba­sy­ly­sy­men-aq telefon soǵyp, aqsha je­gen arsyzdardy kinálap sóz aıtqan, olar­ǵa tıisti jazasyn berý kerek dep ún qatqandardyń sanyn sanap bol­mas­taı-dy!

Árıne, osyndaı el ishin bir-aq kún­de dúr silkindirgen jazbanyń ómirge ke­lýine tikeleı sebepker – meniń Daı­ra­baı aǵam-dy. Odan buryn da, odan keıin de bul salada qyzmet etken, óz isin adal atqarǵan jandar mol-aq, bi­raq olardyń qaı-qaısysy da tap Daı­rabaı Ysqaq­uly sekildi ashyq ta ja­rııa­lylyqty tý etti, soǵan barynsha táý­e­kel ete aldy dep aýyz toltyryp aı­ta almasymyz taǵy da ras!

Jaqsy qyzmetker bolý – jaqsy is! Maqtaýly is! Al adal da aq­júrek azamat bolyp qalý – odan da asyl is!

Kóp retterde biz keı azamattar týra­ly aıtqanda, osy ekeýin qatar alyp sóz ete bermeıtinimiz bar. Qyz­met­te kóp jetistikterge qol jetkizip, el aý­zyna ilikken jandardy birjaqty maq­­tap jatady ekenbiz. О́z isiniń ozyq mamany bolý men óz zamanynyń ary ta­za, jany jomart, izgiligi mol per­zen­ti bola bilý – qustyń qos qan­a­tyn­daı-aý, sirá!

Biz biletin Daırabaı Ysqaquly – osy ekeýine de laıyq azamat!

Sosyn da bolar, ol qaı salada qyzmet etpesin, kimdermen ara­laspasyn, árdaıym qurmetke bólenip, ar­tyn­da jaqsy sóz qal­dyra bilgen abzal jan ekeni taıǵa tańba basqandaı kózge uryp, alys­tan menmundalaıdy.

Zeınet jasyna jetkenine birshama ýaqyt bolsa da, Daırabaı aǵa eńbekten áli qol úzgen emes, áı­teýir óz kóńili­nen shyǵatyn jumys bolyp jatsa, esh tartynbaıdy, bilek sybana ki­ri­sip ketedi. Al odan da erekshe bir qa­sıeti – ol óziniń kórgeni men túı­genin keıingi jas urpaqqa úıre­tý­den ja­lyqpaıtyn adam. Osy kúni Daı­rabaı Ysqaqulynyń izbasar-shá­kirt­te­ri ondap, tipti, júzdep sanalady de­sek, bul artyq aıtpaǵandyq bolar, si­rá!

Qashan kórseń de, qaıda jolyq­tyr­sań da, onyń janynan kisi úzil­meı­di. Aqyl-keńes alyp, «aǵalap» júr­gen jas mamandardy kóptep kez­des­ti­resiz. Al olardy áńgimege tart­sańyz, taý­­sylmas dastan: sózge sóz jal­ǵa­na­dy, qııalyńa qanat bitiredi; asyl aza­mattyń shyn beınesin sonda ǵana ta­nı tús­kendeı bolasyń!..

Joltaı ÁLMAShULY,

jazýshy