Tóbemizdegi kók aspandy qaq jaryp, tústikten qıyr teristikke qaraı «Qus joly» jatyr kólbeı shubalańdap. Ol sary bel ıen dalanyń bir úzilip, bir jalǵasatyn aqshańdaq alabulyń súrleýine uqsaıdy. Birde buldyry qoıýlap, birde seldirep, jyl mezgilderine qaraı baǵytyn sál-pál ózgertetin de sııaqty ma, qalaı? Biraq kózge urǵandaı úlken ózgeris joq, jalpaıyp úzdik-sozdyq bolyp sol baıaǵysynsha munartyp jatqany jatqan. Bilýimde ony astronom-ǵalymdar aspan denesine jatqyzbaıdy. Tereńdemeı, qalyptasqan halyqtyq uǵymǵa saıyp, «Gazdy munar», «Qus joly» dep jaqaýratady.
Al kemeńger tarıhqa ıek artsań, tóbemizde aǵarańdaǵan osynaý «Qus jolynyń» uzyna boıy shyndyqqa bergisiz ańyzǵa da, qat-qabat shynaıy shyndyqqa tunyp tur. Onyń ońtústik jyly ólkelerde qystap, kóktemde balapan basyp, urpaq ósirý úshin sýly-nýly, jasyl jaıylymdy, jemis-jemtigi mol teristikke attanǵan qanatty qus ataýlyǵa jol silteıtini daýsyz. Ol jalǵyz qusqa ǵana emes, aıaqty maldaryna jaıly qonys izdegen kóshpendi jurtqa da aınymas serik. Ony «Aspan joly» dep atasa da bolǵandaı. Altaıdyń teristigindegi Sýmer taýynyń tóbesinen týyp, qaqqan qazyqtaı bir ornynan aınymaıtyn Temirqazyq juldyzyn mańdaıǵa, «Qus jolyn» sol qolǵa alyp tartyp berseń – Altaıǵa, al Temirqazyqty oń qolǵa, «Qus jolyn» mańdaıǵa alyp tartyp berseń – Oral taýynyń etegine kep qulaısyń.Joldan jańylysý, shatysý degen atymen joq, soqyrǵa taıaq ustatqandaı.
Sońǵy jyldar arheologııasy oı-sanamyzdy tyń, sony derekter jetegine burdy. Afrıka qurlyǵynyń shyǵys tarapy Oldývaı turaǵynan jáne Efıopııanyń Omo aımaǵynan eń ejelgi adam qańqalary tabyldy. Arheologtar birinshisiniń ýaqyt mólsherin – 1,7 mln, ekinshisin – 2,1 mln jyldar dep tańbalady. Sonymen, adam tektes maımyldyń janýarlar dúnıesinen bólinip shyǵýy – b.z.b. 2 mln jyldar shamasy degen jáne adamzat qaýymynyń tal besik otany – Afrıka qurlyǵy dep paıymdaý oıymyzda ornyqty. Afrıka – qurǵaq klımatty qurlyq, onyń topyraq qyrtysyndaǵy adam súıekteri uzaq ýaqyt buzylmaı jata beredi,qazirgiden de kóne qorym oryndary tabylýy ǵajap emes. Al aýa raıy dymqyl, topyraǵy yzdy óńirlerde jerlengen adam súıekteri uzaq saqtalmaı, shirip joǵalyp ketedi. Adam tektes maımyl qaýymdary tek qana Afrıkada emes, basqa qurlyqtarda da bolýy jáne olardyń da baýyryn kóterip, adam qataryna qosylý prosessin bastan ótkizdi dep paıymdaýdyń aqylǵa esh shetindigi joq.
Alǵashqy adam qaýymy ilgeri basyp damýdyń kezeńderinen ótti: baýyryn kóterip, aıaǵyna turyp janýarlar dúnıesinen bólinip shyqqan adam ǵylym tilinde pıtekantrop (baýyryn kótergen) dep ataldy. Jan saqtaý jolyndaǵy tynymsyz eńbekqorlyǵymen, sheksiz pysyqtyǵymen kózge túsken olarǵa «Homo habılıs» – «isker adam» degen janama aıdar taǵyldy. Damýdyń kelesi satysyna jetkende adam qaýymy – sınantrop ataldy. Bul kezde adam balasy ot taýyp, tamaqty pisirip jeýge mashyǵyp qalǵan edi. Olardyń ómiri izińnen qýyp júrip talaıtyn ne aspanǵa kóterep áketip shoqyp jeıtin qanatty jyrtqyshtar – dınozavrlarmen qııan-keski kúrespen ótti, al b.z.b. 100 – 40 myńjyldyqtar aralyǵynda «isker adam» tuqymy ergejeı neandertaldarmen –meshin adamdarmen aıanbaı arpalysyp, jeńip shyqty. Kún astynyń janǵa jaıly shýaǵy úshin talasta adam násili momaqan qońyr qozy bola qoıǵan joq.
Afrıkadaǵy Oldývaı jáne Efıopııa jerindegi Omo turaqtarynda ósip-ónip, jan basy, qara sany kóbeıgen Ortańǵy Tas Dáýiri – mýste kezeńiniń adamdary burynǵy qonystaryna sımaı, b.z.b. 50 myńynshy jyldary Nil ózenin keship ótip, Ońtústik Azııa jerine tógildi. Olar Afrıka qurlyǵynan Azııa qurlyǵyna Efıopııa arqyly ótken sııaqty.
Amerıka ǵalymy A.A.Kolesovtyń basshylyǵymen júrgizilgen DNK boıynsha zertteýler – olardyń genetıkalyq tektilik bólikteriniń R tobyna jatatynyn aıǵaqtaıdy. Osy tektik kodpen Nil asyp aýyp kelgen halyqtyń qomaqty bir toby b.z.b. 35-25 myńjyldyqtarynda jáne 28-12 myńjyldyqtar aralyǵynda ekinshi, úshinshi lekteri Berıng buǵazy arqyly Amerıka qurlyǵyna ótip ketken. Olar osy Arqany syrt salyp, jer aýý saparlaryn sýretteıtin gvatemaldyq kııýge úndisteriniń «Popol-Výh» kitabynda: «Jylan halyqtyń tegeýrininen qashyp, otanymyz – Tasbaqa aralyn tastap shyqtyq» degen. Demek, sol zamandarda totemdik turǵydyǵy – ózderin qandaı da bir ań-qus, jan-janýardyń urpaǵy sanaıtyn rýlyq qaýymdar kórinis tapqany baıqalady. «Jylan halyq» dep otyrǵandary oǵyz-qypshaq qaýymdastyǵyndaǵy uran (oran), qaı, oranqaı, jylan taıpalary bolsa kerek. Al Tasbaqa araly, bálkim, aınala tóńiregi Alakól, Jalańashkól, Zaısan, Qyzylkóldermen qorshalǵan taýly bıik Tarbaǵataı bolýy múmkin. Kóne túrik tilinde tasbaqany tarbań, tarbaǵataı dep ataǵan.
Afrıka qurlyǵynan Ońtústik Azııa topyraǵyna quıylǵan birtutas bul qaýym 15 myńjyldyqta ekige jiktelý kezeńine tap bolǵan: batys nostra tildi – afroazııa, kartavel, úndieýropalyqtar jáne shyǵys nostra tildi - elam, dravıd, oral-altaı tildiler bolyp. Afroazııa tilinde sóıleıtin aımaqty Levent dep atap, oǵan búgingi Mysyr, Aldyńǵy Azııa, qazirgi Túrkııa jeri kirgen. Al Leventtiń teriskeı tarabyna kartavel, úndieýropa tildiler jaıǵasqan. Al oral-altaı tildileriniń aýmaǵy Qap taýynyń shyǵysynan Orta Azııa aımaǵy, Úndi ózenine deıin, Aýǵan, Tohar, Shyǵys Túrkistan, Altaı, Sibirge deıin sozylǵan.
О́stip, tildik turǵydan ekige jarylyp, qaqtyǵysyp-soqtyǵysyp qalǵandarymen, bir-birine aıtarlyqtaı tize batyra almaı, irgeles kórshi jónimen kún keship jatqanda Topan tasqyny kep kılikpegende, góı-góı tirlikteri qaı baǵytta damyryn eshkim boljaı almaıdy. Topan tasqyny bir izge túse bastaǵan tirliktiń basyn aıaǵyna, aıaǵyn basyna keltirdi.
Topan tasqyny týraly áńgimeni keıingi urpaqqa jetkizgen «Táýrat» kitaby tasqynnyń bolý sebepterin de jasyrmaı alǵa tartady. Adamzat balasy Adam-Ata óz urpaǵyna ósıet qyp syzyp bergen jolmen júrmeı, buzyqtyq jolǵa bet burdy. Jer betindegi kúnkóris ońaı emes-ti, mańdaıdan ashy teri tamshylap bel jazbaı eńbek etken Adam-Ata urpaqtarynyń jandary qaraıyp, júrek bastaryna jaýyzdyq uıa saldy. Olar eńbekpen adal mal tabý ornyna jaýgershilikke qulshynys tanytyp, birin-biri óltirý, tartyp alý sııaqty zorlyq-zombylyqtarǵa beıim turdy. Zına batpaǵyna belsheden batty. Adamzat boı aldyrǵan bul minez Jaratýshyǵa unamady. Jaratýshy essizdikke berilgen Adam-Ata urpaǵyn qaryq sýǵa aǵyzyp kózin joıý úshin Topan tasqynyn jiberdi. Mine, «Táýrat» osylaı hıkaıalaıdy.
Topan tasqynynyń aqıqatyn «Kónelikter» atty kitabymda tereńdete jazǵandyqtan, qazir ol jaıttardy qaıtalap, sóz kóbeıtip jatpaı, syrt sulbasyn sholyp ótsek te jetkilikti. Adamzat qaýymynyń birinshi eposy – shýmerlik «Gılgamesh» eposy.Sonda Gılgamesh topan tasqynan aman qalǵan Ot-napıshtı qarııamen kezdesip, topan tasqynynyń qalaı bolǵanyn, odan qalaı jan saqtaǵanyn suraıdy. Ot-napıshtı qodyran qaıyǵymen tolqyn jalynda qaltalaqtap otyryp, jeti kúnde saryq-buryq etken topan tasqyny alapatynan qutylyp, kóz ushyna deıin sozylǵan kól-kósir jaıylmaǵa shyǵyp, taban basar qurǵaq jer izdeı bastaıdy. Kepterdi ushyrsa, qonatyn jer tappaı qaıtyp oralady. Taǵy bir jeti kúnnen keıin qarlyǵashty ushyrsa, ol da qaıyqqa qanaty talyp qaıtyp keledi. Taǵy bir jeti kúnnen keıin qarǵany ushyrsa, ol qurlyqty kórgeninen qarqyldap habar berip, qaıtyp oralmaıdy» (Semantıka drevnıh obrazov. Novosıbırsk, 1990. 84 – 87 s.).
Súıtip, qarǵa Topan tasqynynyń toqtaǵanynyń habarshysyna aınalady. Qarǵanyń Topan tasqyny apaty tusyndaǵy Nuh paıǵambar hıkaıasynda da, Topan qaryǵynda qurlyq izdegen altaı túrkileriniń qudaıy Úlkenge qatysty ańyzdarda da jer qaraqtaǵan ózge qustardyń qatarynda atalǵanmen, «Gılgamesh» eposyndaǵydaı qaryq astynan jerdiń saýyry kóringeninen habar berýshiniń qataryna jatpaıdy. Ǵajaby sol – «Gılgamesh» eposyndaǵy sıýjettiń Altaı syrtyndaǵy Bı ózeni jartasynda qaz-qalpynda qashalýy. Taýdyń etegi, orta belinde buǵy, jylqy, ózge jan-janýar, ań-qus, al bıik taýdyń ushar basynda qarqyldaǵan qarǵa beınesi.
Shýmerdiń «Gılgamesh» dastanyndaǵy óleń joldary men Bı jartasyndaǵy sýret – Topan tasqyny týraly senimdi aıǵaqtyń qataryna jatady. Munyń syrtynda Topan qaryǵy týraly b.z.b. III ǵasyrda jasaǵan Babyl tarıhshysy Berroýz jazyp qaldyrǵan: «Topan qaryǵy týraly aldyn ala qulaqtanǵan Ksısýtros patsha bastapqy tarıh, zattardyń damýy men qalyptasyp toqtaýy týraly kitaptardy kún qalasy Sıpparǵa kómýge ámir etti» deı kelip, topan tasqynynan keıin ol kitaptardy qazyp alyp, kóptegen jańa eńbekter jazylǵanyn málimdeıdi (Gorbovskıı A.A. Zagadkı drevneı ıstorıı. M., 1971. 6 s.). Al jańasha jyl qaıyrýymyzdyń birinshi ǵasyrynyń tarıhshysy, «Iýdeıskıe drevnostı» kitabynyń avtory Iosıf Flavıı «Aspan deneleri men olardyń qurylymy týraly ǵylymdy oılap tapqan» danyshpandarǵa adam urpaǵyn otpen, sýmen jazalaıtyn zilzalanyń jaqyn qalǵany málim bolyp, tapqan ilimderi umytylmaı keıingi urpaqqa jetsin dep, birin kirpishten, ekinshisin quj som tastan eki baǵan ornatyp, bilgenderin solarǵa jazyp qaldyrǵan». Kirpish baǵandar topan tasqynynyń tegeýirine shydamaǵan. Quj som tas baǵandarǵa túk te bolmaǵan. Tarıhshy olardy óz kózimen kórgenine kýálik etedi.
Topan tasqyny týraly júzdegen derektemeler bar, tize berse, onyń ózi bir kitap. Bul taqyrypty egjeı-tegjeı zerttegen nemis ǵalymy Gestenkorn, shved astronomy Hennes Alven, amerıka astronomy G.Iýrı men Nobel syılyǵynyń laýreaty Ý.F.Lobbı, keńes ǵalymdary V.A.Obrýchev pen E.M.Hegemeıster jer men adam qaýymynyń damý jolynda Topan tasqyny atalǵan zilzala oryn alǵanyn biraýyzdan maquldaǵan. Onyń basty sebebi: Jer orbıtasyna Aı planetasynyń enip, Jerdi kindik tireginen sál-pál taıdyryp jiberýinen bolǵan, sodan teńizder qurlyqqa lap bergen, al zilzalanyń bolǵan ýaqyty b.z.b. 10 myńynshy jyldardyń o jaq, bu jaǵy. Qorytyndy pikir osy oraılas.
«Táýratta» keme jasap, Topan tasqynynan qashqan Nuh paıǵambardyń Armenııadaǵy Ararat taýynan shyqqany aıtylǵan. Bul ańyzdyń nusqalary óte kóp. Áıgili «Taýarıh djamıdiń» avtory Rashıd-ad-dınge ıek arta sóılegen Ábilǵazy Bahadúr Nuh paıǵambardyń kemesi Sham jurtynyń Músil shahary janyndaǵy Jýdy taýynan shyqty deıdi. Nuh kemesin Edil-Jaıyqtan, Qazyǵurttan shyǵaratyn ańyz-áńgimeler de jetkilikti. Joǵaryda Altaı syrtyndaǵy Bı jartasyndaǵy sýret te sol kóp nusqanyń bir parasy. Qıyr ońtústik ólkelerdegi topan tasqynan keme, qaıyq, sý kólikteriniń neshe túrlerimen, bálkim, taý jotalarynyń jıegimen jaıaýlap-jalpylap sý shaımaǵan ólkelerge umtylǵandar az bomaǵan,sirá. Solardyń bireýleri Altaıdan, ekinshileri Qazyǵurttan, úshinshileri Edil-Jaıyqtan shyǵýlary da ǵajap emes. Qalaı degenmen de, topan tasqynynan amaldap jan saqtaǵannyń bári Eýrazııa jotasyn betke alǵan. Atalmysh jazba derekti arheologııalyq qazba jádigerlikteri de rastaıdy. Parsy shyǵanaǵy aýmaǵyndaǵy balyq aýlaıtyn kásibı quraldardyń Mańǵystaý men Edil-Jaıyq arasynan tabylýy aıǵaqty naqtylaı túsedi. Biz sóz etip otyrǵan Mezolıt dáýirine qatysty (b.z.b. IX – VI myńjyldyqtar) arheologııalyq zertteýleriniń pikiri tómengideı: «Srednıaıa Azııa toje, po-vıdımomý, v rannem mezolıte byla zaselena ne povsemestno. Veroıatno, v Zakaspıı poıavılas kakaıa-to grýppa naselenııa, otmechennaıa v nıjnıh sloıah pesher Dam-Dam-Cheshme 1 ı 2, svoım proıshojdenıem svıazannym Iýjnym Prıkaspıem... Vesma veroıatno, chto chast naselenııa Iýjnogo Prıkaspııa, harakterızýıýshaıasıa assımetrıchnymı formamı geometrıcheskıh mıkrolıtov sovershılı dalekıı pýt po vostochnomý beregý Kaspııskogo morıa v Iýjnoe Zaýrale, gde skladyvaetsıa v nachale golosena (a mojet byt, ı v pozdnem pleıstosene) ıangelskaıa mezolıtıcheskaıa kýltýra s takımı je formamı mıkrolıtov» (Mezolıt SSSR. M.,1989. 197 s.). Demek, ońtústik ólke turǵyndarynyń Eýrazııa jotasyna aýyp kelip, jańa mádenı oshaqtar qalyptaǵanyn arheologııalyq zertteýler de tolyqtaı maquldaıdy. (Jalǵasy bar)
Ánes SARAI
