Qulannyń qońyr minezin boıyna darytqan talant ıesi týraly búginde móldir áńgimeler, saǵynyshty estelikter aıtylady. Qarapaıym halyq onyń jazǵan ánderin erekshe jaqsy kóredi.
Toqsanynshy jyldary «Tobylǵy saı» ánin Janar Aıjanovanyń shyrqaǵany el esinde. Dombyranyń qońyr daýysymen ǵajap úılesim tapqan ándi tyńdaǵanda terbelgen qaıyń, erkelep aqqan esil bulaq, ásem sazǵa uıyǵan dala eles beredi. Halyq áni degen uǵymmen tyńdarman sanasyna sińip ketken bul ánniń Mels О́zbekovtiń týyndysy ekeni keıingi ýaqyttarda ǵana aıtylyp júr. Tobylǵyly dala, jýsandy jazyq, seleýli boz betkeıdiń bári de qazaqtyń qońyr tirligimen úılesim taýyp turǵandyqtan da, bul ánniń kóńilge uıalaıtyny sodan bolar.
Qulandyq qalamger, Káripjan Núsiptiń «О́ner degen ólke bar» degen kitabynda da «Tobylǵy saı» áni týraly aıtylady. «Birde respýblıkalyq «Tamasha» oıyn-saýyq baǵdarlamasynda jeztańdaı ánshi Janar Aıjanova, taǵy birde tanymal ánshi Nurlan О́nerbaev Melstiń «Tobylǵy saı» ánin oryndap turyp, halyqqa ony – «Halyq áni» dep jetkizdi», dep jazady avtor. Jalpy, bul ándi bilmeıtin qazaq joq shyǵar. Degenmen de kúni búginge deıin bireýler ony halyq áni dep qabyldap kelgeni belgili. О́zegin jaryp shyqqan ónerdi ólmes ánge aınaldyrǵan Melstiń tebirenterlik taǵdyry osy áýende jatqandaı bolyp kórinedi.
Bireý biler, bireý bilmes, Mels О́zbekovtiń budan ózge de «Kelshi, Aıym», «Kelshi, Qulanǵa» sııaqty lırıkalyq ánderi bar. Al «Tobylǵy saı» ánin Melstiń ónerdegi tólqujaty deýge bolady. Osy oraıda bul án halyq arasyna qalaı tarady degen saýaldyń da qylań beretini bar. Ándi alǵash oryndaýshy retinde Janar Aıjanovanyń pikirin bilgenimizde, ol «Tobylǵy saı» ánine qatysty óz oıyn bylaısha bildirdi. «Ándi maǵan 1987 jyly jarkenttik aıtysker aqyn, sazger, ánshi Jandarbek Begimbetov berdi. Biraq ol «halyq áni» dep aıtqan bolatyn. Keıinnen Jandarbektiń ózi de qaıtys bolyp ketti. Sodan men ol ándi «halyq áni» dep oryndap júrdim. 1989 jyly Almatydaǵy bir konsertke Mels aǵa meni izdep kelipti. Aǵamyz jaı ǵana «Tobylǵy saı» meniń ánim edi. Sózin Tóleý Úshqońyrov degen aqyn jazǵan», dep, bárin túsindirdi. Mels aǵanyń atyn buryn da estýshi edim. Biraq «Tobylǵy saı» ániniń avtory dep oılamappyn. О́ziniń aıtýynsha, Qazaqstan avtorlar qoǵamynda da óz avtorlyǵymen tirkeýli tur eken», deıdi ánshi.
Bir oıdy bir oı qozǵaıdy. Tabıǵaty kórkem qazaq jerine tobylǵy tańsyq emes. Án ataýy «Tobylǵy saı» bolǵan soń, belgili bir jer ataýyna baılanysty týǵan án ekeni anyq. Ánniń shyǵý tarıhyn bizge Tóleý Úshqońyrovtyń ózi aıtyp berdi. «Sarysý aýdanyndaǵy Bestoǵaıda Tobylǵy saı degen jer bar. Shabaqty ózeniniń boıynda ornalasqan kórikti meken. Sol jerde sharýa qojalyǵyn ashyp, biraz ýaqyt turdym. Bir kúni keremet kórkemdik erekshe shabyt syılap, osy óleńdi jazdym», deıdi avtor. Uzaq jyldar boıy ishki ister salasynda qyzmet etken Tóleý aqsaqaldyń aıtýynsha, «Tobylǵy saı» áni osydan qyryq jyl buryn jazylǵan. Jas kúninen Mels О́zbekovpen syılas, syrlas bola júrip, shyǵarmashylyq baılanysta bolypty.
Juldyzdardyń iz tastap aǵatyny sııaqty, talanttardyń da sońynda jarqyraǵan sáýle ispetti shyǵarmalary qalady. Melstiń muńly mýzasy retinde belgili bolǵan bir ánniń de tarıhyn aıta ketken jón bolar. Kezinde Mels О́zbekov qulandyq Qamshybek Aqataevqa bir jaıdy aıtqan eken. Ol jaı «Kelshi, Aıym» ánine baılanysty. Bul án kórnekti jazýshy Dýlat Isabekovtiń shyǵarmasynyń jelisimen túsirilgen «Gaýhartas» fılminde oryndalady. «Kógildir kól beti, kók eles kólbedi, men turmyn jaǵada jabyrqaý...» dep bastalatyn ánniń tuńǵıyǵynda bir muń, aıyqpas saǵynysh, jazylmas dert jatqandaı áser etetin. Sóıtsek, munyń da ózindik syry bar eken. Qamshybek Aqataev óz jazbasynda kompozıtordyń sózin keltiredi. «Ol kezde meniń konservatorııada oqyp júrgen kezim edi. Almaty medısınalyq ınstıtýtynyń Aıymzada esimdi qyzyna ǵashyq boldym. Janarlarymyz ottaı janyp, qos júrek birin-biri túsinip, mahabbattyń sharabyna mas bolyp júrgenimizde, jazǵy kanıkýl da kelip qaldy. «Jańa oqý jyly bastalǵansha...» dep, ekeýmiz bir-birimizdi qımaı, ol óziniń aýyly Almaty mańyna, men Lýgovoıǵa kete bardyq. Alǵashqy kezde Aıymzada habaryn aıtyp, hat kelip turýshy edi. Sońyra onyń izi sýǵa sińgendeı ǵaıyp boldy. Sebebin surap hat jazaıyn desem, ol: «Úıge hat jazba, ata-anam bilip qoısa, uıat bolady» degen soń, kanıkýldyń bitýin kúttim.
Úzdigip kútken jańa oqý jyly da bastalar ýaqyt boldy. Men aýyldan qustaı ushyp Almatyǵa kelsem, Aıymzada áli kelmepti. Eki kózim tórt bolyp otyrǵanda, kýrstas qyzdardyń biri kelip, Aıymzadanyń kanıkýl kezinde shomylyp júrip, sýǵa ketip qaıtys bolǵanyn aıtty. Men kezdeısoq seń soqqandaı kózim qaraýytyp, otyryp qaldym», dep estelik qaldyrypty kompozıtor.
Sirá, adamzat basynda baıansyz mahabbat az bolǵan ba? Armanynyń azappen aıaqtalǵanyna, mýzasynyń muń jamylǵanyna ózegi órtengen ol «Kelshi, Aıym» ánin jazady. Bul án de kóńil pernesin tap basqan týyndy retinde tanyldy. Biraq ilgeride telearnalar ánniń sózin jazǵan Dýlat Isabekov dep kórsetip júrdi. Al án jınaqtarynda Ábdirahman Asylbek dep jazylǵan. Durysy sońǵysy.
Tirshilikte eleýsiz kún keship, eleýli án qaldyrǵan Mels О́zbekov 1996 jyly qaıtys boldy. О́zi dúnıege kelip, keıinnen tebirenip ánge qosqan Qulan jerinde búginde Mels О́zbekov atyndaǵy Mádenıet úıi jumys isteıdi. Endi Melstiń «Qurby nazy», «Nazerke», «Biz ekeýmiz» jáne ózge de ánderi halyq arasyna keń nasıhattalyp, tanyla tússe nur ústine nur bolar edi. Áýlıeata jerinde sondaı bir talant ıesiniń bolǵany kópshilik kóńilinde saqtalsa, tipti ǵajap.
Hamıt ESAMAN,
«Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy
