«Túý, myna qoqys nemenege kerek?» dep tursyńdar ma? Oqylǵan, oqylmaǵan basylymdardy tastaýǵa kózim qımaıtyn ádetim bar. Ana bólmede de... Úıge kelgender oqıdy, suraǵandarǵa berem.
Men kıip-jaryp kettim. «Oıbaı, О́meke, bul jaǵynan ekeýmiz bir-birimizden aýmaı qalǵan ekenbiz».
Jýrnalıst Erjan Baıtilestiń «Egemen Qazaqstanda» basylǵan «Aýyldaǵy akademık» degen maqalasyn oqyp shyqqannan keıin «dury-e-s» dep basymdy ızedim.
Maqalanyń bas keıipkeri Asan Rústembekov degen zamandastyń «hobbıi» kitap jınaý, kitap oqý eken. О́zin tyńdaıyq.
«Men ózi qaǵaz jyrtqan adamdy jek kóremin. Gazetti jyrtqandy adam óltirgenmen birdeı sanaımyn. Qolyma túsken gazet, jýrnal, kitaptyń shetin buzǵyzbaı saqtaımyn».
«Aı, bárekelde, Aseke. Azdap uqsastyǵymyz bar eken».
Myna maqalanyń avtory taǵy da Erjan Baıtiles. Maqalanyń bas keıipkeri Moldaraı Dúısenbaev Qyzylorda óńiriniń týmasy. Ol da jastaıynan bilimge qushtar bolyp, oń-solyn tanyǵannan kitap jınaǵan eken. Búginde bul kisiniń kitap qory 8 myńnan asady.
«Eń ǵajaby, aqsaqal jıǵan kitaptarynyń basyn qurap, úıinen kitaphana ashyp qoıǵan. Jaqyn jerdegi mekteptiń oqýshylary men oqý oryndarynyń stýdentteri Moldaraı aqsaqaldyń úıine kelip, ózderine qajetti málimetterdi taýyp alady», deıdi avtor. Aı, bárekelde zamandas!
Kórnekti qalamgerler Qarashash Toqsanbaıdyń «Kitap. Qoltańba jáne toı», Marhabbat Baıǵuttyń «Qosh bol, kitap» atty maqalalary da júrek tolqytarlyq. Kitapqa qurmet jáne jan aıqaıy! Qorǵanbek Amanjol. «Kitap kıesi» dep shyr-pyr.
Asan Rústembekov aqsaqal «qaǵaz jyrtqan adamdy jek kóremin» depti. Buǵan kim qalaı qaraıdy?
El jaqqa bir barǵanymyzda bizge sálemdese kelgen Shákat esimdi qaryndas:
«Aǵa, myna sýretti tanısyz ba?», dep beshpetiniń qaltasynan shyǵarǵan bir japyraq qaǵazdy qolyma ustatty. Bir japyraq qaǵaz degenim meniń sýretim.
«Mynaý bir jerde kórgen adamym ǵoı, bul qaıdan júr Shákatjan?»
− Ano-o-da bir úıde bir aǵa dastarqan basyndaǵylar tamaq iship bolǵannan keıin qol súrtý úshin kitap pa, jýrnal ma, bir qalyń qaǵazdy julmalap jyrta bastady. Bul sýretti sizge uqsatyp: «Ana sýretti maǵan ber» dep, qolynan shap berip ustap aldym.
– Oı, aınalaıyn, jyrtqyshtan arashalap aldym de.
Al, endi, ár kezde, birer dastarqan basynda «myna bir gazet maǵan kerek edi», «ánebir jýrnaldy jyrtpańyzshy» dep, biraz basylymdarǵa arasha túskenderdiń biri – ózim.
Burynǵy-keıingi memleket, qoǵam qaıratkerleriniń, Alash kósemderiniń, eńbek, Uly Otan soǵysy ardagerleriniń, óner, sport juldyzdarynyń, t.b. tanys-beıtanystardyń beıneleri basylǵan talaı gazet-jýrnaldardy úıde, túzde aıaq astynan kóterdim. Bir úıde Dinmuhamed Qonaev aǵamyzdyń sýreti basylǵan gazetti aıaqkıimderdiń astynan julyp alyp, qaltama súńgitip jiberdim. Tósenish?! Mundaı jaǵdaı kóbine keıingi jastardyń bilmestiginen bolady. Árıne, ádeıi emes. Mundaı bilmestikti keshegi keńes qoǵamynyń ádep, ıman zańy keshirdi me? Qaıdaǵy!
«..Aldyǵa et keldi. Saqan tabaqtyń astyna qoıý úshin irgeden bir top gazetti alyp, bireýin jazyp qarap edi, birinshi bette turǵan Stalınniń sýretin kórip, shoshyp qalǵandaı: «Oıbaı, myna kisi shyǵa keldi ǵoı», dep ekinshi gazetti jazyp edi, onda da álgi sýret bar eken. Úshinshi gazette de – kósemniń sýreti. Aqyry shydaı almaı: «Áı, jaraıdy, bul kisi kósem bolsa da, dámnen úlken emes shyǵar», dep sońǵy gazetti tabaqtyń astyna tóseı saldy. ...Kóp uzamaı Saqan ustalyp ketti degen habar keldi. Aıyby Stalınniń sýretin mazaq qylyp, tabaqtyń astyna salǵan». Tólen Ábdikuly «Tuǵyr men ǵumyr» shyǵarmasynda osylaı deıdi.
Ádep, tártip turǵysynan túsinýge bolǵanymen bul qasirettiń beti árman! «Gazet-jýrnaldardy nege úıge úıip qoımaısyńdar?», «Kitaptardy nege qambaǵa qamap qoıasyndar?» dep kimge tyıym salasyń? Aıtpaǵymyz, gazet-jýrnal, kitap sııaqty rýhanı qundylyqtarǵa qurmet jaıy. Qulaqqaǵys. Onyń arǵy jaǵynda «kók shópti baspa, julma, kókteı solasyń. Jazyǵy joq jándikti óltirme, obaly bar. Qurannyń ústine shyqpa, kıesi bar» degen sııaqty halyqtyq moralimiz taǵy bar.
Qaptap, dorbalap adamdar úılerine azyq-túlik tasıdy. Ol azyq-túlikterdi bir adam iship-jeı me? Rýhanı azyq-túlik te solaı – úıishiniki, kóptiki. Oqyǵanymdy oqyǵanymsha oqyp, qajetimdi qıyp alyp, Asan Rústembekov zamandasym sııaqty men de basylymdardy syıǵanynsha úıge úıemin, balkonǵa, qushaqtap turǵan úıimniń tómengi bóligine, saıajaıǵa tasımyn. Kim surasa soǵan beremin. «Artyq-aýys gazet-jýrnaldaryńyz bar ma?» dep Qaraǵandy jaǵynda turatyn marqum Tólesh Tórebaıuly qudam álsin-álsin telefon qońyraýlatyp, qatynaýshylardan sálem aıtyp jiberetin. Meselin qaıtarǵanym joq. Ara-tura: «Sizde oqı turatyn ne bar?», «Sizde osyndaı kitap joq pa?» deıtinder de kezdesip qalady. Sosyn bizdiń úıdi úıindiden jeńildetetin Almatydaǵy qazaq tili men ádebıetin tereńdetip oqytatyn daryndy balalar mektebi. Bular meniń múmkindigim. Mundaı múmkindik jurttyń bárinde bola bere me? Bolsa basqa qandaı jol bar? Bir aıtaıyn degenim osy.
... Basqa bólmeden qyz balanyń daýysy estildi.
– Papa, kerek emes gazetter joq pa?
Ákesiniń daýysy gúr ete qaldy. Shyr-pyr degen osy.
Úmbetbaı ÝAIDAULY (ÝAIDIN)
ALMATY
