Kelin

Halqymyzda «Mańdaıyńa jazylǵannan aspaısyń, pesheneńe ne buıyrsa sony kóresiń», degen qalyptasqan támsil bar. Dál osy mańdaıǵa jazylǵandy kórýdi bizdiń keıipkerimizdiń ata-anasyna buıyrtypty. Tarazdaǵy, sol kezdegi Jambyl qala­syndaǵy pedagogıkalyq ýchılısheniń stýdenti Sharapat óndiristik praktıkadan ótý úshin Stepnogor qalasyndaǵy balabaqshaǵa keledi. 18 jastaǵy Sharapat osy qalada 15 jastaǵy jasóspirim Nıkolaımen tanysyp, praktıkada júrgen 8 aıdyń ishinde dosta­syp ketedi. Merzimi aıaqtalǵan soń týǵan qalasyna ketken Sharapat, árıne, araǵa jyldar salyp, Nıkolaımen qaıta kezdesetinin, aralarynda mahabbat sezimi týaty­nyn qaıdan bilsin. 3 jyldan keıin jasy 18-ge tolǵan Nı­kolaı áskerge shaqyrylyp, bory­shyn óteýge Jambyl qalasyna bóli­nedi. Ol kezde Sharapat oqýyn aıaqtap, balabaqshada tárbıeshilik qyzmetin atqaryp júrgen. Qatardaǵy jaýyn­ger­lerdi qaladaǵy den­saý­lyq saqtaý, oqý-bilim salasyna qatty-qaıyrym jumys­taryna kómek úshin jiberip otyratyn zamannyń bolǵany belgili. Bir top qyzmettesterimen balabaqshaǵa kómekke kelgen Nıkolaıdyń aldynan jazmyshtyń buıryǵymen Sharapat shyǵa keledi. Taǵdyr degen de osy shy­ǵar. Ekeýi ata-analarynyń, týǵan-týys­tary­nyń qarsylyqtaryna qaramastan, otaý qurady. Nıkolaı Stepnogorge qaıtpaı Tarazda turaqtap, dúnıege kishkentaı Olıa keledi. Olga aıtady: «Men alǵashynda orys mektebine bardym. Bir jyldan keıin ákem oıla­nyp, qyzymnyń qazaqsha oqyǵany durys, dep qazaqshaǵa aýystyrypty. Negizinen adam biliminiń qadasy bastaýyshta qalanady ǵoı. Alǵashynda óte qıyn boldy. Muǵalimniń aıt­qanyn túsingenimmen aıtyp bere almaımyn. Men áli kúnge bastaýyshta sabaq bergen apaıym Dámesh Bodaeva apaıǵa ózimdi qa­ryzdar sezinemin. Dámesh apaı meniń oıymdy jetkize almaǵanymdy uǵy­nyp, túsingenimdi áýeli oryssha aıtqyzyp, sodan ony ózi qazaqshaǵa aýdaryp, ony maǵan qaıtalatqyzyp, ony esh aýyrsynbaı janyn sala úıretti. Ol kisiniń osyndaı kózqarasy meniń ózimdi qatarlarymnan esh kem sanamaýyma alyp keldi. Áıtpese, eger bir jaǵynan balalar kúlip jatqanda, mu­ǵa­limiń de ezý tartyp tursa, sen ózińnen óziń qysylasyń, oryssha aıtqanda, kompleks paı­da bolady ǵoı. Al Dámesh apaı­dyń ar­qasynda men sondaı bir qınalmadym. Bas­taýyshty aıaqtaǵanda synyptastarymnan artyq oqyp kettim». Biz áńgimege tartyp otyrǵan Olga Kúmisbekova Astana qalasyndaǵy «Erketaı» qazaq balabaqshasynyń meńgerýshisi. Beknur esimdi jubaıy, Nuraı atty qyzy bar ana, qazaqtyń kelini. – Mektepti óte jaqsy támamdadym. Joǵary synypta oqyp júrgenimde qazaq tili men ádebıetinen sabaq beretin Han­sha­ıym apaı qansha bilip tursam da: «Orystyń qyzy qansha oqysa da báribir qazaq tilin 5-ke bilýi múmkin emes», – dep toqsandy 4-ke shyǵaryp berdi. Sodan jylap anama aıt­tym. Ol kisi mekteptiń dırektoryna baryp: «Eger orystyń ba­la­sy qazaq tilinde sabaq aıtsa oǵan qandaı baǵa qoıý kerek?» – dep suraıdy. Sonda dırektor: «Eger ol 3-ke aıtsa – 5, al 4-5-ke aıtsa 10-ǵa deıin baǵa qoıý kerek», – dep kúlipti. Sonda anam: «Onda Olganyń baǵasyn nege kemitesizder?» – degende dırektor: «Bizde orys qyzy bar ma edi?» – dep tańqalypty. Osydan-aq meniń qalaı qa­zaqtardan esh aıyrmam bolmaǵanyn baı­qaý­ǵa bolatyn shyǵar, – deıdi O.Kúmis­bekova. Biraq Hanshaıym apaıy­nyń óziniń qazaq tili men ádebıetin jaqsy bilýine kóp eńbek sińirgenin jasyrmaıdy. Úne­mi kitapha­na­larǵa baǵyttap, arnaıy maz­mundama, shy­ǵarmalar jazǵyzyp, qosymsha ádebıetter oqytyp, kádimgi «qazaq qyzyn» jasapty. «Mektepti 5-ke támamdadym. Jal­py, meniń tárbıem naǵashy ájem Almakúldiń arqa­synda musylmansha boldy. Stepnogordegi týystarymyz Kalınıngrad qalasyna qo­nys aýdardy, al ákem 28 jasynda jol apa­ty­nan qaıtys boldy. Anam sodan keıin tur­mys­qa shyqqan joq... Myna qyzyqqa qarańyzshy, ómirde esh nárse kezdeısoq bolmaıtyn shy­ǵar. Esińizde me, qazaqshaǵa alǵash bar­ǵa­nymda maǵan janynyń jylylyǵyn tókken ustaz týraly aıtqanym. Sol kisi bir kúni bizdiń balabaqshaǵa nemeresin ákelip tur. Buryn ol kisi meni oqytsa, endi men ol kisiniń nemeresine tárbıe berýdemin. Bizdiń bala­baqshada 12 top bolsa, ishinde orys, koreı, tatar balalary da bar. Biraq meniń bir nársege kóńilim orta túsedi. Bilesiz be, nemerelerin qazaqsha balabaqshaǵa bergileri kelmeıtin ata-ájeler bar. Osy bala­baq­shaǵa jolda­mamen kelgen biraz ata-ana bizdiń balabaqshanyń qazaqsha ekenin bilgende kádimgideı qynjy­la­dy. Sondaıdy kór­gende qı­na­lamyn. О́zimdi mysal, úlgi etemin. Meniń jubaıym orys mektebin bitirgen, qazaqsha da bir adamdaı biledi, biraq qazaqsha ja­zylǵan ádebıettiń, gazet-jýrnaldyń birin oqı almaıdy. Al qazaq mektebin bitirgender oryssha da jazyp, oqıdy, qazaqsha da solaı. Men joǵarydaǵydaı ata-analarǵa osy­ny túsindirip shyr-pyr bolamyn. Tipti, eger men qazaq mektebinde oqymasam, orys qyzy bola turyp, qazaq balabaq­sha­syna meńgerýshi bola alar ma edim, deımin. Jalpy, men osy jerde bir oı aıtqym keledi. Nege Qazaq­standa turatyn qazaqtar eki tilde sóıleıdi? Uıǵyrlar, tatarlar, nemister, koreılerdiń barlyǵy óz ana tilderimen qatar, orys tilin biledi, ishterinde úshinshi til etip qazaqsha da sóıleıtinderi bar. Al nege orys qana bir tildi bolýy tıis. Jalpy, Qazaqstanda turatyn barlyq azamattar qazaq tilin bilýge mindetti dep sanaımyn», – deıdi qazaqtyń kelini. Oıyn osylaı bir túıindep ótken Olıa áńgimesin tómendegishe jalǵastyrdy. Taǵy bir aıtarym, meniń oıymsha, aralas nekeniń jaqsylyǵymen qatar, kemshiligi de bar. Mysaly, meniń keıde ózimdi yńǵaısyz sezinetin kezderim bolady. Nege deısiz ǵoı. Ol, árıne, birinshiden, ortaǵa baılanysty. Adamdardyń óresi men kórgen tárbıesine qatysty bolar, keıde biryńǵaı orys jınalǵan jerde ózimdi qazaq, al biryńǵaı qazaqtar jınalǵan ortada ózimdi orys sezinip qalamyn. Sebebi, men úshin bul ekeýi de birdeı. Eger bireýi týrasynda jaman sóz estisem, sol mezet janym aýyryp, arasha túsemin. Negizi, eshbir ult bir-birinen esh artyq emes. Al artyq kórýdi, mensinbeýdi múlde durys emes dep sanaımyn. – Olga, aıtyńyzshy, ata-eneńiz úılenýlerińizge qarsy bolmady ma?–dep suraq qoıdym. – Joq, ol kisi meni óte jaqsy qarsy aldy. Al atam biz úılenbesten buryn qaıtys bolǵan. Qazir men úshin Beknurdyń anasy dúnıedegi eń jaqyn adamym. Ol kisini keremet jaqsy kóremin. Syrlasamyz, men eshbir qurbyma aıtpaǵan syrymdy apama aıtamyn. Jalpy, bizdiń úıdiń (kelgen jerin aıtady) kelinderi men kúıeý balalary túrli ulttan. Bir kelin grek qyzy, bir kúıeý bala túrik jigiti. Apam qazir Antalııada júr, kúnige ekeýmiz ǵalamtor arqyly júz ret sóılesemiz. Bir-birimizdiń qandaı as ázirlep jatqanymyzǵa deıin surap otyramyz. Apam aqylshym, óte bir tózimdi, úlken aqyl ıesi, esti adam. Qandaı meıirimdi deseńizshi. Eger óz ómirimde úlgi tutar adamyń bar ma dese, apamdy aıtar edim. Men ol kisiniń bir nalyǵanyn syrtqa shyǵaryp, bireýge ókpe aıtqanyn estigen emespin. Kezekti eńbek demalysy óz aldyna, al mereke kúnderinde 3-4 kún bola qalsa, Tarazǵa tartamyn. Kishkentaıymnan ósken qalam ǵoı, tanystar da, dostar da jetkilikti, biraq apamnyń qasynan shyqqym kelmeıdi. Sol kisiniń janynda bolýǵa tyrysamyn. Apamnyń aralasatyn adamdary da sumdyq kóp. Barlyǵy syılap turady. Al óz anam Astanaǵa bizden buryn kelgen. Ákem qaıtqannan keıin ǵylym jolyna tústi, dıssertasııa qorǵady, – dedi O.Kúmisbekova. «Men orys qyzymyn, biraq qazaqtyń ári jıeni, ári kelinimin. Al qyzym Nuraı qazaq, biraq óz qanynyń shıreginde orys qany bar ekenin biledi. «Meniń anam – metıs», dep aıtyp qoıyp, eshbir ultty jatsynbaı, qazaqsha qatyryp sóılep ósip keledi. Alla berse, Beknur ekeýmiz bala­larymyz kóp bolsa deımiz», – dep baıaǵ­ydan bergi tanys adamymsha shúıirkelese áńgimelesip, kúlip qarsy alyp, sol jaıdary júzimen shyǵaryp salǵan Olga Nıkolaıqyzyna Alla tilekterińizdi qabyl etsin, dedim ishteı. Anar TО́LEÝHANQYZY. Astana.