Qazaqtyń asyly – Asyly hanym

Ana tili ananyń sú­timen keletini  belgili. Til – adam janynyń ajyra­mas bóligi. Árbir halyq­tyń tek ózine tán tili, dili, dini, túr-tul­ǵasy, beı­ne-bolmysy, ádet-ǵurpy, salt-dás­tú­ri, mádenıeti bolatyny belgili. Bir ha­lyqtyń ekin­shi halyqpen túr-túsinde,  ádet-ǵur­py­n­d­a, salt-dástúrlerinde meı­linshe jaqyn uq­sas­tyq ta, bir  dinde bolýy da múmkin. Alaıda olardyń tilderi múldem basqa bolsa, onda olardy bir halyq dep aıta alamyz ba? Aıta almaıtyn shyǵarmyz, sirá? Olaı bolsa, tildi kez kelgen halyqtyń ózindik ulttyq bolmysy, ony ózgelerden erekshe etip kór­se­tetin birden-bir atrıbýty desek, qateles­peı­tinimiz anyq. Tilin joǵaltý, ózin joǵal­tý­men para-par.  Tili joǵalǵan talaı halyq­tyń tarıh sahnasynan aty óshkenin jaqsy bilemiz. Tilin, dilin, dinin saqtap qalý tek rýhy myqty, uly halyqtardyń ǵana mań­daı­yna jazylǵan baqyt ekendigi tarıhta dá­leldengen. San ǵasyrlar boıy urpaqtan ur­paqqa jalǵasyn taýyp kele jatqan tilin jo­ǵaltý – halyq úshin úlken qasiret, orny tolmas ókinish. Nebir qıly zamandardy, «Aqtaban shu­by­ryndy, alqakól sulamany»,  halqymyz­dyń teń jartysyn jutqan sumdyq náý­bet­terdi basynan ótkizip, ǵasyrlar boıy bo­dan­dyqta bolyp, myń ólip, myń tirilgen hal­qy­myz qalaı ana tilin, dinin, dilin saqtap  qal­ǵanyna  qaıran qalasyń. Tek saqtap ǵana qal­ǵan joq, taǵdyrdyń túrli taýqymetimen qa­zaq jerin panalaǵan túrli halyqtardyń qa­zaq tiline degen súıispenshiligin oıata bildi. Elimizde qazaq tilin jaqsy biletin 60-qa jýyq birneshe ózge ult ókilderi bar eken. Olardyń ishinde orys qyzy – qazaq aqyny Nadejda Lýshnıkova, nemis uly – qazaq jazýshysy Gerold Belger, qazaq tilinen dıssertasııa qorǵaǵan ázirbaıjan qyzy – qazaq ǵalymy Asyly Osman bar. Bul kisiler erekshe baǵalaýǵa, erekshe qurmetke ıe. Bá­rine shyn júrekten rıza bolasyń. О́ıtkeni, bul úsheýi tilimiz óz jerinde ógeısigen keshegi keńes zamanynda-aq qazaq aqyny, qazaq jazýshysy, qazaq ǵalymy atandy. Ásirese, Asyly Álıqyzynyń er aza­matqa bergisiz eńbegin erekshe ataǵym keledi. Qazaq balasynyń ol kisini bilmeıtini sirá, joq shyǵar. Ultyn súıgen, ana tilin súıgen óz elimizdiń azamattaryna ǵana emes, shet elderdegi qandastarymyzǵa da aty jaqsy tanys. Ol kisige degen halqymyzdyń yqy­la­sy erekshe, jurtymyz qatty qadirleıdi, jaqsy kóredi. Men Asyly apaıdyń osydan birneshe jyl buryn eń birinshi ret teledıdardan «qazaǵym», «qazaq tilim», dep jurttyń sa­na­syn oıata sóılegen otty sózin estigen bo­latynmyn. Sondaǵy ótkir de tartymdy sóz­deri meniń búkil jan dúnıemdi bılep alǵan edi. О́z oıymda júrgen, árbir men qazaqpyn degen azamattyń oıyn tap basa aıtqan sózderi janymdy ja­dy­ratyp, keýdemdegi ultyma, ana tilime degen súıispenshiligimdi odan ári kúsheıte túsken-tin. Ádemi de kelisti kelgen túr-tulǵaly, bir kórgende-aq adamdy ózi­ne baýrap ala­tyn qasıeti bar jan ekeni sezilip turdy. Daýys yrǵaǵy baýyrlas túrki halqynyń óki­li eken­digin bil­dirip, júre­gime jylylyq uıalatty. Iаpyrmaý, bul kisi sonda qaı ult­tyń ókili bol­dy eken!  Qa­zaq halqynyń qas­terli tili úshin kúresken kim boldy degen oı meni mazalaı berdi. Sóı­tsem, qazaq úshin janyn ot­qa da, sýǵa da salyp júr­gen baýyr­las ázirbaıjan halqynyń qyzy bolyp shyqty. Osydan keıin ol kisige degen súıispenshiligim burynǵydan da beter eselep arta berdi, jaqsy kórýimde shek bolǵan joq. Ulylyǵyna bas ıip, myń rahmetimdi aıtyp, ishteı amandyǵyn tiledim. Asyly Álıqyzy 3 jasar kezinde, 1944 jyly Grýzııanyń Túrkııamen shekaralas Ahal­kalak degen qalasynan Stalınniń qan­quıly saıasatynyń saldarynan otbasymen birge Qazaqstanǵa jer aýdarylǵan eken. Aryp-ashyp kelgen baýyrlas ázirbaıjan otbasyna óziniń dalasyndaı darhandyǵyn, peıiliniń keńdigin kórsete bilgen halqy­myz­dy  apaıymyz shyn jaqsy kórdi. Sol sebepti de bolar, Qazaq eli úshin, onyń qasıetti tili úshin jan aıamaı qyzmet etip keledi. Soǵys kezinde jer aýdarylǵan talaı halyq­qa qazaqtar, ol kisiniń ózi aıtqandaı, bir bólmeli úıiniń bir buryshyn, eki bólmeli úıiniń bir bólmesin bosatyp berip, ózde­ri­nen kem qurmet kórsetpeı, bútinin bólip, jartysyn jaryp bergenin talaı ózge ult ókilderinen estip te, bilip te júrmiz. Qazir qazaqsha aıtysqa qatynasatyn, sóz sóı­leı­tin, án salatyn ózge ult ókilderi kúnnen kún­ge kóbeıip keledi. Oǵan da shúkir! Degenmen, qaıtalap aıtsam, ózge ult ókilderiniń ishi­nen Asyly Álıqyzynyń alatyn orny erekshe. Ulttyq ǵylym akademııasynyń qazaq fılologııasy boıynsha «Qazaq tiliniń tú­sin­dirme sózdiginiń» 10 tomdyǵyn shyǵarýǵa bel­sene qatysty. Osy tomdarǵa 300-ge jý­yq ǵylymı maqalalar  jazǵan eken. Asyly apaıymyzdyń Qazaqstan halqy Assam­bleıa­sy Ázirbaıjan bóliminiń meńgerýshiligi qyz­metindegi eńbegi de bir tóbe. Ol Qazaq­stan­daǵy Ázirbaıjan etnomádenı birles­ti­giniń tóraıymy. Tek baýyrlas eki qazaq pen ázirbaıjan halyqtaryn ǵana emes,  búkil Qazaqstan halqyn qazaqqa jaqyndastyrý jo­lyndaǵy qyzmeti orasan zor, el men el ara­syndaǵy altyn kópir bolyp otyr.  Ol Túl­kibas aýdanynyń jáne Almaty obly­synyń qurmetti azamaty. Birneshe orden, birneshe medal, gramotalarmen marapattalǵan. Qazaq tiliniń mártebesi, onyń tek Qa­zaqstanda ǵana damıtynyn, ony ultyna qaramastan, Qazaqstan memleketiniń árbir aza­maty bilýge tıis, degen Asyly Álıqy­zy­nyń jalyndy sózderi árbir qazaqtyń júreginde. Ortamyzda osyndaı tamasha adamnyń júrgenine táýbeshilik jasaısyń. «Qanym qazaq bolmasa da, janym qazaq!» dep qazaq tilin qorǵaý jolynda qan maı­danǵa shyǵýǵa barmyn», degen sózderi de árbir azamatqa úlgi bolatyny, namysyn qaıraıtyny sózsiz. Asyly Álıqyzynyń: «Qazaq halqy – ult quraýshy halyq, ıaǵnı barlyq ózge ulttar onyń aınalasyna top­tasýǵa tıis. Qazaq halqynyń tili men máde­nıetin, ádet-ǵurpyn bilýimiz, syılaýymyz kerek», degen sózderi búgingi tańda úlken mańyzǵa ıe bolyp otyr. Ǵasyr kemeńgeri, sarabdal saıasatshy Elbasy Nursultan Nazarbaev «Qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin», «Qazaqtar óz ana tilin bilýi tıis», degen bolatyn. Qandaı sóz! Budan artyq qalaı aıtýǵa bolady. Tek, estir qulaq, túsinetin sana, sezinetin júrek bolsyn deseńizshi! Til máselesi tóńireginde aıtylmaı qalǵan sóz joq-aý, sirá! Aıty­lýdaı-aq aıtylyp júr. Degenmen, ony iske asyrý jaǵy baıaý, kemshin tustarymyz az emes. Biz bárin ózimizden bastaýymyz kerek. О́z qandastarymyzdyń sanasy oıanbaı, alysqa bara almaıtynymyz aqıqat. Osyǵan dálel retinde Asyly apaıy­myz­dyń: «Ana tilin saqtap, onyń abyroıyn kóte­rý uly soǵyspen teń. Bul da maıdan. Qan tógilmegenimen, jaǵa jyrtylady, jan qınalady. Ulttyq namys synalady. Na­mys­taryńdy qylyshtaı qylshyldata qaı­rańdar, qaharman qazaqtar. Sóıtip, jeńiske jetińder, baýyrlarym, týystarym, jany birge jaqyndarym meniń! – degen sózderin  keltirsek te jetkilikti bolar dep oılaımyn. Bıyl Asyly Álıqyzy 70 jasqa tolady. Árıne, bul mereıtoı elim, jerim, ana tilim dep júrgen kúlli qazaq balasy úshin de aı­tý­ly oqıǵa bolary sózsiz. Sebebi, bul ha­lyqtyń erekshe yqylasyna bólengen, tipti shetelderdegi qazaqtarymyz da jaqsy bilip,  jaqsy kóretin Asyly apaıymyzdyń toıy. Qazaqta «asyl» degen sóz bar. Bul ózi qa­sıetti sóz. Halqymyz zattyń bolsyn, mal­dyń bolsyn, adamnyń bolsyn, jalpy kez kelgen nárseniń eń jaqsysyn, eń tazasyn, eń móldirin «asyl» dep ataǵan. Al apaıy­myz­dyń aty zatyna saı emes pe? Olaı bolsa, apaıymyzdy qazaqtyń asyly emes  dep kim aıta alady? Biz mańdaıymyzǵa bitken ja­ryq juldyzymyz, qazaqtyń asyly Asy­ly Álıqyzynyń qadirine jete bileıik. Dınar NО́KETAEVA, Parlament Májilisiniń depýtaty, Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń tóraıymy.