Ýnıversıtettegi ınnovasııalyq qyzmet bolashaqqa serpilis ákeledi

Búgingi tańda elimizdiń bilim jáne ǵylym júıesiniń aldynda Ult Kósh­basshysy N.Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna arnalǵan «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz» atty Jol­daý­ynda «Biz bilim berýdi jańǵyrtýdy odan ári jalǵastyrýǵa tıispiz. Biz ýnıversıtettik bilim berý men ǵy-lymdy damytýdyń jańa deńgeıin qamtamasyz etýge mindettimiz», dep atap kórsetken aýqymdy mindetter tur. Sonymen birge, Elbasy «Sapaly bilim berý Qazaqstannyń ındýs­trııa­landyrylýynyń jáne ınnovasııalyq damýynyń negizine aınalýy tıis» dedi. Sondyqtan da elimiz damýynyń qazirgi kezeńinde tehnıka men tehnologııalar salasynda deńgeıi álemdik standarttarǵa saı keletin jańa for­masııanyń ınjenerlerin daıyndaý burynǵydan da ózekti bolyp otyr. Solar ǵana tehnıkalyq ǵylymdy jedeldetýdi, óndiriske ınnovasııany engizýdi, qarqyndy ındýstrııalyq-ın­novasııalyq damý baǵdarlamasyn júzege asyrýdy qamtamasyz etedi. Qazaqstandyq taýar jáne qyzmet naryǵynyń básekege qabilettiligin arttyrý jáne ǵylymı qamtylǵan ón­diristiń sanyn aıtarlyqtaı óristetý «Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııa­lyq damý baǵdarlamasynyń» basty maqsattary retinde aıqyndalyp otyr. Olardy «bilim úshburyshy­nyń» úsh shyńyn – bilimdi, zertteýdi jáne ınnovasııalardy tıimdi ári úılesimdi damytý arqyly ǵana nátıjeli júzege asyrýǵa bolady. Bilim berý salasynda qazirgi zamanǵy óndiriske qajet jáne olardyń bilimi men biliktilik deńgeıine qoıylatyn joǵary talaptarǵa sáıkes keletin mamandar daıarlaý mindeti tur. Joǵary tehnologııalyq qoǵamnyń negizi – zamanaýı bilim men tehnolo­gııaǵa súıengen ekonomıkaǵa tikeleı baılanysty. Al ár sektorda adam kapıtaly men dástúrli erekshelikterdi tıimdi paıdalanatyn elder ǵana tabysty bolady. Osyǵan baıla­nysty mamandar daıarlaýdyń jańa baǵyttaryn ashý, «ómir boıy bilim alý» qaǵıdasyn tıimdi júzege asyrý máselesi ózekti bolyp otyr. Táýelsizdik jyldarynda otandyq ǵylym qalyptasýdyń úlken jolynan ótti. Bul joldaǵy alǵashqy qadam­dardyń biri derbes ǵylymı-tehnı­kalyq saıasat pen ǵylymdy basqarý júıesin qurýdyń negizgi qaǵıdalaryn belgilep bergen 1992 jyldyń 19 qańtaryndaǵy «Qazaqstan Respýblı­kasynyń ǵylymy men memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq saıasaty týra­ly» Zańy boldy. Tuńǵysh Prezıdentimiz N.Nazarbaevtyń sol bir kúrdeli kezeńdegi tarıhı sheshimi 1993 jyl­dyń qarashasynda «Bolashaq» stı­pendııasyn taǵaıyndaýy edi. 1994 jyly qazaqstandyq stýdentterdiń bir toby sheteldik joǵary oqý oryn­daryna oqýǵa jiberildi, al 2005 jyly Elbasy óziniń Qazaqstan hal­qyna arnaǵan Joldaýynda stıpendıattar sanyn 3 myńǵa deıin kó­beıtetindigin jarııalady. Keıinnen, 1999 jyly Úkimet janynan Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııa qu­ryl­dy, ol búgingi kúnge deıin memlekettik irgeli jáne qoldanbaly ǵy­lymdy damytýdaǵy basymdyqtaryn anyqtaıtyn, elimizdiń ǵylymı, ǵy­lymı-tehnıkalyq jáne ınnovasııa­lyq saıasatyn qalyptastyryp, jetildirý úshin usynystar ázirleıtin aqyl-keńes berý organy bolyp tabylady. Kelesi bir mańyzdy qujat 2001 jyly qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń «Ǵylym týraly» Zańy boldy. 2011 jyly aqpanda ǵylymı zertteýlerdi basqarý men qarjylandyrý mehanızmine qatysty asa mańyzdy máseleler sheshimin tapqan Ǵylym týraly jańa zań qabyldandy. Endi zertteýler granttyq, bazalyq jáne maqsatty-baǵdarlamalyq bolyp úsh nysanda iske asyrylmaq. Granttyq júıeniń engizilýi osy salaǵa erekshe mán beriletin álemdik ǵylymı keńis­tikke qosylýǵa zor múmkindik beredi. «Bilimder úshburyshyn» bilimdi, ǵylymdy jáne ınnovasııalardy tıimdi damytý úshin aıqyndaýshy róldi Qazaqstanda qurylyp jatqan zertteý ýnıversıtetteri atqarýy tıis. Soǵan oraı, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi zertteý ýnıversıtetterin qalyptasty­rýdyń normatıvtik-quqyqtyq negizderi men mańyzdy aspektilerin ázirleý ba­ry­synda mańyzdy da aýqymdy jumys júrgizýde. Zertteý ýnıversıtetteri álemdegi kez-kelgen eldiń ekonomıkalyq ósýiniń mańyzdy faktory bolyp tabylady, al onyń mamandar daıarlaý men irgeli ǵylymı zertteýler júrgizý sııaqty dás­túrli fýnksııalary jańa tehnolo­gııalardy óndiris pen bızneske berý, sharýashylyq damýynyń ǵylymı qam­tylǵan jańa baǵyttaryn ázirleý jáne is júzinde qoldaný barysyndaǵy belsendi qyzmetpen tolyǵady. Osy baǵyt­ta sheteldik iri ýnıversıtettermen jáne ǵylymı ortalyqtarmen ynty­maq­tastyqta Astana qalasynda «Nazarbaev ýnıversıtetiniń» qurylýynyń tarıhı máni zor. «Nazarbaev ýnıversıteti» jaqyn arada otandyq bilim berý júıesiniń kóshbasshysy, joǵary ın­tel­lektýaldy ultty qalyptastyrýdyń ortalyǵy bolmaq. Zertteý ýnıversıtetteriniń qury­lýy basqa joǵary oqý oryndary qyz­metiniń álsiregenin bildirmeıdi. Kerisinshe, olar zertteý ýnıversıtetteriniń zertteýlerge negizdelgen bilim berýdegi negizgi seriktesteri bolýy tıis. Jappaı joǵary bilim beretin joǵary oqý oryn­dary zertteý ýnıversıtetterin qa­lyp­tastyrýda operator ári deldal bolady. Zertteý ýnıversıteti márte­besine ıe bolý kúrdeli de uzaq úrdis. О́ıtkeni, básekege qabiletti ǵylymı mektepter men qazirgi zamanǵa saı basqarý daǵdysy uzaq jyldar boıy qa­lyptasady. Olardy qurý barysyndaǵy jumys joǵary oqý oryndarynyń ýnıversıtetter arasyndaǵy baılanys­tardy tereńdetý maqsatyndaǵy jan-jaqty kelisimsharttar negizinde óz bas­tamasymen bastalýy tıis. Tabysqa jetý úshin qatysýshylardyń eki tobynyń – bir jaǵynan óndiris, bıznes jáne qyz­met salasynyń, ekinshi jaǵynan akademııalyq ortanyń úılesimdi ynty­maqtastyǵy qajet. Zertteý ýnıversıtetterin qalyptas­tyrýdyń bastapqy kezeńinde olardy jaratylystaný ǵylymdary, tehnıka jáne tehnologııa, agroónerkásip sekto­ry sııaqty baǵyttar boıynsha maqsat­ty túrde qurǵan durys. Nátıjesinde qazaqstandyq zertteý ýnıversıtetteri azamattardyń tamasha bilim alýyna, ozyq ǵylymı-zertteýler júrgizýine jáne ekonomıkany ınnovasııalyq da­my­týǵa múmkindik beredi. Memleket basshysy «...bilim berý salasynda naqty jáne ınjenerlik ǵy­lymdardy damytý – damýdyń jańa kezeńiniń mindetti sharty» ekenin atap kórsetti. Ult Kóshbasshysy qoıǵan min­detterdi júzege asyrý aıasynda Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıteti «2020 jyly halyqaralyq deńgeıdegi zertteý ýnıversıteti bolý jáne álemniń jetekshi joǵary oqý oryndarynyń qataryna kirý» maqsatyn aıqyndap bergen «Damý strategııasy – 2020» atty mańyzdy qujatty qabyldady. QazUTÝ-dyń 80 jyldyq ta­rıhyn­daǵy damý baǵytyn saralaı otyryp, oqý ornynyń zertteý ýnıversıteti retinde qalyptasý jolyndaǵy naqty qa­damdary týraly aıtýǵa bolady. Osy jyl­dar ishinde ýnıversıtette taý-ken isi, geologııa, metallýrgııa, aqparattyq tehnologııalar salasynda dúnıejúzine belgili ǵylymı ortalyqtar qalyp­tas­ty. Oqý ornynyń quramynda qazir ınjenerler daıarlaýdyń barlyq baǵyt­ta­ry boıynsha 13 ınstıtýt jumys isteıdi, joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berýdiń bakalavrıat – magıstratýra – PhD doktorantýrasy sııaq­ty kópdeńgeıli júıesine kóshý úrdisi júzege asyryldy. Ýnıversıtette búgingi tańda 178 ǵylym doktory, 7 PhD doktory, 534 ǵylym kandıdaty jáne 127 ınjenerlik ǵylym magıstri jumys isteıdi, olardyń arasynda 50 akademık bar. Ýnıversıtette oqytylatyn maman­dyq­tar tiziminiń tıimdiligin arttyrý baǵytynda monıtorıng ótkizip, maqsat­ty túrde jumys júrgizip kelemiz. Osy oraıda «Memlekettik qarqyndy ınno­va­sııalyq-ındýstrııalyq damý baǵdar­la­ma­synyń» kadrmen qamtamasyz etý talabyn eskere otyryp, el ekonomı­kasynyń belgili bir mamandyqtarǵa degen suranysyn qanaǵattandyrýǵa erekshe kúsh salynady. Atap aıtqanda, QazUTÝ sońǵy 2 jylda bakala­vrıat­tyń (ǵarysh tehnıkasy jáne tehno­lo­gııasy, paıdaly qazbalardy baıytý, logıstıka, materıaldardy qysymmen óńdeý tehnologııasy), magıstratýranyń (paıdaly qazbalar ken oryndaryn izdeý men barlaýdyń geofızıkalyq ádis­teri, jobalardy basqarý) mamandyq­tarymen qatar, doktorantýranyń da (elektr energetıkasy, radıotehnıka, elek­tronıka jáne telekommýnıkasııalar, tehnıkalyq fızıka) jańa ári qajetti mamandyqtary boıynsha mamandar daıarlaý qyzmetine lısenzııalar aldy. Ýnıversıtet ujymynyń aldynda turǵan negizgi mindet – mamandar daıarlaý sapasyn jan-jaqty kóterý, sonyń ishinde oqý josparlary men baǵdarla­malaryn jetildirip, jańashalandyrý. 2008 jyly tehnıka jáne tehnologııa salasyndaǵy mamandyqtardyń barlyq oqý josparlaryna taldaý júrgizilip, nátıjesinde 2009 jyldyń 1 qyr­kúıe­gi­nen bastap Bilim jáne ǵylym mı­nıstr­liginiń ruqsatymen Q.Sátbaev atyn­daǵy QazUTÝ-da tehnıkalyq profıldegi 25 mamandyq boıynsha oqytý óziniń eksperımentaldy bilim berý baǵdarlamalarymen júzege asyryla­dy. Bul baǵdarlamalar jumys berýshi­lerdiń usynystaryn eskere otyryp ázirlenip, jaqyn jáne alys shetel­der­diń aldyńǵy qatarly ǵylymı bilim berý mekemeleriniń oń pikirine ıe boldy. Bilim berý baǵdarlamalaryn jetildirýde olardyń álemniń iri akkredıta­sııalyq agenttikterinde joǵary bilim­niń sapasyn arttyrýǵa jáne adam kapıtalyn damytýǵa zor múmkindik beretin halyqaralyq akkredıtasııadan ótýi asa mańyzdy. Qazirgi zamanǵy joǵary tehnologııalyq eńbek naryǵy ınjenerler daıarlaý deńgeıine bıik talap qoıyp otyrǵandyqtan, Qazaqstan úshin tehnıka men tehnologııa salasyn­daǵy bilim berý baǵdarlamalaryn ha­lyq­aralyq akkredıtasııadan ótkizýdiń máni joǵary. Osy oraıda, álemniń kóptegen damyǵan elderinde ınjener retinde jumys isteý úshin «kásibı ınjener» (RE) sertıfıkaty bolýy qajet. RE mártebesine úmitkerdiń ýnıversıtetti akkredıtasııalanǵan baǵdarlama boıynsha bitirýi, 3 jyldan 7 jylǵa deıin jumys tájirıbesi bolýy jáne kásibı ınjenerler qaýymdastyǵynda tirkelýi tıis ekendigin atap ótý kerek. Sol sebepti tehnıkalyq joǵary oqý oryndaryn bitirýshilerdiń «kásibı ınjener» mártebesine jáne soǵan sáıkes eńbekaqysy joǵary ári keleshegi zor jumysqa ıe bolýynyń negizgi sharty – ol bitirgen joǵary oqý ornynyń bilim berý baǵdarlamalarynyń halyqaralyq akkredıtasııadan ótýi. Qazirgi kezeńde QazUTÝ Qazaqstan­daǵy tehnıkalyq joǵary oqý oryn­da­ry arasynda shetelderde akkredıtasııadan ótken bilim berý baǵdar­la­ma­lary­nyń sany jaǵynan da, sáıkesinshe, sapasy jaǵynan da birinshi orynǵa ıe bolyp, 21 mamandyq boıynsha halyq­aralyq agenttikterde akkredıtasııadan ótti. QazUTÝ mamandyqtary akkredıtasııadan ótken agenttikter qatarynda ABET (AQSh), ASIIN (Germanııa) akkredıtasııalaý agenttikteri, ENAE ınjenerlik bilimdi akkredıtasııalaý jónin­de­gi Eýropalyq jelisi, AIOR – Reseı­diń ınjenerlik bilim qaýymdasty­ǵy­nyń akkredıtasııalaý ortalyǵy bar. ABET akkredıtasııalaý agenttiginen ót­ken QazUTÝ-dyń metallýrgııa ma­man­dyǵy búkil TMD keńistigindegi birinshi mamandyq ekenin aıta ketken jón. Mamandar daıarlaý sapasyn arttyrý jáne álemdik bilim berý keńistigine qo­sylý baǵytynda maqsatty túrde júr­gizilgen qyzmettiń nátıjesinde 2011 jyldyń sáýirinde Q.Sátbaev ýnıversıteti EUA Eýropalyq ýnıversıttetter qaýymdastyǵynda IEP halyqaralyq baǵalaý baǵdarlamasy boıynsha ınstı­týsıonaldyq baǵalaýdan ótken Qazaq­standaǵy alǵashqy, ári jalǵyz joǵary oqý orny boldy. EUA – bul Bolon úderisi aıasynda Eýropalyq joǵary bilimdi damytý, ǵylymı-zertteý jumysy men ınnovasııalar, joǵary bilim men ǵylymdy ınternasıonaldandyrý, ýnı­versıtetterdiń sapasyn arttyrý, basqa­rý, avtonomııa jáne fandraızıng sııaq­ty mindetterdi oryndaıtyn Eýropa joǵary oqý oryndarynyń qaýymdas­tyǵy. Ǵylymı-zertteý jáne ınnovasııa­lyq úrdister – QazUTÝ qyzmetiniń basty baǵyttary. Bul oraıdaǵy oqý ornynyń ǵylymı qyzmetiniń negizgi kórsetkishi qarjylandyrý kólemi bo­lyp tabylady. Mysaly, 2008-2010 jyl­dary ýnıversıtettegi ǵylymı-zertteý jumystaryn qarjylandyrý kó­lemi 3,5 ese ósip, osy kezeńde magıstranttar sany 9 ese, PhD dokto­rant­tarynyń sany 12 ese artty. Ýnıversı­tettiń ǵylymı-zertteý jumysynyń ná­tıjeliligine qyzmetkerlerdiń ǵylymı ónimine degen suranys deńgeıi dálel bolady. Mysaly, sońǵy 3 jyl ishinde QazUTÝ bazasynda 17 halyqaralyq kon­ferensııa men semınar ótkizildi, solar­dyń ishinde álemniń túpkir-túpki­rinen ǵalymdar jınalǵan «Shekarasyz ǵylym men ınjenerlik bilim» atty iri halyqaralyq forýmdy erekshe ataýǵa bolady. Osy kezeń ishinde ýnıversıtet ǵalymdary 57 monografııa shyǵaryp, ha­lyqaralyq jáne respýblıkalyq deń­geıdegi konferensııalarda 3 myńnan astam ǵylymı maqala men baıandama tezısterin jarııalap, 120 patentke ıe boldy. Sonymen qatar, QazUTÝ baza­synda qazaqstandyq eń tanymal ǵa­lym­dardy biriktiretin Otanymyzdyń Ulttyq Ǵy­lym akademııasynyń «Jer týraly ǵylymdar bólimi», Qazaqstan Ult­tyq ja­ratylystaný ǵylymdary akademııa­sy­nyń Almaty bólimshesi jumys isteıdi. Ýnıversıtette tehnologııalar sala­syn­daǵy ınnovasııalardy keńinen taratý maqsatynda ınnovasııalyq sıkldi birikken ǵylymı-óndiristik, bilimdik jáne mádenı-áleýmettik turǵydan qam­tamasyz etetin tehnopark tabystyń kiltin taýyp otyr. Tehnopark ǵylymı eń­bekterdi kommersııalandyrýdy qam­ta­masyz etip, oqytýshylardyń, dokto­rant­tardyń, magıstranttardyń jáne stýdentterdiń qosymsha tabys tabýyna múmkindik beredi. Ýnıversıtette ǵylymı-zertteý men ınnovasııalyq qyzmettiń nátıjesin kóterý maqsatynda ınfraqurylymdy damytýǵa erekshe kóńil bólinedi. Atap aıtqanda, sońǵy jyldary ýnıversıtette shetel kapıtalyn tartý arqyly birqatar iri jobalar júzege asyryldy. 2009 jyly 17 kompıýterlik synyp pen jańa úlgidegi mýltımedııalyq jab­dyǵy bar Qazaqstan-Koreıa aqparat­tyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar ortalyǵy salynyp, paıdalanýǵa berildi. Bul jobaǵa qarjynyń 50 paıyzyn salǵan Koreıa Respýblıkasynyń halyq­aralyq yntymaqtastyq agenttigi men QazUTÝ-dyń seriktestiginiń nátıjeli jumysy aıasynda júzege asyryldy. Sonymen qatar, Qazaqstan Respýblıka­synyń Prezıdenti N.Nazarbaev pen Fransııa Prezıdenti N.Sarkozı qol qoıǵan kelisimshartty oryndaý maqsa­tynda 2010 jyldyń jeltoqsanynda bizdiń oqý ornynyń bazasynda Fransııa bilim jáne ǵylymı mınıstrligi men «Shnaıder elektrık» kompanııasy birlesip «Energetıka salasyndaǵy jańa tehnologııalar boıynsha mamandar daıarlaý ortalyǵyn» ashty. Elbasymyz N.Nazarbaevtyń tap­syr­malaryn oryndaý barysynda QazUTÝ janynan «Taý-ken-metallýrgııa jáne munaı-gaz sektory boıynsha ınjenerlik profıldegi zerthana» men ónim­diligi jaǵynan Qazaqstandaǵy eń myq­ty ámbebap kompıýteri bar «Aqparat­tyq jáne ǵaryshtyq tehnologııalardy ujymdyq paıdalanýdyń ulttyq ǵylymı zerthanasy» ashyldy. 2011 jyldyń 8 sáýirinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti qyzme­tine kirisý saltanatynda Ult Kósh­basshysy N.Nazarbaev elimizdiń aldaǵy onjyldyqtaǵy damý negizin aıqyndap, «HHI ǵasyrdaǵy ınnovasııalar men ǵylymı jańalyqtar bolashaqqa umty­lys­ty anyqtap beredi. Qazaqstanda batyl ınnovasııalar ómirge joldama alyp, ǵylymı zerthanalar men zamanaýı óndiristiń qany men teri bolatyn elge aınalýy tıis» dep atap kórsetti. Memleket basshysynyń bul tapsyr­ma­syn oryndaý Q.Sátbaev atyndaǵy Qa­zaq ulttyq tehnıkalyq ýnıver­sı­te­ti­niń qyzmetiniń basym baǵyty bolmaq jáne ýnıversıtet ujymy ony júzege asyrý úshin barlyq kúsh-jigerin salady. Jeksenbek ÁDILOV, Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, akademık.