Tańǵajaıyp mahabbat (3-bólim)

Jámılanyń jarqyldaǵan shýaqty kúlkisi, úndemeı býly­ǵatyn Danııardyń taý men dalany tolqytqan elde joq ózgeshe áni, qudaı sorǵa jaratqan toǵy­sharlardy mılyqqan uzaq uıqysynan «oıatyp» jiberdi. Olar ań-tań. Shyńǵystyń ádebıeti – bir bólek álem, toǵysharlardyń ádebıeti – tipti, basqa bir dúnıe. Toǵysharlar julqynǵanyn qoı­mady. О́zderine-ózderi kele almaı, «shala uıqy» bop: «Kim? Oý, kim bul – Jámıla degen? Saı­qal dese!», «Bet bar ma, orysqa shoqynǵan Shyńǵysta? Munyń Jámılasy – Sholohovtyń Aksınııasy!», «Otan úshin, Stalın úshin dep, nemis fashızmimen soǵysqan erlerimizdiń biri – myna qutyrǵan Jámılanyń kúıeýi Sadyq degen azamatymyz kim bop shyqty sonda? Qyrǵyz ádebıeti kórmegen jat tulǵa – Jámıla! Já­mılany ádebıetten alastaý kerek! Qurtý kerek! Moraldyq jaǵynan aqsaǵan, azǵan áıel – ol!» dep, dattaı berdi. Shyńǵys bul sózdiń bárin… bárin estip júrdi.

Sol kúnderde Shyńǵystyń baǵyna barsha jurtty súıintken bir esti ún estildi. Uly Muhtar edi, ol! Ol jalǵannyń jartysyn­daı keń mańdaıy jarqyrap, tý syrtynda qarly shyńdary kók tiregen Alataý… ıek astynda ushy-qıyryna kóz jetpeıtin qazaq dalasy…Danııarynyń shegi joq uzaǵan ánindeı osynaý baıtaq ólkeden alysqa … o, tym alysqa esimi jaıylyp, óris uzartyp bara jatqan Shyńǵysyna kóńili tolyp, quddy bir tórt qubylasy saı adam… bos buralǵan dombyradaı qońyr úni balbyrap: «Lıýbov Djamılı ı Danııara ızobrajennaıa v pos­tepennom narastanıı, vneshno skýpom vyrajenıı emosıı, daet pochývstvovat krasotý, starstnost, «nasyshennost» ıh haraktera. Horosho, chto Djamılıa ı Danııar – lıýdı povsednevnogo fızıcheskogo trýda – dýshevno bogatye lıýdı. Onı chelovechny, shedry v svoıh chývstvah, ım ne chýjdo vdohnovenıe, onı ýmeıýt pet dýshoı – ne golosom!» dedi.

Bul sóz – Shyńǵys talanty jó­ninde jan balasy aıtyp kórmegen tereń mándi aqyldy sózderdiń qaınar bulaǵyn aǵytty.

Jámıla Kúndeı kúlimdep, kelbeti altyn Aıdaı tolyqsydy. Byqsyq kúńkil birte-birte tun­shyǵyp, tuńǵıyqqa bata berdi.

Sheker aýylynyń shyraıly kelini Jámıla Parıjden bir-aq shyqty. Muhtar­dyń yqpalymen Lenındik syılyqtyń laýreaty Lýı Aragon «Jámılany» fran­sýzsha «sóıletti.» Ol: «Ma­habbat jónúndegı en sonýn baıan» dep tolǵandy. Fransııanyń «Iýmanıte», «Drapo rýj megezın», «Lettr hransez», «Nove ksen­jkı», «Ekol lıa nasen» atty gazet, jýrnaldary «Jámılanyń» tunyp turǵan móldir lırızmin fransýzdyń áýezdi, shárbat tilimen óbektep, tebirene jazdy.

Sovet ádebıetiniń úlken bir bedeli Zoıa Kedrına: «Pereve­dennaıa na fransýzksıı, ıspanskıı, polskıı, ıtalıanskıı ıazykı, ona vyzvala shırokıı otklık v fransýzskoı, belgııskoı, polskoı presse. Pochemý eto proızoshlo?

I pervoe obıasnenıe, kotoryı prıhodıt na ým, eto – chto ýspeh «Djamılı» obıasnıaetsıa tem, kak rastet po vesne trava, kak let teplyı dojd, kak potom proryvaıa pokrov tých, svetıt solnse na etý derzskýıý molodýıý travký», dep Shyńǵys prozasynyń tabıǵı bolmysyna shek keltirmedi.

Álem nazary Shyńǵysqa aýdy!

Pyraǵy dáıim uly báıgiden kelip, shat-shadyman súıinishke bólengen atbegideı shalqydy Muhtardyń júregi!

Ádebıettegi taptandy jol emes, tyńnan súrleý salǵan Shyń­ǵystyń ashy terin, aýyr mehnatyn kórip, nebir suqty, suǵanaq, qazymyr kózderden qyzǵyshtaı qorydy, ózine shákirt sanady, márt Muhtar! О́zine degen osy meıi­rimin meıirli júrekpen sezingen Shyńǵys ta ony «Uly ustazym!» dedi.

Shyńǵystyń «Jámılasy» erekshe shyraı bergen «Povestı gor ı stepeı» kitaby alǵash ret Lenındik syılyqqa usynylyp, baǵy synalar sátte anaý-mynaýǵa bylq etpeıtin Muhtar taǵy da shamyrqana qozǵaldy. Taǵy da úninen parasat lebi shyqty. Sol bir kezderde Moskvada SSSR Jazý­shylar odaǵynda qyrǵyz ádebıetiniń konsýltanty bolǵan belgili aqyn Túmenbaı Baızaqov maǵan bir joly Frýnzede salıqaly otyrys ústinde bylaı dedi: «O, oı, ózgeshe jaratylǵan Muqam-aı! Moskvaǵa kelip júretin ádeti. Táńirdiń bir sátti kúni Muqam «Rossııa» qonaq úıinde qyrǵyz ádebıetiniń qaımaǵy derlik zııalylarymen bas qosty. Olardyń ishinde – Aaly Toqombaev, Túgelbaı Sydyqbekov, Súıinbaı Eralıevter bar edi. Sol áńgimede Muqam Asan qaıǵysha tolǵanyp, áriden sóz bastady; «Qyrǵyzda eki at báıgisi bolady, biri-keme­ge báıgi, oǵan taı-qunan shabady, ekin­shisi – iri sańlaq arǵy­maq­tar qosylatyn – choń báıgi! Myna ǵajapty qarańyzdar, men Shyńǵysty kemege báıgiden alyp, choń báıgige qosyp otyrmyn. Adam­nyń pendeshilik qasireti shash­tan asady. Jazataıym bireýiń úzeńgimen omyraýyna soǵyp, biriń shaýjaıyna jarmasyp, quıysqanynan tartyp… taǵy bir kózine qan tolǵan neme Aqan seriniń Qulagerin mert qylǵany sekildi orǵa jyǵyp júrmeńder, túge! Páli, olaı etsek el bolamyz ba, biz? Áýelden qazaq, qyrǵyzdyń namysy bir! Áne bir jyldary «Manas» eposyna qater tóngende aıandyq pa, bárimiz? Sen Aaly, sol bir kúnderde pendeshilikke bardyń. Qazaq, qyrǵyzdyń qalmaqtarmen bolǵan ejelgi soǵystarynyń joıqyn epızodtaryn dáıim syzyp tastap otyrdyń. Baqsam, seniń túbiń – sondaı shaıqastarda qolǵa túsken qalmaqtar eken. Seniń atalaryń sol jaýlyqtyń kezinde osy qyrǵyzdarǵa sińip, kele-kele baýyrlasyp, Choń Kemın, Kıchı Kemındi jaılap, «Bes qalmaqy» degen ata bop, órken jaıypty. Jatsynbapty qyrǵyzdar. Sen, Aaly, búginde qyrǵyz ádebıetiniń ulttyq maqtanyshy deıdi. Aqkóńil, qaýqyldaǵan qyrǵyz jurty seni alaqanyna salyp, kókke kóteredi. Osy qadirdi bilgeniń jaqsy. Bilesiń de. Biraq, osynyń bárine keıde kisilik parasat jetispeı jatady. Sen Aaly, qyrǵyz jazý­shylarynyń arasyndaǵy bolymsyz kúńkilge tyıym sal! Myna Túgelbaı ekeýińnen eshkim asa almaıdy. Súıinbaı – Shyńǵystyń eń tilektes dostarynyń biri. Meniń kókeıimdegi júrgen bir túıtkil osy edi. Bizdiń Shyńǵys alysqa… tym alysqa silteıtin júırik! Siltesin! Baýyryn jazyp, qanatyn jaıyp ǵaryshqa samǵasyn! Ata-baba rýhy-Manas qoldasyn! Baǵy jan­syn, shirkinniń! Dúnıege, adam­darǵa, qoǵamǵa aıtar sózi bar, Shyń­ǵystyń! Sózin bólmeńder, aıt­syn… aıtsyn Shyńǵys!» – dedi.

Bul – bir sózden ólip, bir sózden tiriletin eldiń estilerine aıtylǵan bátýaly sóz edi. Ol ári ses te boldy.

Ýaqyt – bárine kýá, bárine tóreshi…

Jámıla Evropa men Azııa­nyń ǵana emes, búkil álemdik klassıkalyq ádebıettiń uly pirleri – Shekspırdiń Djýlet­tasy, Katarınasy… Pýshkınniń Tatıanasy, Muhtardyń Dildasy, Toǵjany, Áıgerimi bar sáýletti galereıadan oryn aldy.

«Jámıla»… Shyńǵystyń jazýshylyq taǵdyry… adamǵa osyndaı da júrek bitedi eken, dep tań-tamasha etken Danııardyń ándetýi meni bes jyldaı tolqytyp júrdi. Bes jyl!

Mezgil shirkinniń taǵy bir jaı­mashýaq kúzi keldi. Taý, toǵaı, baq ishi qyzyldy, jasyldy, sarǵysh túske malyndy. Jer betin altyn japyraqtar japty. Aspan typ-tynyq muhıttaı móp-móldir edi.

Sol, 1963 jyldyń qazan aıynyń onynshy juldyzy kúni Almaty jurtshylyǵy radıodan qýanyshty habar estidi. Mos­kvadan! Qyrǵyz jazýshysy Shyńǵys Aıtmatov Lenındik syılyqtyń laýreaty atanypty!

Bul kezde men qazaq teledıdarynda redaktor edim.

Sol kúni uly sáske kezi. Bárimiz japyrlap, bas redaktor, aqyn Jappar О́mirbekovtiń kabınetine jınala qaldyq. Ol kisi aǵa redaktor, aqyn Sattar Seıitqazın ekeýi qýanyp, Shyńǵys jóninde biraz jaıdy asyǵys-úsigis aıtyp tastady. Jappar jumsaq, dámdi sóılese, Sattar Shyńǵysqa ózinen basqa dos joqtaı ony ıemdenip alyp, múlde bósińkirep ketti. Ekeýi de Moskvada Gorkıı atyndaǵy ınstıtýtta Shyńǵyspen birge oqypty. Shyńǵystyń kisiligin, keı shyǵarmalarynyń jazylý taǵdyryn… ásirese, dál sol kez­derde Muhtardyń aqylymen «Jámılany» orys tilinde jazyp shyǵý hıkaıasyn tamsana sóz qyldy. Jappar Sattardyń lepirme sózin zorǵa toqtatyp: «Frýnzemen qazir ǵana habarlastym. Qyrǵyz aǵaıyndardy quttyqtadym. Shyńǵys áli Mos­kvada eken. Erteń samoletpen ushyp keletin kórinedi. Jańa osy senderdiń aldaryńda «Almaty» sanatorııinde dem alyp jatqan predsedatelimiz Kenjebolat Shalabaevıch sóılesti. Kórgendi kisi ǵoı, «Muhańnyń armany oryndaldy!» dep, qýanyshynda shek joq. Bizge mán-jaıdy bajaılap, túsindirip, jedel tapsyrma berdi. Mysaly, Shyńǵys erteń Frýnzege kelsin delik. Úıine kirgen sátte men telefon soǵam. Bizdiń stýdııa­da press-konferensııa ótkizemiz. Oǵan aqyn-jazýshylarymyz, jýrnalısterimiz… óner ıelerin shaqyramyz. Kenjekeńniń aıtýy boıynsha namys úshin osy tirlikti qyrǵyzdardyń ózinen buryn jasaý­ymyz kerek. Solaı etemiz!» dedi.

Bas redaktor árqaısymyzǵa mindet júktedi.

Ilıa Jaqanov