Dala jyrshysy

Aǵyl-tegil sóz qazynasy qazaq ádebıetine ejelden tán. Ol bizge sonaý este joq eski zamandardan beri úzilmeı keledi. Osyndaıda Máshhúr-Júsiptiń «Qazaqtyń áý­lıe­ligi – tilinde» degen túıini oıǵa oralady. Sanasy aıqyn halyqtyń tili kór­kem, tanymy zor, kókirek kózi kó­regen bolmaq. Ulttyq dú­nıeta­nymǵa, dástúrge berik jazý­shynyń biri Kádirbek Segizbaev. Aqan seri, Imanjúsip, Birjan sal jyraýlyq uly dástúrdiń zaman azarda úziler juqanasy bolsa, ýa­qyt ózgergen saıyn aýyly kózden bulbul ushyp bara jatqan ýr­ban­dalǵan qazaqqa salt-dástúrdi ulyq­taý ózin joǵaltpaý úshin jasalǵan uly túı­sigi ekeni daýsyz. Adamdy túısigi ǵana aldamaıdy. Álemdi jaýlap alǵan kıno ın­dýstrııasynda ja­han­daný qańsyǵy tozyp, kerisinshe onyń ydyraýy bastalatyn mezet­tiń juldyzy endi týyp kele ja­tyr. Ádebıet rýhy sony qalaıdy. Sondyqtan dás­túrli proza eskirdi dep úkim shy­ǵarýǵa esh negiz joq. Aıtýly jazýshy Kádirbek Segizbaev «Bel­asqan» atty romanynda naq­ty prototıpteri bar, XIX ǵa­syr ba­syndaǵy qazaq jeriniń shy­ǵys shetindegi ómir sýretterin qaz-qal­pynda bergen. Álbette, avtor­dyń qazaqqa laıyq zerdemen, epı­kalyq keńdikpen ásireleı sýretteıtin tus­tary barshylyq. Ol al­py­syn­shy jyldarda ádebıetke kel­gen jazýshylardyń barshasyna ortaq belgi. Romannyń úlken ny­shan­dyq belgisi, qazir umytyla bas­taǵan, tilimiz ábden shubar­lan­ǵan soń qoldanýǵa zaýqy joq eski sóz­der­diń moldyǵy, bári eski ómir saltynan týyndaıtyn tildik lek­sı­kalyq qor. Mundaı tili baı dilmár romandy oqymaı ketkenime eki onjyldyqtyń júzi bolypty. Birtúrli jatyrqaı bastaǵanym­men, áýelgi tosyrqaý lezde umy­tylyp, «Belasqan» jetegine alyp ketken. Aldyńyzǵa qaıyń astaýmen tolty­ryp, bir jabaǵynyń etin tutas salyp bergendeı kóringen. Ysyrap emes, qazynaly dástúr. Sondyqtan asta-tók molshylyqqa bir kenelip qalýdyń sátin túsir­genine shúkir deımiz. Romandaǵy bir shýaqty mezet ejelden ata jaý dep 250 jyl­daı shabysqan, qaza­ǵyma «aqtaban shubyryndy, al­qakól sulamany», kóresini kórset­ken jońǵar-qalmaq­qa óshpendilik atymen joq. Murat Áýezovtiń «Ippokrena» atty zertteý kitabynda: «Jońǵarlar tarıh sahnasynan ketti. Biraq qazaq ja­zýshylary ata-babalarynyń qahar­mandyǵyn aıt­qanda, jońǵarlar dush­pan sımvoly beınesinde qa­lyp qoıdy, sol ny­shan retinde zul­ymdyq pen jaý­lyqty telıdi» dep jazdy. Bul rette Kádirbek Segiz­baevtyń sýretkerlik tany­myn baǵzy Qaıta О́rleý dáýi­rindegi uly gýmanısterdiń dú­nıege kózqarasy daryǵan Abaıdyń «Adam­zattyń bárin súı, baýyrym dep» degen ósıetine adal jazýshy ekenine shynaıy rıza bolasyz. Iаǵnı, stereotıpti úlgilerge ury­nyp, syńarjaq aýyp ketip qal­maýdyń ózi jazýshynyń adam psı­hologııasyn tereń biletin bol­my­syn ańdatady. Adam balasy Qu­daıdyń aldynda teń, bárin bir Jaratýshy jaratqan degen tanym romanda ústem. Dala mádenıeti sal­ǵannan babymen kórinedi. Etno­grafııasy mol, qaza­qy órnek shú­pildeı quıylǵan qymyzdaı erneýinen asady. Árbir keıipkerdiń óz beınesi anyq, bas­qaǵa uqsamaıdy. Kúrdeli adam portretteri bar, bir jaqty syrlap, ásireleýge kónbeı­tin keıbir keıipkerlerdi bir urty maı, bir urty qan dese bolar. Biraq túptiń túbinde avtorlyq gýmanızm olardyń ózin degenine kón­diredi. Pendeshilikterin adam­shy­lyq­qa jeńgizedi. Romandaǵy Jumanaı kóse qazaq prozasynda ejelden bar áńgú­dik­teý, tuzy jeńil, zili joq, ázil-kúl­kige negizdelgen keıipker. Saqal-murtsyz áljýaz shal saıqyma­zaqtyń rólin kóp atqarady. Onyń qusbegilik óneri qurmetke laıyq. Myljyń, maqtanshaq, jatypisher­leri kóp eski qazaq saltynda mun­daı adamdar ár aýyldan taby­lady. Zulymdyqtan, ekijúzdilikten aý­laq jan bolǵan soń, jurt bos sózdi myljyńdarǵa árdaıym keshirimmen qaraıdy. Avtorǵa Jumanaı shal ár oqıǵaǵa dáneker úshin kerek. Eger Jumanaı shal Gogoldyń keıipkeri bolǵanda, onyń satı­ra­lyq sıpaty qoıýlaý bolar edi. Iýmory basym bolyp turǵany qa­zaqy jaratylysynan, ol bul rette Mıhaıl Sholohovtyń súıkimdi Shýkar ataıyna uqsaıdy. Ol ózine oqys mal bitkende baısymaqtyń keı­pine enetin tusyn jazýshy ájýa­men sheber jetkizgen. Adamǵa tán osal­dyqty ol keıipkerlerinen aıa­maıdy. Jumanaı shaldyń aýzymen jazýshy qalmaqtyń biraz alabóten minez-qulqyn qazaqy túsinikpen túı­rep, ańǵarmaǵan bolyp, áshke­relep qalýǵa beıim. Adam balasy bir-birin synap-minemeı otyra al­maıdy, al bir halyqtyń ǵurpy ekinshisine jat kórineri ras. Mysaly, «Qalmaqtar «tarbaǵan» dep sýyr jeıdi». Romannyń basty ıdeıasy – qa­zaq­tyń aýyzsha ta­rı­hyn tú­ze­tin, birtutas ult bo­lyp uı­y­sýdaǵy et­no­logııalyq erekshelikterin ashý. She­jire­niń orny qazaq úshin asa már­te­beli. Rý – qa­zaqtyń qa­ǵazǵa ba­syl­maǵan da­lalyq tól­qu­ja­ty. Taı­pa­lyq sana qo­ǵam­dyq qarym-qatynastardyń negizgi tetigi bol­­­dy. Aq­se­leý Seı­dimbek­tiń shejirelik derekterdi pa­ıym­­­daıtyn «Qazaqtyń aýyzsha ta­rıhy» atty kitabynda «Sińisti atalar men rýlar» atty taraýy bar. Jaýgershilik zamanda elden elge, bir rýdan bir rýǵa, bir halyqtan ekinshisine urpaq aýysyp júre bergen. Sonyń ná­tejesinde dalalyqtardyń etnolo­gııalyq súıegi túzildi. Qa­zaqtyń eń keremet fenomeni – onyń zerdesi. Ol óziniń jetpis jetinshi atasynyń kim ekenin naq bile ala­tyn qasıetke ıe. Sińisti atanyń da túbin umyt­paıdy. Baýyryna bas­qanmen ja­dyna qııanat qylmaıdy. Tektilikti artyq sanaıtyn qazaq «kir­me» dep kemsitpegen, Aqseleý Slanuly ǵy­lymı zertteýinde atap aıtqandaı: «Bylaısha aıtqanda, kósh­peli ómir-saltta jeke tulǵa shyqqan tegine nemese sińisti bol­ǵandyǵyna qara­mastan, onyń adam­dyq sapasy udaıy alǵa shyǵyp otyrǵan». «Belasqan» atty romannyń óze­gin quraıtyn oqıǵaǵa epılo­gyndaǵy «Tarbaǵataı eteginde otyrǵan tama­lardyń aýyly», «...az úı tamanyń da «Sanııazdyń alshyndary» ata­nyp, tóre aýylynyń bir butaǵy bop ketetin...» – qunyker bolyp, Edil boıynan qashyp kelgen aǵaıyndy eki jigit – kishi júz Eset batyrdyń násilinen Baıshýaq pen Barattyń taǵdyrlary alynǵan. Shyntýaı­tynda, ekeýiniń tarıhy qazaq tirshiligindegi kóp qaıtalanatyn jaz­mysh. Ulttyń qalyptasýynda róli bar qubylys. Aǵasy naǵyz er azamat, inisinde aǵattyq, jastyq, al­byrttyq mol. Sheshendik óner – kóshpeli ha­lyq­tardyń etıketinde negizgi qa­sıet. Roman bastan-aıaq sheshendik tilge negizdelgen. «Sen Bala Ertisti, men Qara Ertisti tel emgen egiz el edik», – deıdi Nuráli bı torǵaýyt­tyń basshysy Oshyrjap ýańǵa sóz saptaǵanda. Dalalyq dıplomatııa men etıket bul romanda aıqyn berilgen. «Arýaqty basymdy azǵyn sózben qorlaısyń. Jeter, jádik!» dep Qambar tóre jer úshin jýandyq kórsetken júrek jutqan, namysqoı jas kereı jigiti Aldııarǵa zildene sóıleıdi. Aqyry Aldııarǵa Qambar tóreniń kózi tıip óledi. Edil boıyndaǵy torǵaýyttyń Shyǵys Túrkistandaǵy atamekenine jóńkilip kóshkende qus qanaty talar qazaq jerin qııa kesip ótkendegi tarıhy shynaıy berilgen. «Suraý­shy júzi tómenshik» dep qalmaq ja­ǵy osy qıyn jolda tek aman qalý­dyń jolyn dóp basady. Romandaǵy torǵaýyt qalmaqtyń begi Oshyrjap som tulǵa. Aqyl, parasaty men aılakerligi jaǵynan qazaq tóresi Qam­bardan esh kemdigi joq. Oshyr­japtyń kúshi onyń adamı bolmy­synyń beriktiginde, áýel basta butaǵa qorǵalaǵan torǵaıdaı bolyp ózin panalaǵan qazaqtyń qos jigitine tym adal peıil tanytatyn­dyǵynda. Ol ekeýi Oshyrjaptyń senimin aqtaıdy, torǵaýyt kóshi eline aman-esen jetýine sebin tıgizedi. Oshyrjap Baıshýaq pen Baratty sha­qyryp alyp: «Qalmaq tonyn kıgen qazaqtyń qazaq qolynan ólgeni jaraspas. Jandaryń – saýǵa, jolda­ryń ashyq» degende, olar: «Myrzam, qalmaq tonyn kısek te, jany­myz­dyń, qanymyzdyń qazaq ekeni ras. Biraq basymyzǵa is túskende pana bolǵan sizdiń basyńyzǵa bult tón­gende saıa izdep, jalt bersek qazaqtyǵymyz qaısy. Naızamyzdy qandastarymyzǵa siltemesek te, olar­dyń sizge siltegen naızasyn qaǵarmyz. О́lsek – sheıitpiz» deýi shyndyqtan shet ketpeıdi. Naǵyz qazaqtyń bolmysy márttiginde. Avtor keıipkerlerin qoldan jasa­maǵany bilinedi. Tabıǵat sýretteri kórkem. «Ma­ńyraqtyń tasyna sheıin shóp shyq­qan eken». «Aınala alqap jap-ja­syl túske boıalyp, Qara Ertis bo­ıyndaǵy tal-terektiń balaýsa ja­pyraqtary qozyqulaqtanyp úlger­gen». Ýyzdaı kóshpeli sana. Qazaq prozasynan basqa ádebıette kezdespeıtin te­ńeý­ler de bar­shy­lyq. «Qoladan quı­ǵan­daı shan­shy­lyp, kú­mis­tegen er ús­tin­de oty­rysynda erekshe bir syr­­baz­dyq, ja­ra­sym­dyq bar». Bul naıman rýy­nyń baıjigit ata­sy­nan ta­raı­tyn Qas­qaq ba­tyr ja­ıyn­da aı­ty­latyn sóz. Ol tabıǵı ót­kir­li­gimen, ádil­­digi­men, er­ligimen baý­raı­tyn obraz. Qambardy el bılegen tó­re eken dep já­dik rýyna qııanat qylǵan tusynda Qasqaq er ja­ǵynbaıdy. Alaıda Qasqaq batyr­dyń qapııada qaza bol­ǵan Aldııar­dyń qaryndasy Sháı­li qyzben súıispenshilik hıkaıasynda avtordyń shyǵys hıssalaryn­daǵy­daı tym ro­mantıkalyq ásire boıaýǵa eligip ketkeni baıqalady. Iá, mahabbat qı­syny qazaq romandarynda kóp sýretteletin taptaýryn reńkte berilgen. Romandaǵy Qambar tóre kúrdeli obraz. Bir basynda neshe túrli qa­sıeti bar, jazýshynyń naǵyz ol­jasy. Qam­bar bolmysynan jal­ǵandyq tap­paısyz. Qandy tusy da, meıirli tusy da qanyq. Onyń ási­rese, tama jigitterin torǵaýyt elinen bosatyp alýdaǵy qupııa jos­pary eń kúshti monarh­tardyń ózi bas ıetin ǵajap dıplomatııa ekeni anyq. Romannyń basynda Baıshýaq Qambar tórege túndeletip kep jolyǵyp, qa­zaq arasyna oralýǵa zárýligin, qal­maqtan aıla-tásilmen ózderin qaı­tarýyn suraıdy. Al Qambar tóre ishteı ańdysqan Oshyr­jap tor­ǵaýytqa ózi Qoıbas sheshesine bergen asta qalmaq ishindegi eki qazaq jigitin alǵash kórgendeı, úıirine qaı­tarǵysy kelgendeı keıip tanytady. Ol óte sheber qısyndaıdy, endi dush­pan bolmasa da buryn jaý bolǵan, osaldyǵy joq qarsylasyn kúdiksiz alady. Qambar tóreniń qarataı eliniń baıy Tastaıdyń qas júırik qara atyna kóziniń qurty túsip, aqyry qolyna túsirýi ro­mandaǵy taǵy bir hıkaıalyq jelini quraıdy. Jylqy kýlti kúshti, tabıǵı berilgen. «Qa­ranyń at qana emes, baq ekenin Tastaı jaqsy biler». Qara at pen Saǵymsary – qos júıriktiń beınesi attyń synyn tereń tanytady. Abaıdyń «Kúlte quıryq, qyl túbi áldi kelip» dep, Ilııastyń «Qulager» poemasyndaǵy Saǵynaıdyń asyna muqym qazaq jıylǵanda sýretteletin jylqy kór­ki estetıkalyq bıikke samǵaıtyn klas­sıkalyq úlgilerindegideı qas júı­riktiń syny romanda qanyq. Baıshýaq úıirli jylqydan bas tar­typ, Oshyr­japtan qalap alǵan sary baıtalyn, aýzymen qus tistegen júı­rikti túp ıesi abaq kereıdiń baıy Soltannyń dóp tanýy osy jylqy kýltiniń qapysyz berilýinen. Senimdi. Tóreniń tóleńgiti Quljabek she­berdiń obrazy kesek, baı úıiniń qyz­metshisi bolǵanmen, dala fılo­so­fy, maqtanshaqtyǵy ózine jara­sa­dy. Onyń Baratqa qalyńdyq tań­daý­da tıgizgen kómegi sony rastaıdy. «Qal­maqta qalsań, qanyńdy sat­qanyń»,  deıdi ol Barat balýanǵa. Jýsan qasıeti aıtylmaı ketpeýi zańdy. Romanda qazaq halqynyń «О́zge elde sultan bolǵansha, óz eliń­de ultan bol» danalyǵy únemi alǵa shyǵyp otyrady. Ulttyq salt-dástúrler, aqyn­­nyń óleńmen top aldynda shyn­dyqty aıtýy, qazaqy kúres kýlti, balýandyqqa baýlý­dyń sporttyq qyr-syryn, ádisin jazýshy úzildire sýretteýdi maqsat qylǵan. Sondaı-aq qazaq­tyń jaty­p­isher jalqaýlyǵyna da avtor sıpattama bergen. «Ata-babam sıyr sasyqty mal eken dep ustap kórmep edi» dep shirengen bir qazaq sha­lynyń epızodtyq beınesi qandaı naq. Buryn mal baqqan halyqtyń kósh­peli ómiri kelmeske aýnap barady. Qazaqtyń jerge tary egip, aryq qazyp, toǵan tartyp, dán al­ǵanyn, qazaq qoǵamy uly ózge­ris­tiń aldynda turǵanyn da jazýshy tabıǵı beınelegen. Qambar tóre­niń báıbishesi Qara­jan men qalmaq Qoıbas sheshesi tary egýdi elge úlgi qylýy etekbasty áıeldiń qaı­ratkerliginiń ushyǵyn kórsetse, Qambardyń toqaly Kúlim­han beınesi qazaq áıeliniń sulý­lyǵynyń tuspaly. Romanda ór Altaıǵa oda: «О́r Altaı taý-taýlardyń babasy eken, /Marqakól zámzám toly sabasy eken» dep keletin Býrahan qoja aqynnyń óleńi dóp. О́leńsiz qazaq psıhologııasy bos qýys tárizdi. Kádirbek Segizbaev romanynyń «Bel­as­qan» degen ataýyndaǵy sım­volıkalyq astar – qazaqtyń ótken turmys, bolmys, muraty. Bel asý – eýrazııalyq keńistiktiń sımvoly, qazaqtyqtyń altyn qazyǵy. «Aıýdyń óti» – Altaıdyń kerim tabıǵatyn beıneleıtin hıkaıat. Bas keıipkeri ańshy, jyrtqyshtyǵy kó­neden jalǵasqan adamzat násili. Atyp alǵan ańynyń áýeli búıregi men kók baýyryn kúldi-kómesh qylyp otqa qaqtap otyrǵan beıne kóz aldyńyzǵa elesteıdi. Ańshy minezin arhıtıp uǵymdar arqyly sýretteýde avtor tabıǵı, onyń myltyǵyna jasaıtyn yrymy dál. «Ysqyryp atqan kıiktiń obaly joq», bul qazaqtyń tól tanymy. Onyń esimi «Elsengen» ekeni ólerinde bir-aq aıtylady, jazýshy ony «Mergen» dep shartty ataýmen ataıdy. Mergenniń myltyǵy – Aqsholaq. Aıýdyń esimi – Aqtós (ıt eken dep qalmańyz). Jer oraıy naqty, ózeni Kúrkeli, taýy – Sa­ýyr-Saıqan. Qara tumsyq aıý men qos qasqyrdyń aıqasy áserli. Aıý men adam egiz tárizdi, ekeýi de jer ananyń bel balasy. Adam men ań – Jaratqan aldynda teń, birdeı ja­ralǵan. Sondyqtan avtor proza­daǵy parallelızmdi kóp qoldanýǵa beıim. Ana aıýdan qonjyǵy – bala Aqtóstiń aıyrylǵan sátin sýretteýi óte aıanyshty, saı-súıegińdi syr­­­qy­ratady. Jetim qonjyqty oqyr­man baýyr basyp qabyl­daı­dy. Aıý mıf retinde beriletin tusty «Atam marqum: «Aıý adamnan azǵan qasıetti janýar, óz ba­syńa qaýip-qater tóngende bolmasa, oǵan tıisýge bolmaıdy» deýshi edi», dep tyıady ańshyny áıeli mar­qum. Aıý psıhologııasyn dál beremin dep avtor ony keıde adam tárizdi asyra sýretteıdi. Aıýdyń fızıologııa­syn jazýshy zoologııa mamanynan kem bilmeıdi. Aıýdyń asqazanyn tazartýy, jarasyn ystyq qaı­nar­ǵa emdeýi, qumyrsqa ıleýin jeýi, qaraqat terýi tamasha berilgen. Mer­genniń ashkózdigi, bir jylqy úshin syltaýratyp, toıym­syzdyq ta­nytýy onyń túbine jetti. Úıin­de qurdasy dertine shıpa bolsa dep jany qysylyp surap kelgen aıý­dyń óti tursa da, Mergen adamǵa tán astamshylyqpen ja­zyq­syz ań­dy aýlap, qan shyǵarýǵa shyǵady. Biraq munyń da jazmysh ekeni ras. Ańdy kóp qyrǵan adamdy onyń kıesi urýǵa tıis, bul da ǵaryshtyń jazylmaǵan zańy. Aıý qarmaq – tabıǵatqa jasalatyn qııanattyń kókesi. Obal men saýap fılo­sofııasy anyq. О́lim fılo­sofııasy qashqynnyń dúnıetany­mymen berilse de, ol ulttyq dú­nıe­tanym bolýymen baýraıdy. «О́mir­den ógeılik kórgen ólimtik beısharalar ǵana ólimdi ańsaıdy. Men ómirge ógeı emespin!» – bul keshegi kám­peskelengen tekti ata­nyń tu­qymy, qazir soǵysqa bar­ǵysy kelmeı qashqyn atanǵan qa­zaqtyń kesek sózi. Munymen ja­zýshy Ke­ńes odaǵyndaǵy 1940-1950 jyl­dar­daǵy adam tıpterin beredi. Álemdik ádebıette anımalıstik proza órkendep ketken. Bul Ýılıam Folknerdiń «Aıý» atty povesi – uly shyǵarma. Qazaq ádebıeti úshin bul taqyryp sarqylmaıdy. Kádirbek Segizbaev jan-janýar­larǵa arnalǵan prozada óz aıýynan adasyp qalmaıtyny daýsyz. «Sońǵy shabys» atty áńgime –  Ká­dirbek Segizbaevtyń jylqy ja­nýar­dy ulyqtaıtyn óte tamasha áńgimesi. Osynaý úsh týyndy: roman, hıkaıat, áńgimeniń geogra­fııasy bir jer, О́r Altaı, Saýyr-Saıqan. «Nurym shal, uly Qa­symbek Qoı­bastyń jalpaq jazy­ǵyna bettep barady», dep bas­talady áńgime. Jer ataýy «Belas­qandaǵy» Qambar tóreniń týmasa da týǵandaı qylyp, analyq meıirimin kórip ósken qalmaq sheshesi Qoıbastyń qurme­tine qoıylǵan. Nurym shal basynda báıgege shabý­dy oılamaıdy. Báı­gege óz-ózinen búıiri qyzyp, tizgin bermeı qo­sylǵan kári jylqy keremetin óle­rinde bir kórsetip ketedi. Mes­torysy márege oza shaýyp jeterde shal jylap kele jatady. Kezinde jelquıryq janýardyń jul­dyzy jarqyrap turǵanda Batyrash tá­rizdi bireý jasyryn maıyp qylǵan. Áńgimede qazaqtyń ulttyq minezi erekshe sheberlikpen ashyl­ǵan. Al jazýshy báıgege túsetin júırikterdiń kelbetin «Kergen tós­tikteı biregeı sulý» dep sýretteıdi. Qazaqtyń ulttyq jadynan Er Tóstiktiń shyqpaıtyny tegin emes. «Báıgege shapqan da dúnıeniń bir qyzyǵy-aý, – dep oılady Nú­keń» – áńgimeniń bir leıtmotıvy osy. Túıip aıtqanda, keń dalanyń qa­sıetin jazýshy súıip sýretteıdi. Aıgúl KEMELBAEVA, jazýshy, «Daryn» memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty.