Aımaqtyń asyl abyzy

Qart maıdanger, Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵyna eńbegi sińgen qaıratker, toqsannyń tórine shyqqan aımaqtyń abyz aqsaqaly Bısembi Áripuly jaıly áńgime Bir qaraǵanda ómir degeniń de aǵyn sý sııaqty, áste tolas tap­paıdy. Láıimda adamzat balasy­nyń ómiri tolas tappaı, alasa­py­ran dúnıeniń kúres aıdy­nyn­da­ǵy máńgilik maıdannyń taý­syl­ma­ǵany bek jaqsy. Urpaqqa ur­paq jalǵasyp, jer betindegi ha­lyq ataýlynyń qanatyn keńge jaıa bergeni bútindeı izgi qaýym­nyń tilegi. Taǵdyrly tarıhy áli kúnge tarazyǵa tartylyp, túp-túbiri áli zertteýshiler enshisinde júrgen «Qazaq» syndy qa­byr­ǵa­ly halyqtyń óz aldyna der­bes týyn jelbiretip, eńsesin tú­zemek bolǵan jaýapty tus­ta­rynda sonaý sonary mol ótken­ge, ıakı baǵ­zy­dan búginge deıingi aralyqqa bir kóz jiberip qoı­ǵan­nyń esh ar­tyqtyǵy joq keıde. Ǵulama aqyn Shákárim Qu­daıberdiulynyń: Eski aqyn bizden áli artyq, Ol kezde týǵan bala artyq. Jasymyzdan shal artyq. Taqpaq pen maqal taǵy artyq, Sýyryp salma jaǵy artyq, – dep keletin aqıqatpen sýaryl­ǵan fálsafalyq joldary oıy­my­zǵa orala beretini nelikten? О́ıtkeni, búgingi urpaqqa baıandy bolashaqtyń aq jelkenin kerip bergen ata býyn, áke býynnyń qazaq halqynyń taǵdyrynda alar orny aıryqsha. Bul kúnderi mezgil júgi edáýir salmaq artsa da, saraly oı men aqyl-parasattyń aıasynda sabyr­ǵa júginip, salıqaly áńgime qoz­ǵaý­dy qanyna sińirgen márt bol­my­synan tanbaıtyn Bısembi Árip­uly aqsaqal tek mańǵys­taýlyqtardyń ǵana emes, bútindeı qazaq eli, qazaq halqynyń asyldyń synyǵyndaı, táýelsizdiktiń tuǵyryndaı ǵumyr­ly qarııalarynyń biri deýge áb­den bolady. Iá, ol kisiniń ótken ómiriniń órnekteri men belesterine kóz jú­girte qarasaq, bir jaǵynan qat­ty qapalana qınalyp, bir jaǵy shattana tolǵanyp qalatynymyz da bar-aý. Qınalyp qalatynymyz, áń­gi­me oraıynda ózi qaıtalap aıta túskenindeı, tolǵaýy tereń 90 jyldyq ǵumyrynyń attaı qyryq jyly arpalys pen beınette ótip­ti. 1921 taýyq jylynyń kók­te­min­de qart Mańǵystaýdyń Or­taes­pe-Jandaýyr (Qalamqas-Qa­rajanbas) óńirinde dúnıege kel­gen Bısekeń­niń balalyqtyń ıisin sezbegeni de, týa shırap, erte eseıip, at jalyn tartyp mingeni de shyndyq. Ásirese, kóshpeli ómir saltynan aı­nymaǵan shóleıt ól­ke­degi kol­hoz­­dastyrý men kámpes­ke­niń qan­daı zardaptar ákelgeni sirá belgili. Buǵan deıin patshaly Reseıdiń de, Hıýanyń da ezgisine kónbegeni by­laı tursyn, olardyń qoljaýlyǵy da bolýǵa boı bermegen erjúrek adaılardyń keńes ókimetine de mo­ıynsuna qoımaǵa­ny tarıh aq­tań­daqtarynan aıqyn belgili. 1931 jylǵy Adaı kóteri­li­siniń 80 jyl­dyǵyn mańǵys­taý­lyq­tar bıyl la­ı­yǵynsha atap ótý­di mejelep otyr­ǵan bolsa, al bizdiń keıipkerimiz Bısembi Árip­uly on jasynda ákesi jáne onyń jaqyn týmalas­tarymen birge (kó­terilis basshysy rýlasy Bektemis Smaıyl Sarbas­uly) sol qarýly qaqtyǵystardy kózimen kórdi dese de bolady. Artynan «áldi sha­rýa­nyń balasy» dep birazǵa deıin teperish kórdi. Boı tasalap, qa­ıyq­pen Atyraý (Gýrev) asyp ketkeni, onda esepshiler tehnıkýmyn támamdap kelgeni abyroı boldy. 1939 jyly elge oralǵan soń, aǵa­sy Násirbaı men anasy Orynnyń aýyr turmystan dertke shaldy­ǵyp qaıtys bolǵany kóz aldynda. 1940 jyldyń basyn­da «Birlik kúsh» kolhozynda bas esepshilikten eńbek jolyn basta­dy. Endi es jııam degenshe Uly Otan soǵysy da bastalyp ketti. Aýrý áke, áli jas qaryndastary men inisin amal­syz artta qal­dy­ryp, Mań­ǵys­taý­dan, Aqketikten (Fort-Shevchenko qa­­la­sy) attanǵan alǵashqy 3000 sar­bazdyń sapynda áskerge ketti. Stalıngrad úshin bol­ǵan qandy qyr­ǵynǵa serjant sheninde kirgen ol jaýdyń kúshi basym, shabýyly kú­sheıgen, I.V.Stalınniń «Bir adym da keri sheginbe!» degen qa­har­ly buıryǵy kezindegi surapyl shaı­qas­tarǵa qatysty. Feldmarshal F.Paýlıýs bastaǵan nemis ar­mııa­­syn qorshaýǵa alyp qolǵa túsi­retin taktıkalyq soǵys operasııa­sy­nan 17 kún buryn aýyr jara­la­nyp, tereń tyl – Penza qalasyna ji­be­ril­gen-di. Soǵystan kelgen soń, eń­bek jolyn zootehnık bolyp jal­ǵas­tyrdy. Týralyǵynan, ádil­digi­nen japa shegip, jazyqsyz jaza­la­nyp, Saraıshyq túrmesiniń dámin tatqan qatal jyldar da (1944-1947) áli ja­dynda. Alaıda, 50-shi jyl­darǵa deıin soǵys kezinde ókpe­den alǵan oq­tyń saldarynan jeńil jumys­tarǵa ǵana atsalysty. Birtindep ferma bas­tyǵy, kolhoz bas­ty­ǵynyń oryn­basary, bas zootehnık bolyp qyz­met jasady. 1967 jyly «Eńbek» kol­hozynyń basqar­ma tóraǵasy, 1969-1974 jyldarda Oktıabrdiń 50 jyldyǵy (Shaıyr, Tıgen, Tushyqu­dyq, Shebir aýyl­dary), Kýıbyshev atyndaǵy (Jyń­ǵyl­dy, Tushybek, On­dy, Beki aýyl­dary) sovhozdar­dyń dırektory, 1983-1988 j.j. Tushyqudyq selo­lyq keńes atqarý komıtetiniń tór­aǵasy boldy. Ol basqarǵan sovhozdar eń joǵarǵy kórsetkishterge jetkeni úshin SOKP Ortalyq Komı­teti­niń, KSRO Mınıstrler Keńe­si­niń, kásipodaq, komsomol uıymdarynyń aýyspaly Qyzyl týyn jeńip aldy. B.Áripuly 1969 jyly Alma­ty­da ótken QKP-nyń H plený­my­na, 1981 jyly Qazaqstan Kompar­tııa­sy HV sezine, Tyń jáne ty­ńaı­ǵan jer­lerdi ıgerýdiń 20-25 jyl tolýy qur­metine arnalǵan jıyn­ǵa delegat bolyp shaqyrylyp, qaty­nas­qan. Uzaq jyldar Mańǵystaý ob­lystyq, Mańǵystaý aýdandyq par­tııa komı­tetiniń múshesi, aý­dan­dyq keńes de­pýtaty bolyp saı­landy. El Úki­meti eńbegin jo­ǵa­ry baǵalap, «Qazaq­stan­­nyń aýyl sharýashylyǵyna eń­begi sińgen qyz­metker» qurmetti ataǵyn berdi. Eki márte Qazaq KSR Joǵarǵy Ke­ńesi Tóralqasynyń Qurmet gra­mo­tasymen atalyp ótti. KSRO-nyń eki «Eńbek Qyzyl Tý», «Qur­met Belgisi» ordenderi, birneshe memlekettik medal jáne estelik belgilerimen, táýelsiz Qazaqstan­nyń «Qurmet» ordenimen mara­pat­­taldy. Respýblıkalyq dáreje­d­egi derbes zeınetker. Mańǵystaý aýda­ny­nyń jáne Qyzan, Aq­shy­myraý, Tushyqudyq aýyldarynyń qurmetti azamaty. Osynaý aby­roı­dy dana oıly aqyl ıesi óziniń aq adal eńbegi, bilim-biligimen ıelendi. Saratov zoovetınstıtý­tyn­da oqydy. О́mir boıy bilimin jetildirdi. Basshy qyzmetterde bol­ǵan kezinde qatal tártipti usta­ný­men birge, sharýa halyqtyń ózine tán tilimen sóılesýge, adamgershilik, qaıyrym­dy­lyq ister jasaýǵa kúsh saldy. Jumysshylar úshin keńse esigin ashyq qoıdy. Elmen tatý syılastyq osylaı qalyp­tas­qan edi. Abyroıly qarttyń úrim-bu­taq­tary da elge, jerge qyzmet etýdiń qaltqysyz úlgisin kórsetip keledi. Bul áýlettiń aty Mańǵys­taý óńi­rin­de erekshe iltıpatpen ata­lyp, ataq­ty dınastııa­lar (áý­let­ter) qa­tarynda erekshe qur­met­ke ıe. Sózi­mizdiń bir dáleli – «Mańǵystaý ensıklopedııasynda» Bısembi Ári­p­ov­pen qatar uzaq jyl­dar aýdan, ob­lys kóleminde joǵary basshy­lyq qyzmetter atqarǵan, «Qazaq­stan­ǵa eńbegi siń­gen qyzmetker», «Halyqtar dos­ty­ǵy» ordeniniń ıegeri, AQSh-tyń Dallas qalasynyń, Aqtaý qa­la­synyń, Beıneý aýdany men Tushy­qudyq aýylynyń qur­metti azamaty, QR Jýrnalıster odaǵy­nyń múshesi Dúısembi Áripov (inisi), QR mádenıet qaıratkeri, QR Ja­zýshylar jáne Jýrnalıster odaq­­tarynyń múshesi, belgili aqyn Ǵa­lym Árip esimderi de oryn al­ǵan. Bala-kelinderi, nemereleri­niń bári de joǵary bilimdi. Kemelhan men Ońaısha, Qulynshaq – ustaz bolsa, Qarlyǵash, Bıbigúl – dári­ger, Nur­tas ólke munaı óndirisiniń mekeme basshylarynyń biri. Nemereleri Má­denıet bızneste bolsa, Raýan mu­naı salasyndaǵy JShS fılıa­ly­nyń dırektory, al Raýshan Árip res­pýblıkalyq «Ana tili arýy- 2007» saıysynyń bas júl­de­ge­ri. Aqsaqaldyń shóbereleri de jas quraqtaı jelkildep ósip keledi. Bısekeń aqsaqal zeınetkerlikke shyqqannan keıin de el ómiri, eldik, qoǵamdyq isterden qol úzgen joq. Mańǵystaýdyń keshegisi, búgini men erteńi týraly, Kishi júz, Baıuly, jalpy qazaq tarıhy týraly tarıhı-shejirelik estelikter jazyp artyna mol mura qaldyrdy. О́zi uzaq jyl­dar atqa mingendegi kózimen kórip, kóńiline túıgen aýyl sharýashylyǵy týra­ly «Ozat tájirıbe –kópke or­taq» serııasymen «Asýlar», al tarıhı taqyrypqa «Mańǵystaý – mańǵaz mekenim», «El tarıhy jáne esimdegiler», «El basynan ótken kún...» at­ty tartymdy da taǵylymdy kitap­tary jaryq kórdi.Tili shuraıly, maz­­muny tereń maǵynaly maqa­la­la­ryn­da óskeleń urpaqty ata tarıhty, salt-dástúrler men jón-joral­ǵy­lar­dy bilýge shaqyrady. Ana tilinde kesteleı sóıleı bilgen adamnyń ǵana óz halqynyń maqtan tutar aza­maty bola alatynyn ósıet etedi. Bir mysal. «Halyq dástúri – tárbıeshi» at­ty maqalasynda: «...Halqy­myz­dyń dástúrinde óz urpaǵyna baǵa jetpes úsh baılyǵyńdy qadir tut, qurmette, alaqanǵa salyp aıala, sa­na­ńa sáýlelendir dep amanat­taıtyn uǵym bar. Oılap, tolǵap qarasań, taǵylymy telegeı, máni máńgilik eken ǵoı. Ol asa baǵaly, eger tindep aıtar bolsaq: eliń men jeriń, ana tiliń. Atadan balaǵa mıras bolyp qalǵan, enshi bolyp úlestirilgen, syılyq bolyp usynylǵan osy úsh asyl bizdiń halqymyzdyń qanyna qonaqjaılyqty, úlkendi syılap, qur­metteýdi, baýyrmaldyqty, ıba­ly­lyq pen ımandylyqty, sóz qa­di­rin bilip, dýaly sózge toqtaýdy si­ńis­tirgen. Dástúri, salty etip berik ornyqtyrǵan ǵoı. О́ıtkeni, salt-dás­túrsiz halyq bolmaıtyny ká­d­ý­il­gi qaǵıda. Ol sol halyqtyń ózi­ne tán rýhanı, moraldyq, adam­gershilik ólshemin aıbyndaıtyny da beker emes. Jaqsylyqtyń, izgi­liktiń qashanda ýaqytty jatyrqap, jat­syn­baıtyny aıan. Búgingi tańda ár ult pen halyq óziniń ulttyq meıramdaryn ótkizýge, salt-dás­túr­lerin jaltaq-jultaqsyz kád­e­sine jaratýǵa múmkindik aldy. Naý­ryz merekesiniń halyqtyq dás­túr, ulttyq túr men mazmuny sheń­berinde merekelene bastaǵany da rý­hanı jańarý men jetilýge baǵ­dar túzegen ulaǵatty arna boldy. Al halyqtyq dástúr-salttyń, ult­tyq merekelerdiń qaı-qaısysy­nyń da adamdar boıynda nebir oń izgilikter uıa salýyna, ómir órnegi bolyp órken jaıýyna, jaqsylyq ataýlyny boıǵa darytyp, jaman­dyq bitkennen boıdy aýlaq ustaýǵa yqpal etetini kámil. Halqymyz­dyń izgi qasıetterine janashyrlyq – árbir adamnyń bıik paryzy, parasatty isi. Halyqtyq dástúrdi, saltty, ádetti saralap, tárbıelik rý­hyn bıiktetý naqty iske aınal­dy­rylýy tıis. Qazir baıqalyp otyr­ǵan qylmys jasaý, úlkendi syılamaý, eńbekten qashqaqtaý, beı­pilaýyzdyq sııaqty ortamyzǵa sy­ıymsyz, qasıetimizge kereǵar ádet­terge tyıym salýda halyqtyq dástúrdiń bıik úlgilerin utymdy paıdalana bilgen mándi. Dás­túrimizde úlkenniń ýáli sózinen kese-kóldeneń ótýge eshkimniń qu­qy bolmaǵan ǵoı. Qazirgi bilimdi, salaýatty aqsaqal­dary­myz, ara­myz­daǵy ardagerlerimiz ózderiniń ómirlik baı táji­rı­besin, ónege, úlgisin ortanyń beıbit tirligi, berekeli ómirine arnaýǵa jumylsa quba-qup! Adam úshin eń qajet izgilik – parasattylyq bolsa, al onyń ómirindegi kórinis – oı men til tizbeginde bilinedi. О́ıt­keni, til –halyqtyń jany, ajary, sáni. Ana sútimen bolmysy somdalsa, ana tilińmen oıyń bıikteıdi. Ata dástúrin, ana tilin qadirleý – neler muratqa jetýdiń altyn qaq­pa­sy ispetti. Olaı bolsa, ha­lyq­tyń dástúrin, tilin urpaq tár­bıesiniń altyn dińgegi turǵysynda túsinip, baǵalaǵan abzal», dep tereńnen túıin túıedi.Táńiriniń synaǵy son­­sha­lyqty kóp bolsa da, osyn­sha baqýatty da, mándi ári sándi ǵumyr syılaǵany úshin taǵ­dyry­na táýbe etedi. Shúkir, bala-sha­ǵalary ósip-ónip, órkendep, qana­ty-qaptaly, jan-jaǵy – ja­py­raǵy jaıylýda. «Eń bastysy, el aman bolsyn, ulan-urpaq sáýeli bolyp erjetip, Qazaqstan jyl­dan-jylǵa kórkeıe bersin! Taǵ­dyr talqysynda qyryq jyl azap­­t­y kezeńderdi ótkerip, bas­qa taý­qymetti aıtpaǵanda, so­ǵys jara­sy da kópke deıin ja­zyl­maı, Qudaı qosqan qosaǵym Dara­ıy ekeýmizdiń 40-qa taıa­ǵansha ba­la­larymyz da turmap edi. Osyn­daı kóp azap shektirip baryp, elý jyldaı rahatqa kenelgen, egemen elimde, ata-baba jerimde, shóbere súıdirgen bir Allanyń qudireti­ne de shek joq-aý!», deıdi Bıse­keń sabyrly da nurly júzben. Uzaq jasaǵanyna keıde ókinish bildiretin kezderi de bolady eken. «Maıdandas, qarýlas­ta­rym­nan eshkim qa­­lyp jarymady-aý» degendeı, qa­paly kúı de keshedi... «Jasaǵan ıem meniń ba­ǵyma adamgershiligi mol Qulyn­shaq­ty jaratty» dep qo­lyn­daǵy kelininiń baǵa jetpes ıgi qa­sıet­terin aıtpaı tura almaıdy. Biz toqsannyń tórine shyqsa da zer­deli de zerek, súıegi asyl abyz aq­saqal aǵanyń táýelsiz elimizdiń, kıeli jerimizdiń kór­kin keltirip, bar­shamyzǵa – baqytty urpaq­ta­ryna ulaǵatty sózderi men aq bata­syn aqtara berse degen ıgi tilek tileımiz. Jolaman BOShALAQ, «Egemen Qazaqstan», О́mirzaq OZǴANBAI, oblys ákimi janyndaǵy ardagerler keńesiniń tóraǵasy, tarıh ǵylymdarynyń doktory. Mańǵystaý oblysy, Mańǵystaý aýdany, Tushyqudyq aýyly.