Shyndyqty jasyrý kimderge tıimdi?

Qazir bireý bireýdiń aýzyna qaq­­­paq qoımaıtyn zaman týdy. Bul erkindik ásirese taralymyn kóbeı­tip, jeńil bedel jınaǵysy kelgen buqaralyq aqparat qu­raldary úshin óte tıimdi bolyp tur. Osy er­kin­dik keıde qazaq­tardy túzý joldan taı­dyrý úshin de paıda­la­nylýda. Qos­tanaı ob­lystyq «Kýstanaıskıe novostı» gazetinde 2011 jyldyń 8 aq­panynda  jarııalan­ǵan Anatolıı Tıhanovskıı degen avtordyń ma­qa­la­sy oǵan tolyq dálel. Ańqaý bireýlerdiń álgi adam oblystaǵy kóptegen problema­lar­dy jazǵan bolýy kerek dep oılap qalýy múmkin. Joq olaı emes. Tıhanovskıı myrza jáne oblysta shyǵa­tyn gazet óńir máselelerin túgendep bolyp, endi kezinde qa­zaq­tardy qasaqana qyryp salǵan adamdardy aqtap alýǵa kirisipti. «Jalpy alǵanda Goloshekın – erekshe tulǵa» dep jazady avtor «Bolshevık Goloshekın ı bolshoı asharshylyk» dep atalatyn ma­qalasynda. Maqalaǵa «Umytýǵa bolmaıdy» degen aıdar qoıyl­ǵan!.. Soǵan sáıkes Qazaqstanda qan­­dy qyrǵyn uıymdastyrǵan adam­nyń kezinde Lenınmen qatar turǵan qaıratker ekenin aıta kelip, onyń qyzmet joly da yqy­las­pen baıandalady. Qazaq­stan­dy bas­qarǵan 1925-1933 jyldary onyń ózin «tolyq dárejede» kór­set­kendigi keltiriledi. Biz bul jerde tarıhı derekterge júginip, máseleni tereń qaz­ba­lamaq oıdan aýlaqpyz. Ol ju­mys bú­ginde Qazaqstanda kóptep sana­latyn tarıhshylardyń mindeti bo­lýy tıis. Bizdiń mindetimiz qazaq hal­qyn sanaly túrde qyrǵynǵa ushy­ratqan qanypezerdi aqtamaq bolǵan adamnyń túpki nıeti neni kózdeıdi degendi oı eleginen ótkizý. Shyndyǵynda Goloshekın qý, zalym adam bolǵan. Sondyqtan ujymdastyrý, kýlaktardyń múl­­kin tartyp alý jónindegi bolshevıktik saıasatty jeleý etip jáne qazaqtar­dyń basym kópshiliginiń obektıvti sebeptermen qarsy kele almaı­ty­nyn bilgen ol óz pıǵylyn asqan aramzalyqpen júzege asyrǵan. Ol eń basty jáıtti, ıaǵnı qazaqtardyń tek malmen ǵana kún kórip otyr­ǵa­nyn, maldaryn tartyp alsa olar­dyń qoısha qyryla beretinin jaq­sy túsingen. Sóıtip, jergilikti ha­lyq­ty (baılardy ǵana emes) bútin­deı múlde malsyz qaldyrǵan. Osy­dan kelip maldan ózge kúneltis kózi joq halyqqa ashtan qyry­lý­dan basqa jol qalmaǵan. Aqıqa­tyna kelsek, eger Goloshekın Qa­zaq­standaǵy ujymdastyrý isin halyqtyń jaǵ­da­ıy­na qaraı oty­ryp, aqyl­men júr­gi­z­er bolsa, oǵan Máskeý qoı dep aıtpas edi. Ol az deseńiz, Goloshekın shynymen de, joǵarydaǵy avtor aıtqandaı, keremet adam, el qa­myn oılaǵan qaı­ratker bolsa ha­lyq jazyqsyzdan qyrylyp jat­qanda Máskeýdiń aıtqanyna da onsha nazar aýdara qoımas edi. Goloshekınnen keıin kelgen Mırzoıan solaı jasady da. Onyń ústine Goloshekın Qazaq­standy basqarǵan  1925-33 jyl­dar­da Stalın áli «qy­lyshynan qan tamǵan» deıtin qatygez basshy bolyp úlgirgen joq, ol kezde jeke basqa tabyný da kúsh ala qoı­maǵan. Demek, Goloshekın qazaq­tar­dy Stalınniń aıtýymen qyrdy degen daqpyrt halyqty aldap, onsyz da tarıhty tanyp-bilý­ge onsha qulshyna bermeıtin bizdiń aǵa­ıyndarymyzdy shatastyrý  úshin aıtylǵan sóz. Biz osy áńgimeni qozǵaı oty­ryp, bolshevıkterdiń, sol par­tııanyń basynda turǵan Stalınniń istegenderin aqtap alǵaly otyrǵan joqpyz. Bizdi mazalaıtyny, mıl­lıon­daǵan qazaqtyń jazyqsyz qy­rylǵany úshin aıdaladaǵy bireýlerdi aıyptaýdy toqtatyp, naǵyz kinálini tabatyn kún bola ma degen oı. Áıtpegen kúnde jel dıirmenmen soǵysqan Don Kıhot sııaqty betimizge laǵyp, ózimizge esh ja­man­dyq jasamaǵan adamdardy aıyp­taýdy ádetke aınaldyryp alýy­myz múmkin. Joǵarydaǵydaı maqala jazý­shylardyń kózdegenderi de sol, ıaǵnı tarıhty nashar biletin ha­lyqty adastyrý. Al naǵyz shyn­dyqtyń ashylýy zulmat jyldar­dyń qurbany bolǵan baýyr­lary­myzdyń arýaqtary úshin de saýap bolar edi. О́kinishke qaraı, qazaqstandyq tarıhshylar áridegini bylaı qoı­ǵan­da, Qazaqstannnyń keńestik kezeńdegi tarıhyn da naqty zerttep jaza alǵan joq. Qazirgi bizdiń oqyp-bilip júrgenderimiz negizinen basqa elderdiń, ózge ulttar ókilderiniń jazǵandary boıynsha dúnıege kelgen tarıh. Bar bolǵany olarǵa Qazaqstannyń ómirine qa­tys­ty azdy-kópti arhıv materıal­dary qosylady da, ol jurtsh­y­lyq­qa eldiń tolyqqandy tarıhy retinde usynylady. Sonyń sal­da­ry­nan da ótken ǵasyrdyń 30-jyl­daryndaǵy asharshylyqqa, saıası qýǵyn-súrginge sebepker bolǵan naqty dáıekterdi tabý qıyn. Belgilisi «stalındik rejim», «qyzyl ımperııa qyrǵyny» degen jat­tan­dy bolǵan bir-eki-aq sóz. Bútindeı bir ulttyń toz-tozyn shyǵarǵan jáne birneshe jyldarǵa sozylǵan qubylysty bir-eki sózben ǵana túsindirý shyndyqqa qanshalyqty janasady?  Sonda osyndaı adam aıt­qysyz qııanattardy óz qolda­ry­men jasaǵan oryndaýshylar qaı­da qalady? Máselen, joǵa­ry­daǵy maqalaǵa jaýap qaıtarǵan qos­tanaılyq jýrnalıst ári aqyn Aqylbek Shaıahmet basqa emes, dál sol Goloshekınniń qazaq ıntellı­gensııasyn qurtýdy qolǵa alǵanyn, sonyń saldarynan T.Rysqulov, S.Qojanov, S.Meńdeshov, S.Sa­dýa­qasov, O.Jandosov sııaqty qazaq qaıratkerleriniń elden ketýge máj­búr bolǵanyn jazady. «Býr­jýazııalyq ultshyldar» degen aıyppen «Alashordanyń» buryn­ǵy 48 múshesi de tikeleı Goloshe­kın­niń nusqaýymen tutqyndalǵan. Ol az deseńiz, dál osy Goloshekın Qazaqstandy basqarǵan 30-shy jyl­­dardyń basynan bastap 281230 sharýashylyq ıeleri Qytaı, Iran jáne Aýǵanstan jerlerine qonys aýdarýǵa májbúr bolǵan. Dál osy 1932-33 jyldary, keıbir málimet­ter boıynsha, Qazaqstanda  2,5 mıl­lıondaı adam ashtan qyryl­ǵan. Sonymen birge, OGPÝ-diń 9805 isti qarap, 3386 adamdy atý jazasyna kesýi men 13151 adamdy lagerlerge aıdatýy da Golo­she­kın­niń dáýirimen tuspa-tus kelip tur. Nege? Nelikten Goloshekın eldi basqaryp turǵan jyldarda qazaq­tyń basyna sonshalyq zobalań  týǵan? Bul suraqqa eshkim jaýap izdegen emes. Bir qyzyǵy, elde jaqsy ister oryn alǵan kezde biz bárimiz sol kezdegi respýblıka basshysyn maq­taımyz. Máselen, Mırzoıanǵa qa­tys­ty osyny aıtýǵa bolady. Al jamanshylyq bolsa, oǵan respýblıka basshysy emes, Keńes óki­meti kináli. Osyny qalaı túsinýge bolady? Eń bolmasa bir tarıhshy  Mırzoıan jasaǵan jaqsylyqty Goloshekın nege jasamady degen saýal­dy nelikten kóldeneń tart­paıdy? Tarıh degen áldebireýlerdiń dıssertasııa qorǵaýy úshin ǵana kerek materıaldardyń jıyntyǵy emes. Ol – halyqtyń ómiri, alýan túrli taǵdyry, jaqsysynan ónege alar tájirıbesi, artyna qaldyrar murasy. Olaı bolsa, tarıhqa je­ńil-jelpi qaraý, ony bireý­lerdiń aıtýy boıynsha jazý orny tolmas olqylyq. Al endi osyndaǵy Goloshekın máselesine kelsek, búginde baı­qatpaı ony aqtap alýǵa tyry­sý­shylardyń kúnderdiń kúninde, ol da Qazaqstandy basqarǵan adam­­dardyń biri, ózi de sol zaman­daǵy qıǵash  saıasattyń qurbany bolǵan, áıtpese esh kinási joq, sondyqtan oǵan eskertkish ornatý kerek dep shyqpasyna kim kepil. Eger osyndaı áńgime týyndaı qal­sa, bar pálege «qyzyl ımperııa» men «stalındik rejim» ǵana kináli degennen árige bara almaıtyn bizdiń oǵan qarsy qoıar dáıegimiz de joq. Seıfolla ShAIYNǴAZY.