Ibragım EDILBAEV: ken qazyp, bolat balqytqan óndiris órisi

Adamzat tarıhynyń úshinshi myńjyl­dy­ǵyndaǵy óreli órkenıet órisinen ózindik ornyn alyp, barys beıneli bolashaǵyna batyl qadam basqan táýelsiz Qazaqstannyń ekonomıkasynda tústi metallýrgııa salasynyń alatyn orny zor. Mine, el ekonomıkasynyń tabysty tuǵyrlary­nyń biri sanalatyn osy metallýrgııa salasynda Ibragım Baımuratuly Edilbaevtyń esimi erekshe qurmetpen atalady. Maǵynaly ómiriniń jarty ǵasyrdan astam sanaly jyldaryn otandyq taý-ken óndirisin damytýǵa arnaǵan Ibragım Baı­muratuly búginde de ken qazyp, bolat balqytqan sala sańlaqtarynyń sapynda. О́tken ǵasyrdyń sonaý bir 50-shi jyldarynda Qazaq taý-ken ınstıtýtyn támamdap, Tekeli ken ornynda eńbek jolyn bastaǵan jas maman budan keıingi tálimdi de tájirıbeli ómirin el ekonomıkasynyń osy mańyzdy salasymen tyǵyz baılanystyryp, aýysym sheberi jumysynan Tústi metallýrgııa mınıstriniń orynbasary, Jergilikti ónerkásip mınıstri, elimizdiń bir­qatar iri metallýrgııa óndiristeriniń basshysyna deıingi qyzmet baspal­daq­tarynan ótti. Qazirgi tańda Qazaqstannyń qurmetti kenshisi, tá­ji­rıbeli tálimger atanǵan ol «ENRC Kazakhstan» JShS prezıdentiniń bas keńesshisi bolyp eńbek etedi. Biz otandyq metal­lýrgııa salasynyń damýyna úles qosyp, bala­ma­syz qoltańbasyn qaldyrǵan bilikti basshy Ibragım Edilbaevty áńgimege tartyp, búginde elimizdegi taý-ken óndirisi jáne tústi metallýrgııa kóshbas­shysy bolyp tabylatyn ENRC toby­nyń aýqym­dy jumystary haqynda, qurmetti kenshiniń shejireli ǵumyrynyń ǵıbratty túıinderi haqynda syr sýyrtpaqtaǵan edik. – Ibragım Baımuratuly, sizdiń ómirińiz óskeleń urpaq úlgi tutar ónegeli shejire ispettes. О́zińiz týraly da qysqasha aıtyp ótseńiz. Sizdiń kenshilik ómir jolyńyzdyń bastaýy qalaı boldy? –  Men Qyzylorda óńiriniń tý­ma­symyn. Qabyrǵamyz qata­ıyp, bu­ǵanamyz bekimeı jatyp sura­pyl soǵystyń qıyn ke­zeńi­ne tap boldyq. Ákem Baımurat 1941 jyl­dyń tamyzynda maı­dan­ǵa at­tanyp, sodan oralmady. Áskerı komıssarıat bergen bir japyraq anyq­tamada ol 1945 jyly Vena qalasy úshin bolǵan qandy shaı­qas­ta erlikpen qaza tapqan. Ákem­niń múr­desi Vena qa­lasynyń or­taly­ǵyn­daǵy baýyr­lastar zıra­tyn­da máńgi ty­nys tapty. Men soǵys jyl­da­ryn­da 9 jasymnan bastap, tyl­daǵy kolhoz jumysyna aralastym. 1947 jyly aýyly­myz­dan 10 sha­qy­rym qashyqtyqta ashylǵan jeti jyldyq mektepti bitirdim. 1948 jyly Qyzylorda qala­synda respýblıkamyzda alǵash ret áskerde qaza bolǵan qazaq jaýyn­gerleriniń balalaryna ar­nal­ǵan ınternat ashyldy. Men osy ınter­natty 1951 jyly úz­dik támam­da­dym. Anam Myr­za­kúl áke amana­tyn oryndaý maq­satynda meni jo­ǵary bilim alý úshin Al­maty qala­syna attan­dyrdy. Soǵystan keıingi kezeńdegi jol azaby týraly aıtýdyń ózi aýyr. Men aptalap jol júrip, Almaty qalasyna 8 tamyzda jettim. Qazaq memlekettik ýnıversıtetine qa­byl­daý emtıhan­da­ry ta­myzdyń 1-in­de aıaqta­lyp­ty. Alaıda alys­tan kelgen men sııaqty birneshe ba­laǵa je­ńildik jasap, qaıtadan qa­byldaý emtıhanyn ót­kizdi. Men bar­­lyq sabaqtardan úz­dik baǵa alyp, ýnıversıtetke qa­byl­dan­dym. Ýnı­versıtetke qa­byl­dana­tyn bala­lar­dyń arasy­nan Máskeý memlekettik ýnıver­sı­tetiniń fı­zı­ka-teh­nologııalyq fakýltetine irikteý sharalary jú­rip jatty. Osy topqa úmitker­lerdiń biri men edim. Alys­taǵy Almatyǵa zorǵa jetip otyr­ǵanda, jer túbindegi Máskeýge ba­ry­p oqý qıynnyń qıyny bolatyn. Aqyl-keńes beretin anam da alysta. Men tańdaýy qıyn jol aıry­ǵyn­da turǵandaı boldym. Mine, osyndaı óliara shaqta meniń budan keıingi barlyq ómi­ri­me erekshe iz qaldyrǵan bir oqı­ǵa boldy. Osy kúnderi men ýnı­ver­sı­tettiń aspırantýra­syn­da oqı­tyn jerlesim, keıinnen Qa­­zaq­stan­nyń belgili memleket já­ne qoǵam qaı­rat­keri bolǵan Mú­silim Bazar­baev­ty kezdestirdim. Ol meniń jaǵ­da­ıym­dy to­lyq estip bilgennen keıin, meni Qazaq taý-ken ınstı­týty­­na ertip ákelip, osy ınstıtýt­tyń taý-ken ınjenerlerin daıarlaı­tyn fakýltetine quja­t­tarymdy tap­syr­dy. Sóı­tip, Mú­si­lim Bazarbaev me­­niń ómi­rime túb­e­geıli óz­ge­ris áke­­lip, bola­shaǵymdy aı­qyn­dap berdi. Qazaq taý-ken ınstıtýtyn bitirgennen soń men Tekeli ken ornynda eńbek jolymdy bastap, osy Tekeli qorǵasyn-sınk kombı­na­tynyń dı­rek­toryna deıingi óne­geli ómir, jemisti eńbek mektebi jo­lynan óttim. Odan keıingi jyl­darda Qazaq KSR Tústi metallýrgııa mınıstriniń oryn­basary, respýblıka kompar­tııa­sy Orta­lyq komıteti aýyr ónerkásip bó­li­miniń basshysy, Jergilikti óner­kásip mı­nıstri, elimizdiń birqatar iri taý-ken óndiristeriniń basshysy qyzmetterin atqardym. Barlyq sa­naly ǵumyrymdy men elimizdiń taý-ken ónerkásibin da­my­týǵa arnap, metallýrgııa sala­sy­nyń qa­lyp­tasýy jolynda eń­bek ettim. Osy ómi­rimde atqarǵan eńbegim, ǵylym jolynda qol jetkizgen jetistikterim tek osy Qazaq taý-ken óndirisi sa­lasymen sabaqtasa ór­bi­di. Sol úshin de taǵdyryma rızamyn. – Sizdi elimiz birqatar paı­da­ly ken oryndaryn ashqan geolog, ken baıytý ǵylymyna eleýli ja­ńa­lyqtar engizgen ǵalym, tipti qa­zaq dalasynyń erkesi – aqbó­ken­­derdi qorǵaǵan tabıǵat jana­shy­ry retinde de tanıdy. Osy oraıda ómirińizde erekshe este qal­ǵan qandaı bir oqıǵany aıtar edińiz? – Men elimizdiń tek tústi metal­lýrgııa salasynda 30 jylǵa tarta ýaqyt eńbek ettim. Sol bir kezeńde Qazaqstan Tústi metallýrgııa mınıstrligine qarasty iri de irgeli 30-dan astam kombınat jumys isteıtin. Sol óndiris oryndaryn elimizdiń metal­lýrgııa salasynda erekshe qol­tań­balaryn qaldyrǵan N.Jaq­sy­baev, I.Voronın, S.Máý­len­qulov, T.Ál­janov, G.Omarov, A.Dáý­ren­bekov, M.Nu­­rymov, A.Úsenov, B.Sadyqov, V.Gýr­ba sııaqty bilikti kenshiler bas­qarǵan edi. Ol kezde odaqtas respýblıkalar ishinde Tústi metallýrgııa mınıstrligi tek Qazaq­stan­da ǵana qurylǵan bolatyn. 1980 jyly men Tústi metallýrgııa mınıstriniń orynbasary bo­lyp istep júrgen kezimde Qa­zaqs­tan kommýnıstik partııasy Or­ta­lyq komı­teti­niń ónerkásip jó­nin­degi hat­shy­sy Nursultan Nazarbaev ózimen birge issaparǵa sha­qy­rdy. Sonda men Nursultan Ábish­ulynyń óte kúr­deli óndiris­tik úde­ris­terdi jetik biletin, qa­lyptasqan kúrdeli jaǵdaı­dyń ózin­­de máseleni ba­ıyp­pen sheshetin bilimdiligi men biliktiligine tánti boldym. Kelesi jyly jaz aıynda meni ónerkásip jónin­degi hatshy­nyń kómekshisi shaqyrt­ty. Kóp keshikpeı men Nur­sultan Ábish­­uly­nyń qabyl­daýyn­da bol­dym. Júzi­nen baıyptylyq pen pa­ra­sat­ty­lyq­tyń lebi esip tu­ratyn Nur­sul­tan Ábishuly maǵan jyly shy­raı tanyta qarap, «sizge basqa ju­mys­qa aýysý týraly óti­nish aıt­qaly otyrmyn» dedi. «Siz óndiriste kóp jyl eńbek ettińiz. Endi biz sizge Ortalyq komıtettiń aýyr óner­ká­sip bólimin basqarýdy, meniń eń jaqyn kómekshim bolýdy usyna­myz. Usy­ny­symdy Dımash Ahmet­uly da qol­dap otyr» dep Nur­sul­tan Ábish­uly máselege tó­tesinen kóshti. Uzaq únsizdikten keıin «bul úlken jaýapkershilik qoı, ıgerip ákete alamyn ba, Nureke?» dedim. «Kómektesemiz» degen Orta­lyq komıteti hatshysy­nyń jaýaby qysqa boldy. Sóıtip, tikeleı Nur­sultan Ábishulynyń basshyly­ǵy­men 7 jyl boıy Orta­lyq komı­tet­tiń aýyr ónerkásip bó­li­min ba­s­qaryp, úlken tájirıbe, ómirlik shyńdalý mektebinen óttim. 1987 jyly Nursultan Nazarbaev meniń eńbek jolyma taǵy da kúrt ózgeris engizip, respýblı­ka­myzdyń Jergilikti ónerkásip mınıstri qyzmetine bekitti. Osy ja­ńa qyzmette bir aıdan astam ýa­qyt istegennen keıin meni Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń Tór­aǵa­sy Nursultan Nazarbaev ózine sha­qyrtty. Mınıstrliktiń jaıy­men jan-jaqty tanysqannan keıin, qan­­daı kómek kerek dep su­ra­dy. Men tıbet medısınasy úshin aq­bókenderdiń múıizin eksport­taı­tyn bas ańshylyq basqar­ma­syn bizdiń mınıstrliktiń qara­ma­ǵyna berýdi ótindim. Sebebi, tikeleı odaq­qa baǵynatyn bul basqar­ma dalamyzdyń kórki bolǵan aq­bó­kenderdi múıizi úshin tek aýlaýmen ǵana shuǵyldanyp, olardyń ósip-ónýine eshqandaı jaǵdaı ja­sa­maı­tyn. Osyndaı qaraqshy­lyq sal­dary­nan elimizdegi aqbókender Qy­­zyl kitapqa enetin jaǵdaıǵa jetken bolatyn. Mınıstrler Ke­ńe­si­niń Tóraǵasy meniń ótinishim­di qabyl aldy. Biz Jezqazǵan, Aq­tóbe, Oral oblystarynda aq­bó­ken aýlaıtyn arnaıy óndiristik kásip­oryndar qurdyq. Eń bastysy, biz aqbókenderdiń ósip-ónýine jan-jaqty jaǵdaı jasap, brakonerlerden qorǵadyq. Osyndaı keshendi sharalardyń nátıjesinde aqbóken­der sany arta bastady. О́kinishke qaraı, keıingi jyldary bul máse­lege taǵy da jete kóńil aýda­rylmaı ketti. – Ibragım Baımuratuly, siz iri qazaqstandyq kompanııada bilikti menedjersiz. Búginde ózi­ńiz baı tájirıbeńizben bólisip, ma­ǵy­naly aqyl-keńesińizge uıy­typ otyrǵan ENRC korporasııa­sy­nyń qalyptasý jáne ósý jol­dary týraly aıtyp ótseńiz... – Sonaý bir toqsanynshy jyl­dary toqyraýǵa túsip, egemendik alǵan elimizdiń ekonomıkasy ty­ǵy­ryqqa tirelgen shaqta Eýra­zııa­lyq tabıǵı resýrstar korpo­ra­sııa­sy Qazaqstannyń tabıǵı qazba baı­lyq­taryn utymdy ıgerý nátı­je­sinde ár taraptandyrylǵan ón­dirý keshenin qalyptastyrý maq­satyn­daǵy  jaýapkershiligi orasan zor ju­mysty qolǵa aldy. Jyl­dar boıy qalyptasqan ekonomı­ka­lyq baılanystar ydyraǵan sol bir ótpeli kezeńde bul korpora­sııa­nyń jumysy júıeli jolǵa túsip, ha­lyqaralyq dárejede mo­ıyn­dalǵan óndiristik keshen qa­lyp­tasady dep senim artqandar az bolatyn. Alaıda ENRC toby ón­diris salasyna tıimdi ınvestısııalar tarta oty­ryp, az ýaqyttyń ishinde joǵary tehno­logııalarǵa negizdelgen tran­s­ulttyq korporasııa qurdy. Korporasııa Qazaqstandaǵy aktıvterin qarqyndy damytyp, el ındýstrııasynyń damýyna zor úles qosady. Oǵan korporasııa­nyń óndi­ris­tik kórsetkishteri dá­lel. О́tken jyly joǵary kómir­tek­ti ferrohrom óndirý shamamen 1,3 mıl­lıon ton­naǵa jetse, bar­lyq óndirilgen fer­roqorytpa 1,8 mıllıon tonnadan as­ty. Taýarly temir rýdasy kon­sent­ra­tyn ón­di­rý shamamen 8,5 mıllıon tonnany qurady. Alıýmınıı óndirý 227 myń tonnaǵa jetti. Sony­men birge korporasııa kómir óndirý mól­she­rin 20 mıllıon tonnadan asyr­dy. ENRC 2010 jyly Qa­zaq­­stan­da tirkelgen elektr energııa­sy­nyń shamamen 16% paıyzyn óndirdi. ENRC tobynyń mundaı joǵa­ry kórsetkishterge qol jetkizýi­niń bas­ty sebebi óndiristi uıymdas­ty­rý­dyń zamanaýı tá­sil­derin ba­r­yn­sha utym­dy qol­danyp, jańa teh­no­lo­gııa­lardy k­e­ńinen tartý úrdisi bo­lyp ta­byla­dy. Kompa­nııa­nyń jyl­dan-jylǵa jú­ıeli túrde ta­bys­tarǵa jetýiniń basty sebep­teri­niń biri ENRC tobyn basqaratyn mened­jer­lerdiń iskerligi men biliktiligi ekendigin basa aıtýy­myz kerek. Búgingi tańda ENRC álem­degi kóshbasshy taý-ken kom­panııa­lary­nyń biri bo­lyp tabylady. Korporasııa elimiz­diń ishki jalpy ónimi­ne eleýli úles qosyp, eli­mizdiń eks­port­tyq áleýe­tin art­tyrýda. – Ibragım Baımuratuly, ENRC-diń elimizdiń ındýs­trııa­lyq damýyna qosyp otyr­ǵan qomaqty úles týraly ne aı­tasyz? Kompanııanyń ja­qyn bolashaqtaǵy damý ten­den­sııa­lary týraly da aıtyp ótse­ńiz... – ENRC korporasııasynyń iri óndiristik jobalary ın­dýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵ­dar­la­masyna engizilgen. Kor­po­ra­sııa­nyń kúrdeli shyǵyndar baǵ­dar­la­ma­syn­daǵy jobalar Qazaq­stan­daǵy aktıvterdi da­mytýǵa ba­ǵyt­talǵan. Aı­talyq, alıýmınıı ón­di­risin ke­ńeı­týge kompanııa tara­pynan keshendi sharalar belgilenip, qomaqty qarjy qu­ıy­lyp otyr. Qýaty jy­ly­na 136 myń tonna anod shyǵa­ra­tyn seh­tyń qu­rylysyna 240 mıllıon dol­lar qarjy bólindi. Zaýyt syrt­qy jab­dyqtaýshylardan táýel­­­dilikti jo­ıyp, alıýmınıı ón­dirisin jetkilikti anod mól­sherimen qam­ta­masyz etýge múmkindik beredi. Bu­ǵan qosa kom­pa­nııanyń Qazaqs­tan­daǵy temir rý­d­asy aktıvterin damytýǵa jalpy quny 2 mıllıard dollar bolatyn jobalar jú­zege asyrylý­da. Osy maqsatta Soko­lov-Sarybaı ken óndiristik birlestigi aıasynda ken bazasyn ke­ńeı­tý men konsentrat óndiri­sin art­tyrý joba­lary, kúı­dirý máshı­nesi men ys­tyq brıkettelgen temir shyǵaratyn zaýyt­tyń qu­rylysy júrgizilýde. Ja­ńa óndi­ris oryndary qosymsha jumys oryn­darymen qamtama­syz etip, jańa jo­ǵary sapaly ónim túr­lerin shy­ǵarýǵa jol ashpaq. Qazaqstannyń iri taý-ken ká­siporyndaryn biriktirgen ENRC korporasııasy London metaldar bırjasynda sátti júrgizilgen lıs­tıng nátıjesinde ıgerilgen qa­ra­jatqa shetel kásip­oryn­da­ry­nyń ak­tıv­terin satyp alý úr­disin keńi­nen engizýde. Kompa­nııanyń jańa aktıvterdi ıemdenýi, jańa rynok­tar­ǵa shyǵý úr­disi – qazirgi ǵalam­dyq ekono­mı­ka men álemdik na­ryq­tyń ta­laby. Osylaı Qa­zaq­stan­nyń iri kompanııasy álem­dik deńgeıdegi korporasııaǵa aı­naldy. Eger Rio Tinto jáne Vale sııaqty álemniń bedeldi taý-ken kompa­nııa­lary­nyń qatarynan kó­ringimiz kel­se, onda Qazaqstan sheńberimen shek­­telip qalmaýy­myz kerek. Biz álemdik ry­nokta kapıta­lymyz­dy ulǵaı­týy­myz qa­jet, básekege qabi­let­ti bolý úshin jańa pozı­sııa­lar­dy ustanýy­myz shart. Jańa aktıvterdi satyp alý, jańa rynoktarǵa shyǵý, jańa ónim túr­lerin shyǵarý arqyly ke­ńeıýi­miz kerek. Bul – uzaq merzimdi bolashaqqa baǵyt­tal­ǵan tu­ǵyrly saıasat. Alaıda, ENRC-diń Qazaq­stan­daǵy aktıvterin ke­ńeı­tý biz úshin árqashan ma­ńyz­dy basymdyq bolyp qala beredi. Biz­diń kompanııa Qazaqstan­daǵy aktıvter bazasyn damytý men ke­ńeıtýge múddeli. Kom­panııanyń 5,6 mlrd. dol­larǵa teń bolatyn kúr­deli shy­ǵyn­dar baǵdarlamasy so­ǵan dálel. ENRC toby úshin Qa­zaqstandaǵy kásip­oryn­dardy da­my­tý árqashan negizgi basym­dyq bolǵan. Biz Qa­zaqstan­daǵy ká­sip­oryndarda ju­mys isteıtin 65 myń qyzmetker al­dyndaǵy ora­san jaýapkershilikti túsinemiz. Qazaqstandaǵy aktıvterdiń ju­mysy nátıjesinde ENRC osyn­daı álemdik deńgeıdegi iri kompanııaǵa aınaldy. Aldaǵy ýa­qytta bul saladaǵy jetistikterimiz budan da joǵary bola­tyn­dyǵyna meniń senimim zor. – Salıqaly suhbatyńyzǵa rahmet. Áńgimelesken Jylqybaı JAǴYPARULY.