Máshıne jasaý isi órge bassyn desek...

Búgingi el ekonomıkasynda shıkizattyq emes salany da­my­tý men órge bastyrý jetekshi mánge ıe. Sonyń biri, biri emes-aý, biregeıi – máshıne jasaý isi. Sonymen birge bul sala 2010-2014 jyldarǵa ar­nal­ǵan ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq baǵdarlamanyń da kósh ba­synda tur. Memlekettik baǵdar­la­madaǵy osy jaýapty mindetti batysqazaqstandyq máshıne­ ja­saý­shylar qalaı atqaryp júr? Endigi áńgimeni osy saýalǵa jaýap turǵysynan jalǵastyr­ǵymyz keledi. Iá, máshıne jasaý mundaǵy jumysshylar men ınjener-tehnık qyzmetkerler úshin buryn bettesip kórmegen, tosyn sala emes. Olardyń boıynda mundaı kásibı daǵdylar men sheber­lik­tiń qalyptasqanyna talaı jyl ótti. Osy aralyqta oraldyq óner­­kásip ıeleri aýyl sharýa­shy­ly­ǵy men munaı-gaz, qorǵanys kásiporyndaryna, energetıkaǵa qa­tysty máshıne jasaý isin bes saýsaqtaryndaı meńgere bildi. Oral qalasynda sol kezdiń ózinde qurylǵan konstrýktorlyq bıýrolar osy kúnge deıin óz yqpalyn joǵaltqan joq. Sandyq baǵdar­la­mamen basqarylatyn jabdyq­tar jóninde de jasalar túıin osyndaı. Oraldyq máshıne jasaýshy­lar básekege qabilettilikti da­my­ta otyryp, óz ónimderin turaqty túrde eksportqa shyǵaryp keledi. Sonymen birge, olar búgingi ishki rynoktaǵy qajettilikterdi de ótep júr. Mundaǵy kásiporyn­dar­dyń konveıerinen shyqqan jańa da sapaly ónimder taıaý jáne alys shet eldegi óndiris­shi­ler tarapynan tıisti suranys­tar­ǵa ıe. Áıtse de, taldaýlar barysy bı­ylǵy jyldyń birinshi toq­sa­nyn­da ótken jyldyń osy kezeńi­men salystyrǵanda óndiris kóle­mi sál de bolsa tómendegenin kór­setip otyr. Onyń basty sebepterin tenderlerdiń jaı ótkizil­ge­ni­nen, 2011 jyldyń osy kezeńinde órt sóndirý máshıneleri men taza sý qondyrǵylarynyń óndiril­me­ge­ninen izdegen jón. Bul má­se­le­ge biz sál keıin keńirek toqta­la­tyn bolamyz. Eksportqa shyǵarylyp júr­gen ónimderdiń alǵashqysyn respýblıkada balamasy joq gaz-týrbınaly elektr stansasy jáne gaz aıdaý agregattary óndiristeri quraıdy. Batys Qazaqstan má­shı­ne jasaý kompanııasy shyǵaryp júrgen osynaý ónimderdiń ótim­diligi joǵary. О́ńirdegi jetekshi kásiporyndardyń biri «Zenıt» Qorǵanys mınıstrliginiń tapsy­ry­syna saı katerler jáne kemeler jasaýmen shuǵyldanyp keledi. Sondaı-aq, oblysta memlekettik tapsyryspen jumys istemese de, ózderiniń turaqty tutyný­shylaryn taba bilgen kásip­oryn­dar týraly aıta ketýdiń ózi bir mereı. Aıtalyq, «Qaz­ArmaProm» kásiporny óz ónim­deriniń toqsan paıyzdan asta­myn eksportqa shyǵarady. Mun­da «Bıznestiń jol kar­ta­sy-2020» baǵdarlamasy sheń­be­rinde arnaıy jabdyqtar men untaqtaǵysh sharlar óndirý jo­basy júzege asyrylýda. Oǵan 13 mıllıon dollar kó­leminde qarajat jumsalǵan. Bıyl onyń birinshi kezeńi aıaq­ta­lyp, aldaǵy jyly ol tolyq­taı iske qosylmaq. Metal­lýr­gııa­lyq sala tizbegine kiretin bul irgeli joba óndiris ónim­diligin kóterýge eleýli úles qo­sady dep kútilýde. Osy arqyly «QazArmaProm» respýblıka­nyń Munaı jáne gaz mınıstrligi, sonymen birge «Qazaq­stan temir joly» ulttyq kom­panııalarymen tyǵyz baılanys ornatpaq. Oral óńirinde mundaı my­sal­dar jetkilikti. Osy oraıda «Oral mehanıka zaýyty» ká­sip­ornynyń konveıerinen shyqqan ónimderdiń 75 paıyzy reseılik tutynýshylarǵa jóneltilip júr. Al «QazTrýbProm» JShS shy­ǵarǵan kommýnaldyq qubyr­lar­dyń 80 paıyzy  Reseıdiń «Qu­byrlyq metallýrgııalyq kom­bı­naty» saýda úıine jol tartady. Iá, mamandar Aqjaıyq óńi­rindegi máshıne jasaý salasy kásiporyndarynyń eksporttyq áleýetin joǵary baǵalap otyr. Áıtse de, osymen búkil isti bittige sanaýǵa bolmaıdy. Osyn­daı «áttegenaılardy» aıta ketý de jýrnalıstik paryzymyzdyń biri dep sanaımyz. Biz joǵa­ryda bıyl oblysta taza sý qon­dyrǵysy shyǵarylmaǵan­dyq­tan ol óńir óndirisiniń sál de bolsa tómendeýine áser etkenin jaz­ǵan edik. Oral qalasynda mun­daı óndirispen «Omega» AQ shu­ǵyldanady. Sóz joq, bul res­pýblıkanyń qaı óńirine de asa qajet qondyrǵy. Onyń ústine Elbasynyń bıylǵy Joldaýyn­da turǵyndardy sapaly aýyz sýmen qamtý máselesi ótkir qoı­ylǵany belgili. Osyǵan qara­mas­tan sońǵy ýaqytta oǵan tap­syrys kólemi múldem azaıyp ketken. Sondyqtan da, respýb­lıkanyń Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi ká­sip­oryndy qajetti tapsyrys­pen qamtýdyń naqty múmkindik­terin qarastyrǵanyn qalar edik. Ekinshiden, biz joǵaryda bı­ylǵy jyldyń birinshi toqsa­nyn­da «Oral agroremmash» AQ-ta órt sóndirý máshınelerin shy­ǵarý toqtalyp qalǵanyn jaz­ǵanbyz. Bul másele jóninde ótken qańtar aıynda gazetimizde «Úkimet nazaryna» degen aıdarmen saraptamalyq-taldaý ma­qala jarııalandy. Onda ar­naıy tehnıkany shyǵarý jóni­nen mol tájirıbeleri men kási­bı sheberlikteri qalyptasqan agroremmashtyqtardyń tenderden orynsyz shettetilgeni sy­nalǵan bolatyn. Osy maqala jazylyp jatqan kezde tilshiler qosynyna atalǵan kásiporynnyń jetekshisi Ǵımran Bısenov ádilettilik qalpyna kelgenin, tenderde jeńip shyqqanyn habarlap, máseleni oryndy kóter­gen «Egemen Qazaqstan» gazetine rızashylyǵyn jetkizdi. Endeshe, osy arqyly bıylǵy jyldyń I toqsanynda Oralda sál olqy túsken óndiris kólemi óz ornyna keledi dep senemiz. Endi taǵy da kóterilip otyr­ǵan basty máselege oralsaq.  Bú­gingi kúni respýblıkada óner­kásip­tiń damýyndaǵy eń kúrdeli problema kásiporyndardaǵy qu­ral-jabdyqtardyń eskirgeni bo­lyp otyr. Sondyqtan, qoldanys­taǵy máshıne, mehanızmder parkin qaıta jańǵyrtý ózekti de qajetti máselege aınaldy. Qolda bar derekter oblystaǵy máshıne jasaý salasynda negizgi óndiris­tik qorlar men qural-jabdyq­tardyń tozý, eskirý deńgeıi alpys paıyz quraıtynyn kórsetedi. Bul respýblıkalyq ortasha kór­set­kishten 3,4 paıyzǵa joǵary. Bul jáıttiń ózi tehnologııalyq jabdyqtarǵa ınvestısııa tartý deńgeıin shuǵyl kóterý qajet­tigin ańǵartady. Osy arqyly eksportqa baǵyt­talǵan jańa óndiristerdiń órisin odan ári keńeıtýge jol ashy­la­tyny anyq. Bul rette respýblıkada qolǵa alynǵan «О́nim­di­lik-2020» baǵdarlamasynan kú­ter úmit mol. Soǵan sáıkes iri jáne orta kásiporyndarǵa eki ba­ǵytta qoldaý kórsetilmek. Iаǵnı ol, birinshiden, bıznestegi jańa bas­tamalardy qoldaýǵa baǵyt ustasa, ekinshiden, jumys istep turǵan ká­siporyndardyń qural-jabdyq­ta­ryn jańǵyrtýdy kóz­deı­di. Úshinshi bir qyzmeti, iri jáne orta bıznesti saýyqtyrýǵa qoldaý kórsetedi. «О́nimdilik-2020» baǵdarla­ma­sy­nyń taǵy bir utymdylyǵy – shet elderden joǵary bilikti mamandar tartýǵa memleket ta­rapynan yqpal jasaý. Bul arada Úkimet tek yqpal jasaýmen shektelmeı, mamandar tartýǵa jumsalatyn shyǵynnyń 50 paıyzyn tóleıtinin de aıta ketken jón. Talas joq, bul óte úlken kómek. Endeshe, respýb­lıkadaǵy máshıne jasaýshy kásiporyndar bul múmkindikti qalt jibermegenderi jón. Oraldyq máshıne jasaýshy­lar­dy qajetti kadrlarmen jáne mamandarmen qamtýda jer­gilikti atqarýshy organdar tarapynan oń qadamdar belgilengeni de atap aıtýǵa turar­lyq másele. Kadrlardyń qa­jet­tiligine taldaýlar men marketıngtik zertteýler júrgizý isi de osy arnadan bastaý ala­dy. Búginde Oral óńirinde tehnıkalyq kadrlar ázirleý isiniń basty oshaǵy – Batys Qa­zaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetindegi máshıne jasaý fakýlteti men oblys orta­lyǵyndaǵy №1 kásiptik-tehnı­kalyq mektep bolyp otyr. О́nerkásiptiń ózge salala­ryn­daı emes, máshıne jasaý isi­niń órisi men aýqymy óte keń. Ony bir óńirdiń nemese bir memlekettiń sheńberimen tuıyqtap, tusap tastaı almaı­syń. Salanyń ózindik ereksheligi mundaı ólshemmen múldem syıyspaıdy ári órkendeı de almaıdy. Oǵan joǵaryda aı­tylǵandaı geografııalyq keń tutyný rynogy kerek. Buǵan Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs memleketteri arasynda quryl­ǵan Keden odaǵy da tek ıgi áserin tıgizbek. Oraldyq máshıne jasaýshylar búginde osy talaptar údesinen shyǵýǵa bekem bel býǵan. Temir QUSAIYN. Batys Qazaqstan oblysy.