Toǵysqan taǵdyrlar

Surapyl soǵys jyldarynda naǵyz er-azamat­tarsha eńbek etip, jeńisti jaqyndatýǵa ózindik úles qosqan jandar jeterlik. Búginde olardyń kópshiligi baqılyq bolyp, birazy ǵana qaldy. Solardyń biri – qazirgi kezde elordada turatyn, bıylǵy jyldyń tamyzynda torqaly toqsan jasqa tolǵaly otyrǵan Jánıpa Ábisheva ájeı. Mıllıondaǵan er-azamatty mert qylyp, anany jesir, balany jetim etken sum soǵys bastalǵanda, Jánıpa áje jıyrma jasta bolatyn. Otaǵasy Baı­dyrahmanmen birge ata-anasy qaıtys bolǵan jaqyn týystarynyń eki balasyn asyrap, el qatarly ómir keship jatqan-dy. Arada bes-alty aıdaı ýaqyt ótkende, kóppen birge Baıdyrahman da maıdanǵa attandy. – Baıdyrahmandy 1941 jyldyń jeltoqsanynda maıdanǵa shyǵaryp saldyq, – dedi Jánıpa ájeı sol kezdiń sýyq kórinisterin eske alyp. – Onymen Makın stansasynan Aqmola qalasyna deıin birge bar­dym. Onda áskerı dıvızııa jasaqtalyp jatqan edi. Kóp keshikpeı olar 29-shy atqyshtar dıvızııasynyń quramynda maıdan dalasyna júrip ketti. Áńgime barysynda ájeı soǵys jyldarynda óziniń kórgen qıynshylyqtarynan góri, eri Baı­drah­mannyń basynan ótken jaǵdaılarǵa kóbirek toqtaldy. Ájeıdiń aıtýyna qaraǵanda, Baıdyrah­man Harkov qalasynyń mańyndaǵy Lýgovoı stansasy úshin bolǵan qııan-keski shaıqastarǵa qatysqan. Jaýyngerler bul stansany 1942 jyldyń tamyzyna deıin ustap turǵan. Áskerı tehnıkalar men qarý-jaraqtyń jetispeýshiligine baılanysty qorshaýda qalyp, áskerlerdiń edáýir bóligi tutqynǵa túsipti. Olardyń ishinde Baıdyrahman da bar eken. – Tutqyndardy jaıaýlatyp, aldymen Dnepropetrovsk mańyna jetkizgen, odan keıin Polshanyń Krakov jáne Katovıse qalalaryna jaqyn ornalas­qan Mazoves jáne Vıdıvıse degen konsentra­sııalyq lagerlerge aparyp qamapty, – dedi Jánıpa áje muńaıyp. – Budan soń olardy Fransııa aýma­ǵyndaǵy Lıhtenvald dep atalatyn lagerge aýys­tyrǵan kórinedi. Baıdyrahman Ábishevti ózge de áskerı tutqyn­dar­men birge osy jerde tańnyń atysy, kúnniń batysyna qaramaı, tas qoparyp, tas qashaý jumys­taryna salǵan. Al 1944 jyldyń basynda tutqyn­dardyń úlken bir bóligi qolaıly sátti paıdalanyp, qashyp shyǵady. Fashıst jendetterin izden adas­tyrý úshin olar top-topqa bólinip, ilgeri jyljı berýdi jón kóredi. Sol bes-alty toptyń birinde Baıdyrahman da bar edi. Kóretin kúni bar eken, Baıdyrahmandar taý ishindegi fransýz partızan­daryna tap bolady. Keńes tutqyndary olarmen birge partızan retinde jeńis tańy atqansha nemis basqynshylaryna qarsy soǵysady. Talaı márte erlik kórsetip, partızan­dardyń alǵys-qurmetine bólenedi. – Baıdyrahmannyń joly boldy, soǵys aıaqtal­ǵannan keıin ony tutqyndamady, – dep jalǵas­tyrdy Jánıpa ájeı áńgimesin. – Biraq ol stalındik qýǵyn-súrgin­nen tolyq qutyla almady. Baıdyrahmannyń 1946 jyldyń sáýirine deıin Rostov oblysy, Shahty qalasyndaǵy shahtalarda májbúrli tártippen jumys isteýine týra keldi. Sondaı-aq, ol NKVD organda­rynyń arnaıy tekserýinen turaq­ty ótip turǵan eken. Muny elge oralǵannan keıin óz aýzynan estidik. Al bul kezderi aralarynda Jánıpa Ábisheva bar jap-jas kelinshekter tylda aıanbaı eńbek etip júrgen bolatyn. Alǵashynda ol snarıad shyǵarýǵa qaıta jabdyq­talǵan Makın zaýytynda jumys istedi. Qazaqstanǵa kúsh­tep jer aýdarylǵan túrli etnos ókilderine qoldarynan kelgenshe kómektesti, bar qıyndyqty birge kóteristi. Maıdandaǵy Baı­dyrah­mannan bir ret qana hat alyp, habarsyz ketken ony tórt jyl boıy kútti, úmitin úzbedi. Úmit aldamady, 1946 jyldyń orta sheninde Baıdy­rahmannan Shahty qalasynda jumys istep jatqandyǵy jóninde hat keldi. Sol kúngi Jánıpa­nyń qýanyshyn aıtsańshy. – Baıdyrahmannyń tiri ekendigin bilgen soń, jolǵa jınaldym da, Shahty qalasyna tartyp otyrdym, – dedi Jánıpa ájeı. – Onda Baıdyrah­mannyń partızandarmen birge qııan-keski urys­tarǵa qatysqandyǵyn dáleldeıtin qujattar bo­ıynsha tekserýden ótkennen keıin ǵana biz elge oraldyq. Baıdyrahman júrgizýshi bolyp jumys istedi, halyq sharýashylyǵyn qaıta qalpyna keltirýge atsalysty. Al men úı sharýasymen aınalystym, balalardy tárbıeledim. Búginde Jánıpa áje segiz ul-qyzyn qanat­tandyryp, olardan nemere, shóbere súıip otyrǵan jan. Nemere, shóbereleriniń qatary otyzdan asady. Bul otbasynda 1987 jyldan beri qalyptasqan dástúr bar. Jyl saıyn 9 mamyr – Jeńis kúni barlyǵy Makın qalasynyń janyndaǵy Baıdyrah­man Ábishev jerlengen zıratqa jınalyp, Uly Jeńis úshin qurban bolǵan jaýyngerlerdi eske alady. Álısultan QULANBAI. _______________________ Sýrette: Baıdyrahman men Jánıpanyń 1946 jyly Shahty qalasynda kezdesken sáti.