Jámıla STEHLIKOVA: Meniń mınıstr bolǵanymnyń arqasynda chehtar Qazaqstandy burynǵydan da jaqsy bildi

Jámıla Almasqyzy Stehlıkova 1962 jyly Almaty qalasynda týǵan. Almaty medısına ınstıtýtynda oqyǵan. Máskeýdegi I.M.Sechenov atyndaǵy Birinshi medısına ınstıtýtyn bitirgen. Mamandyǵy – dáriger-psıhıator. 1988 jyldan beri Chehııada turady. Osy eldiń birqatar densaýlyq saqtaý mekemelerinde qyzmet istegen. Qoǵamdyq-saıası qyzmetpen aınalysyp, Jasyldar partııasy tóraǵasynyń orynbasary boldy. 2007-2009 jyldarda Chehııanyń Adam quqy jáne az ulttar jónindegi mınıstri bolyp qyzmet istedi. Qazir sol eldegi SPID-ke qarsy kúres júrgizetin respýblıkalyq ulttyq memlekettik ortalyqtyń dırektory. Jámıla Almasqyzymen Ystambul qalasynda ótken Búkildúnıejúzilik Túrki halyqtarynyń forýmynda kezdestik. Ol ózi qyzmet istep jatqan memleketiniń atynan forýmǵa delegat bolyp keldi. Osynaý irgeli basqosýda mazmundy baıandama jasap, jıylǵan jurttyń nazaryn aýdardy. Forým aıaqtalǵan soń Cheh elinde mınıstr bolǵan qazaqtyń qyzymen keńirek otyryp áńgimelesýge múmkindik týdy. – Jámıla, siz qandaı ortada óstińiz? О́zińiz shyqqan áýlet jóninde tolyǵyraq aıt­sańyz... Ata-analaryńyz kimder? – Ár adamnyń ata-anasy sııaqty meniń áke-sheshem de ómir jolymnyń qalyptasýyna aıryq­sha yqpal etti. Ákem Almas Baımuqanuly Orda­baevtyń mamandyǵy arhıtektor. Ol ómir boıy qazaqtyń oıý-órnekterin zertteýmen aınalysty. Ulttyq qun­dylyqtarymyzdyń bastaýlaryna óner­tanýshynyń kózimen úńildi. Meniń de túp-negizderimdi bilýge degen qulshynysymdy oıatty. Bala kezimde únemi janyna ertip júretin. «Já­mıla, mine, qarashy, bizdiń babalarymyz qan­daı sheber bolǵan. Qandaı ǵımarattardy turǵyzǵan!» dep meni áldebir tylsym dúnıege qaraı jeteleıtin. Qorqyt týraly ańyzdardy kóp oqytatyn. Babalar danalyǵynan ǵıbrat alýǵa baýlydy. Sol bala kúnimdegi estigen áńgimemniń áseri áli kúnge deıin tarqaǵan joq. Sheshem – Raýza Hamıtqyzy Sembaeva. Ol kezinde Qazaq­stannyń Oqý-aǵartý mınıstri bolǵan Ábdihamıt Sembaevtyń qyzy. Jas kúnimizden osyndaı elge tanymal shańyraq­tyń tárbıesinde boldyq. Jaýapkershilikpen ju­mys isteýge úırendik. Belgili bir maqsatqa jetý úshin tynbaı eńbek etýge talpyndyq. Anam da únemi jetistikke jetýge umtylatyn adam. Ol baıaǵyda-aq zeınetke shyǵýy kerek edi. Biraq áli kúnge deıin qyzmet isteıdi. Jalpy, Sembaevtar otbasynyń keregesi keń, tiregi berik boldy. Aǵaıyn-týyspen baılanysymyz jaqsy. Únemi habar alysyp turamyz. Jaqynda aǵam Dáýlet Hamıtuly Sembaevtyń mereıtoıyn ótkizdik. Ol Qazaqstannyń qarjy salasynyń damýyna kóp eńbek sińirdi. – Ákeńiz qaı jerde qyzmet istep edi? – Arhıtektor boldy. Ol – naǵyz arhıtektor. Oqý ornynda óner, arhıtektýra tarıhynan sabaq berdi. Aýylǵa birge baryp, aǵaıyn-týystardy aralaǵan kezimizde aınalanyń bárin sýretke túsiretin. Meni de birdeńe bilsin degendeı janynan tastamaıtyn. Ákem meniń aýylǵa degen mahabbatymdy oıatty. – Ol qaı aýyl edi? – Almatynyń mańaıyndaǵy Qarakemer. Taza qazaq aýyly. Meniń atamekenim. – Ákeńiz bar ǵoı? – Bar. Almatyda turady. Jetpis bes jasta. Jazǵa salym elge barǵaly otyrmyn. Ákeme baram. Aǵaıynǵa at izin salmaǵaly kóp boldy. Áke-sheshem ilgeride ajyrasty da, sheshem Máskeýge attandy. Ol Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde aspırantýrada oqydy. Keıin sonda qaldy. Qazir de Máskeýde turady. Hımııa ǵylymdarynyń kandıdaty. Ákem ekeýiniń jasy shamalas. – Jámıla, siz qazaq degen halyqty kúlli Eýropaǵa tanystyrǵan adamsyz. Al endi ózińizdiń qazaqshańyz qalaı? – Men orys mektebinde oqydym. Onda, árı­ne, qazaq tili de oqytyldy. Biraq ol basty pánniń biri bolǵan joq. Baıaǵy keńestik kezeń. Talap joǵary bolmady. Meniń áke-sheshem oryssha sóıleıtin. Al ata-ájelerimiz qazaqsha áńgimelese­tin. Úlkender úıge kelgende ǵana qazaqsha áńgime órbıdi. Men barǵan balabaqsha da orys tilinde tárbıe beretin edi. Sol  balabaqsha qazir bar ma, joq pa, bilmeımin. Ol kezde tańdaý bolǵan joq. Zaman solaı edi. Áıtpese ata-anamyz bizdi ádeıi oryssha oqytqan joq qoı. Balalarmen qazaqsha sóılesý kerektigin atam men ájem únemi eske sa­lyp otyratyn. Aqyry otbasynyń qarym-qatynas tili orys tili bolyp qalyptasty. Nesin aıtaıyn, Almatydaǵy kóp shańyraqtyń basynan ótken jáıt qoı. Men №25 orta mektepte bilim aldym. Bul mektepte meniń aǵam Dáýlet Sembaev ta oqydy-aý deımin. Basqa aǵalarym da sonda oqydy. Sóıtip, qazaqshamyz jetilmeı qaldy. – Mektepte sizben birge oqyǵan qyz-jigit­ter: «Bizdiń synyptan mınıstr shyqty», dep bórkin aspanǵa atyp qýanatyn shyǵar... – Múmkin... Al endi sol synyptastarymnyń kóbi meniń esimde joq. Talaı jyl ótti ǵoı. Almaty medısına ınstıtýtynda birge oqyǵandar­dyń birazyn bilemin. 1979 jyly mektep bitire sala emdeý fakýltetine tústim. Menimen qatar oqyǵandardyń ishinen Saltanat Nurmaǵambetova degen belgili ǵalym shyqty. Mamandyǵy — psıhıatr. Men de psıhıatrmyn. Ara-tura halyq­aralyq psıhıatrlar kongresterinde kezdesip qalamyz. Men 3 kýrstan keıin Máskeýge aýystym. Oqýymdy I.M.Sechenov atyndaǵy Birinshi medısına ınstıtýtynda jalǵastyrdym. Qazir bul oqý orny akademııaǵa aınaldy. – Cheh jigiti Mıloslavpen qalaı tanysyp júrsiz? – Ol Máskeýde oqydy ǵoı. Mıloslav MGÝ-diń psıhologııa fakýltetin bitirgen. Oqý ornyn­da júıkesi aýyratyndar psıhologııasyn zertteýge mamandanǵan. Soǵan oraı bizdiń kafedrada jumys isteıtin edi. Men de ınstıtýtty qyzyl dıplommen bitirip, psıhıatrııa kafedrasynda ǵylymı qyzmetker bolyp istedim. Stýdentterge dáris berdim. Sóıtip júrip, kóńilimiz jarasty. Kandıdat­tyq dıssertasııam­nyń taqyrybyn bekitip, ǵyly­mı eńbegimdi jaza bastadym. Biraq aıaqtaı al­ǵanym joq. Turmysqa shyqtym. Kóp uzamaı biz Chehııaǵa kóshtik. Áýelden-aq onyń qoıǵan sharty da solaı bolatyn. Bastapqyda ekeýmiz kezdesip júrgende Keńes Odaǵynda qalmaı­myn dep birden aıtty. Ol biz attanamyz degenshe kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵap úlgerdi. Sóıtip, áıgili Karlovy Vary qalasyna keldik. Bógde elge qonys aýdaratynymdy estigende ata-anam kádimgideı abdyrap qaldy. Ásirese, ákem qatty ýaıymdady. Olar meniń basqa memlekettiń ókiline kúıeýge shyqqanyma qarsy bolǵan joq. Qyzy bireýdi jaqsy kórse, nege kóldeneń turýy kerek? Tek syrtqa ketkenime qınaldy. – Sol sátte keıin Cheh eliniń mınıstr­leriniń biri bolýǵa, ıaǵnı, ózge elde sultan bolý­ǵa bara jatqanyńyzdy bilseńiz ǵoı... –       Qaıdan?.. Biz ádepkide Karlovy Varyda onyń ata-anasymen birge turdyq. Sosyn óz betimizshe tirlik qylaıyq dep Soltústik Chehııaǵa kóshtik. Homýtov qalasyna kelip qonystandyq. Men mamandyǵym boıynsha dáriger bolyp jumys istedim. Bul kezde Keńes Odaǵy áli taraǵan joq-tyn. О́z elimniń azamaty bolyp qala berdim. Jalpy, chehtar meni jaqsy qabyldady. Ásirese, kúıeýimniń ata-anasynyń maǵan degen yqylasy bólek boldy. О́ıtkeni Mıloslav olardyń jalǵyz balasy edi. Onyń ústine kúıeýim menen onshaqty jastaı úlken-di. Kempir-shal nemerelerin zaryǵa kútken eken. Balasynyń basqa elde qalyp qoı­maı, qaıtyp oralǵanyna qatty qýandy. Ata-enem men dese jany qalmaı, báıek bolatyn. Ol ekeýi erteli kesh meni aman-esen bosandyrý másele­simen aınalysty. Sóıtip, ómirge Kámıla keldi. Men dárigerlik jumysqa kiriskenimde bastyq­tarym da táýir adamdar bolyp kezdesti. Qamqor­lyq kórsetti. Bilim-biligimdi kóterýge kómektesti. Olarmen áli kúnge deıin qarym-qatynasymyz jaqsy. Biz Homýtovta biraz ýaqyt turaqtap qal­dyq. 1989 jylǵy mamyrajaı tóńkeristen keıin Pragaga kóship keldik. Men munda SPID aýrýynyń aldyn alý máselesimen shuǵyldandym. Buǵan asa qajettilik bar edi. Saıası rejim ózgerip, shekara ashylyp, qarym-qatynastyń aıasy keńeıe bastaǵan tusta qaýip-qater de ulǵaıa tústi. Álgin­deı aýrýlar jan-jaqqa tarady. Nashaqorlyq óristedi. Iаǵnı, kúıip turǵan másele. Chehtar bul tusta mundaı qadamdarǵa onsha daıyn emes edi. Qaýpimiz rasqa shyqty. Biraq Chehııada bul dert kóp jaıylǵan joq. Biraq báribir keseldiń aldyn alý kerek boldy. Men endi bul sharýamen ǵalym retinde aınalystym. Ǵylymı jumysymnyń ta­qy­ryby osy boldy. Qazir de aınalysamyn. SPID-ke qarsy kúres júrgizý jónindegi respýb­lıkalyq ulttyq memlekettik orta­lyqtyń dırek­torymyn. Iаǵnı, mamandyǵym boıyn­sha jumys istep jatyrmyn. Mınıstr bolǵan kezimde de osy máselemen úzbeı aınalysýyma týra keldi. – Chehııada bul saladaǵy jumys qalaı júzege asyrylady? – Bul iske kóp adam jumyldyrylǵan. Memlekettik deńgeıde mán beriledi. Arnaıy komanda qyzmet isteıdi. Derbes laboratorııamyz bar. SPID-ten qorǵaý júıesi barlyq qalada ornyq­qan. Osy máselemen aınalysatyn gıgıenalyq ortalyqtarmen tyǵyz baılanystamyz. Bul ózi tutas uıymdyq júıe. Chehııada bul aýrý ázirge salystyrmaly túrde az bolǵanymen jyl saıyn kóbeıip kele jatqany ras. Dáriler jetkilikti, múmkindikter barshylyq. Sondyqtan bizdiń elde ol sonshalyqty jan shoshyrlyq dert emes sekildi áser qaldyrady. Biraq emdelmeıtin aýrý so­nysymen de qaýipti. Dári-dármektiń túri kóbeıgen soń aýrýlar sabyrly keıipke enedi. Jýrnalıster buǵan nazar aýdarmaı tur qazir. Keıin jete  mán beretin bolady. Bizdiń mekeme Chehııanyń Den­saýlyq saqtaý mınıstrligimen tyǵyz baılanysta jumys isteıdi. Biraq meniń derbes sheshim qa­byldaý quqym saqtalǵan. Labora­torııamyzda búkil aımaqtardan kelgen analızderdiń qorytyn­dysy shyǵarylady. Qyzmette óz pozısııamyz qalyptasqan. Men osy óz pozısııammen kez kelgen qyzmetke bara alamyn. Eger bir aımaqta SPID kóbeıip ketse, men sol aımaqqa kelip, geıtmandyq qyzmet júrgizýime bolady. Naýqastarmen tikeleı sóılesý úshin, qandaı kómek kerek ekenin bilý úshin osyndaı qadam jasaý qajettigi týady. Eldegi barlyq saıasatkerler meni jaqsy biledi. Maǵan túsinistikpen qaraıdy. Densaýlyq máselesi basty nárse ekenin olar únemi qaperde ustaıdy. Jalpy, bizdiń jumysymyzda aımaqtarmen baılanys kóp paıda beredi. Sol jerlerdegi osy sharýaǵa jaýapty adamdardan habar úzbeımiz. Jurtqa qaýip-qater jóninde únemi eskertip otyramyz. – Bizdiń elde mınıstr qyzmetine keletin adam buǵan deıin birneshe satydan ótedi. My­saly, Aýyl sharýashylyǵy mınıstri bolý úshin jergilikti jerdegi sharýashylyq dırek­to­ry, aýdandyq, sodan soń oblystyq aýyl­sharýashylyǵy bas­qarma­synyń bastyǵy,  departament dırektory, mınıstrdiń oryn­ba­sary, t.b. qyzmetterdi at­qarasyń. Al siz qaıt­tińiz? Jalpy, Chehııada mınıstrler qalaı taǵaıyndalady? –  Bizdiń partııa saılaýda jeńip shyǵyp, parlamentke keldi. Men Jasyldar partııasy tóraǵa­synyń orynbasary edim. Partııanyń tóraǵasy Martın Býrsık Chehııa Premer-mınıstriniń oryn­basary bolyp taǵaıyndaldy. Partııa boıyn­sha onyń eki orynbasary bar edi. Ekeýmiz de áıel edik. Qyzmet bólisken kezde bireýimiz Bilim jáne ǵylym mınıstri, ekinshimiz, ıaǵnı, men Adam quqy jáne az ulttar máselesi jónindegi mınıstr boldym. Men Bilim mınıstri bolǵym kelgen joq. О́ıtkeni, áriptesim Dana Kýhtova bilimi jaǵynan pedagog edi. Onyń ústine men ózime tanys osy salany laıyq kórdim. Adam ózi az halyqtyń ókili bolǵan soń basqa az ulttardyń da jaǵdaıyn jaqsy túsinedi. Men onyń ústine cheh tilin aksentpen sóıleıtin adammyn ǵoı. Az halyqtyń ókili retinde birshama tájirıbem bar. Men bıliktiń bıigine kóterilgen tusta jurt menen: «Qaıdansyń?» dep jıi suraıtyn. «Qazaq­stannanmyn»,  deımin. Qysqasy, meniń mınıstr bol­ǵanymnyń arqasynda chehtar Qazaqstan­dy burynǵydan da jaqsyraq bildi. Bizdi Prezıdent taǵaıyndady. Úkimettegi úsh partııa aldymen nemen aınalysatynymyzdy kelisip aldyq. Úkimet basshysy Prezıdentke mınıstrlerdi qyzmetke bekitý jóninde usynys bildiredi. Ol qol­dasa, taǵaıyndaıdy. Eldi saltanatty túrde saraı­ǵa jınap, resmı túrde tanystyrady. Prezıdent Vaslav Klaýs meni saltanatty saraıda qabyldap, qyzmet­ke bekitti. Chehııa – prezıdenttik respýblıka emes. Prezıdentke qaraǵanda, Premer-mınıstrdiń ókilettigi kóbirek. Túrkııa­daǵy sekildi ǵoı. Prezıdent qyzmeti óte qurmetti, biraq kóp máseleni úkimet basshysy sheshedi. Memlekette onnan astam mınıstr bolady. – Sizdiń atqarǵan qyzmetińizde mindetti túrde ulty cheh emes azamat otyrýy kerek pe? – Joq, mindetti emes. Slovaktar da bolǵan. Endi olardyń túp-tamyry jaqyn ǵoı. Men, sirá, atam zamannan beri Chehııada týmaǵan ári basqa halyqtar arasynan shyǵyp, mınıstr bolyp tur­ǵan birinshi adam shyǵarmyn. Tipti Chehııanyń tarı­hynda mınıstr qyzmetine taǵaıyndalǵan syrt eldiń tuńǵysh ókili bolarmyn. Nemisterdiń ishinde cheh parlamentine ótkender bar. Olar kóp halyq qoı. Ásirese, ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń  al­dynda olardyń sany tym kóp edi. Sóıtip, Chehııa basqa ulttardyń da bul elde emin-erkin óse ala­tynyn kórsetti. Munyń tárbıelik máni de boldy. Men osy eldiń azamatymyn. Sondyqtan qazaqtyń qarapaıym qyzy retinde ósip-óngen jerime qyzmet ettim. Jaqsy jumys istese adam bıikke jete alatynyn dáleldedim ǵoı dep oılaımyn. – Chehııada az ulttar dep kimderdi aıtady? – Munda ár halyqtyń ókilderi óte kóp turady. Resmı túrde az ulttardyń 11-i bar. Olar, árıne, eldiń tarıhymen birge jasasyp kele jatqan ulttar. – Qazaqtar, árıne, olardyń qataryna múlde kirmeıtin shyǵar... – Qaıdan kirsin? Munda óte az ǵoı qazaqtar. Olarǵa chehtar tarıhı etnos dep qaramaıdy. Ondaı etnos dárejesin ıelený úshin chehtyń tarı­hymen baılanysty bolýyń kerek. Nemister, sy­gan­dar, slovaktar, polıaktar, grekter, orystar az ulttarǵa jatady. Bul elde biraz vetnamdyqtar da bar. Olar da az ult bolyp eseptelmeıdi.  Sebebi, sany áli jetkiliksiz. Onyń ústine  olardyń Chehııada turaqtaǵan merzimi sonshalyqty uzaq emes. Al bylaısha az ulttar barshylyq. Biraq onyń birazy sheteldikter. Ortalyq Azııadan kel­genderdiń azamattyǵy joq. Bular da sheteldikter tobyna jatady. Chehııa sheteldikterge barynsha jaǵdaı týǵyzýǵa, tıimdi jumys isteýine múm­kindik berýge tyrysady. Jalpy, Chehııanyń halqynyń sany 10 mıllıondaı bolady. Ulttar sany jaǵynan birinshi oryndy chehtar alatyny belgili. Odan soń slovaktar. – Sizderdiń úkimetterińiz saıası arenadan qalaı ketti? Sebebin aıtyńyzshy... – Bizdiń úkimet parlamentte senimge ıe bola almady. Bul kóp koalısııaly parlamentte ara-tura bolyp turatyn jaǵdaı. Eger úkimette birneshe partııanyń ókilderi otyrsa, ol asa turaqty bolmaıdy. Úkimetke qoly jetpegen partııalar oǵan ótý úshin parlament ishinde jantalasady. Bul baıaǵydan solaı. Bir-birimen básekeles bola­dy. Keıbiri úkimetke qarsy jumys isteıdi. Osy­ny tıimdi paıdalanǵan oppozısııa partııa ishine iritki salýǵa tyrysady. Eki jyldan asa merzimde nebir teketiresti bastan keshtik. Úkimetishilik úlken problemalar da aldymyzdan shyqty. Oppozısııa qashan da úkimettiń qalaǵanyn istegisi kelmeıdi. Olar bizdiń jalpy bloktyń adamdarynyń birazyn óz jaǵyna tartty. Belgili bir bastama­lar­dy úkimet qoldaıdy. Al oppozısııa qoldamaı­dy. Olar úkimettiń reformalaryn synap-mineıdi. Bir kúni óz partııa­synyń atynan saılanyp, ortaq múddeni satqan, solardyń jaǵyna shyqqan bizdiń bloktaǵy keıbir depýtattardyń kesirinen oppozısııa artyq bir daýys alyp ketti. Sóıtip, úkimet ornynan tústi. Bizdiń úkimettiń ketetinin eshkim de boljaı almap edi. Bul jaǵdaı jurtqa Chehııanyń saıası sahnasynda jer silkingendeı áser etti. – Sol kezde Cheh respýblıkasy Eýro­odaqtyń tóraǵasy emes pe edi? – Iá, solaı edi. О́te yńǵaısyz boldy. Tóraǵa­lyq kezinde árbir mınıstr sol sala boıynsha tutas Eýroodaqtyń da mınıstri bolady. Úkimet sol uıymdy basqaratyn úkimet bolady. Men, qarapaıym qazaqtyń qyzy, birneshe aı boıy Eýroodaqqa kiretin barlyq elder mınıstrleriniń basshysy boldym. Bul qyzmette otyryp, búkil Eýropanyń taǵdyryn sheshesiń. Brıýsseldegi uıymnyń apparaty – seniń apparatyń. Sondyq­tan osyndaı asa jaýapty kezeńde úkimetimizdiń qulaǵany durys bolmady. Premer-mınıstrimiz bedeliniń jartysyn joǵaltty. Aınala­myzda­ǵy­lar­dyń bári tańqaldy. «Nege bul máseleni tóra­ǵalyq merzimi aıaqtalǵan soń sheshpegensińder, sonsha asyqqandaryń ne?»,  dedi. Premer-mınıstr bizdiń Jasyldar partııasynan emes, qazir Cheh úkimetin bılep turǵan partııadan edi. Ol úkimetten ketken soń partııanyń tóraǵalyǵynan da ketti. Jasyldar partııasynyń tóraǵasy da aýysty. Bizdiń partııa parlamentke óte almady. Sondyqtan onyń ishindegi belgili tulǵalar da eshqandaı qyzmetke ilinbedi. Saılaýda jeńilip qaldyq. Biraq soǵan qaramaı partııalyq jumy­symyz jalǵasa beredi. Alaıda parlamentke ótpe­gen soń, seniń qoǵamdyq jumysyńnyń málimet­terin kópshilik bile bermeıdi. Jurtqa sonsha­lyqty qyzyqty emes. Sondyqtan men qazir negizinen óz kásibimmen aınalysyp jatyrmyn. – Sizge Chehııanyń basshylarynyń ishinen  qaı saıasatkerdiń basqarý tásili kóbirek unaıdy? – Bul turǵydan Chehoslovakııanyń sońǵy, Chehııanyń tuńǵysh prezıdenti Vaslav Gavel úlgi boldy dep oılaımyn. Men onymen jaqsy tanys boldym. Ol – men úshin ıdealdanǵan tulǵa.  О́zi tanymal jazýshy-dramatýrg. Gavel Chehııanyń prezıdenti bolyp turǵan kezde únemi qarapaıym adamdardyń qamyn oılady. Meniń ustanymym da qoǵamnyń álsiz tobyn qoldaý edi. О́zderin ózderi qorǵaı almaıtyndarǵa únemi qamqorshy boldyq. Kóbisiniń quqy joq, bar bolǵan kúnniń ózinde múldem jetkiliksiz. Ádiletsizdikti kóp kóredi olar. Sondyqtan men solardyń muń-muqtajyn kóbirek joqtaımyn. Gavel maǵan osy turǵydan jaqyn. – Siz Gaveldiń tusynda qandaı qyzmet atqardyńyz? – Ol kisi prezıdent bolyp turǵan kezde men áli úlken qyzmetke kelgen joq edim. Biraq azamattyqty Gaveldiń tusynda aldym. Bizge kóp kómektesti. Men onyń burynǵy áıeli Olga Gavlovamen jaqsy tanys boldym. Jıi kezdesip turatynbyz. Bir kúni áıeli arqyly ótinish aıt­tyq. Osydan soń memleket bas­shysy arnaıy kelip, bizdiń SPID aýrýyna baıla­nysty jumys­tarymyzben tanysty. Men ony­men osy sharýany uıymdastyrýshy retinde keńirek pikirlestim. Pre­zıdent barlyq máselege adamı turǵy­dan qa­raıdy. Saıasattaǵy qadamdaryna tánti­min. Basqa saıa­sat­kerler meni sonshalyqty tańǵaldyrdy deı almaımyn. – Jalpy, saıasat áıel adamnyń qoly ma eken? Áıeldiń negizgi bolmysy ekinshi kezekte qalyp qoımaı ma? Bıliktiń bıiginde bolǵan sizdiń buǵan kózqarasyńyz qalaı? – Áıeldiń saıasatpen turaqty aınalysýy qaı jerde de durys nárse retinde sanalmaıdy. Chehııa­da da, Germanııada da, Avstrııada da solaı. Men saıası jumysta júrgen barlyq áıeldermen únemi sóılesip otyramyn. Mysaly, Germanııada bir tanysym bar. О́zi depýtat, bes balanyń anasy. Sol aıtady: «Meni depýtat etip saılaǵan kezde jurttyń bári shoshyp ketti. «Sen parlamentte qalaı júresiń? Sen ózi qandaı áıelsiń? Bes balań bar. Soǵan qaramastan kúni boıy jınalysta otyrasyń. Úıińe kim qaraıdy?», dep sansyz suraq­tyń astyna aldy». Mine, saıasatta júrgen áıeldiń otbasy bolsa, el ony osylaı kinálaıdy. Al taǵy bir qurbym bar. Jasy da sol shamalas. Biraq onyń kúıeýi de, balasy da joq. Oǵan jurt bylaısha min taǵady: «Endi onyń odan basqa ne qyzyǵy bar? Basqa esh mindeti joq qoı. Tańer­teńnen keshke deıin saıasatpen aınalyssa, qaıdaǵy bala-shaǵa?» Demek, on balań bolsa da, balań bolmasa da kústanalaıdy seni. Bizdiń nekemiz de ómirdiń qıyndyqtaryna shydas bermedi. Men saıasatpen aınalysa bastaǵa­nymda, kúıeýim nemquraıdy kózqaras tanytty. Ol bizge oppozısııa bolyp sanalatyn partııanyń jyrtysyn jyrtty. Onyń ústine saıası turǵydan tabysqa jete almady. Men mınıstr bolyp ju­mys isteı bastaǵanymda kúıeýim ishteı daǵda­rysqa tústi. Biz  tórt jylǵa taǵaıyndalyp edik. Biraq eki jyldan sál asqanda ketip qaldyq qoı. Men ylǵı teledıdardan túspeımin. Qasymda keıde erkek saıasatkerler de júredi. Balalarǵa qaraý jaǵy kemshin boldy-aý deımin. Ol maǵan osy turǵydan kiná qoıǵan sııaqty. Meniń qyzmetti tastaǵanymdy qalady. Onysyn ashyq aıtty da. Biraq men jolymnan taımadym. Meni kóndirý ońaıǵa túsken joq. Sóıtip, aıyrylys­tyq. Daý-damaısyz-aq jolymyz ekige bólindi. Keıin ol Homýtovqa ketti... Sonymen, solaı boldy. – Bizdiń jıender nemen aınalysady? – 1988 jyly týǵan qyzym Kámıla Amster­damdaǵy kórkemsýret akademııasynda oqıdy. Qazir sol elde júrgenine úshinshi jyl. Kórkem fotomen aınalysady. Osy mamandyqty ózi qalady. Bul akademııa barlyq sala boıynsha maman daıyndaıdy. Onda músin óneri de oqyty­lady. Qysqasy, Kámıla meniń ákemniń jolyn qýdy deýge bolady. Arhıtektor, sýretshi degen mamandyqtar tórkindes qoı. О́z basym soǵan qýanamyn. Ulym Alannyń jasy on altyda. Gım­nazııaǵa baryp júr. Onyń keleshekte kim bola­tyny belgisiz. Áli jas qoı... – Qazaqstanda qurbylaryńyz bar ma? – Saıasatker qyz-kelinshekterdiń ishinde ara­lasatyn adamdarym joq. Almaty medısına ınstıtýtynda birge oqyǵan qurbylardyń keıbirimen ǵana ara-tura habarlasamyn. Bıatlonnan Vankýver Olımpıadanyń kúmis júldegeri, VII Azııa oıyndarynyń jeńimpazy Elena Hrýstalevamen tanysyp, jaqyn aralasyp kettim. Hat-habar alysyp turamyz. Ony da qurbym dep esepteımin. – Shet elde turatyn qazaq qyzdary barshylyq. Olardyń keıbireýi bedeldi qyzmet isteıdi. Sankt-Peterbýrg Polıar akademııa­synyń rektory bolǵan Azýrget Sháýkenbaeva, Chývashııa­nyń Ekonomıka mınıstri bolǵan Gúlmıra Áshimbaeva, Reseıdiń bıznes-ledıi atanǵan Gúljan Moldajanovalarmen baı­lany­syńyz bar ma? – Bilemin olardy. Aıtýly jıyndarda ushyrasyp qalamyz. Birazymen ótken jyly Astanada kezdestim. Bárimiz de eshnársege qolymyz tımeıtin adamdarmyz. Joǵarydaǵydaı kezdesýlerde ǵana az-kem til qatysamyz. Birde olarmen  Elba­synyń qatysýymen ótken jıynda jolyq­tyq. Biraz áńgimelestik. Kósheni birge aralaýǵa da azdap múmkindik týdy. Men olardy qurmetteımin. Eger taǵy kezdessem, tek qana qýanar edim. Biraq bir-birimizdi izdep baryp, qatysyp turatyndaı dárejege jetkenimiz joq. Men tyǵyz aralas-quralastyqty  qalar edim.  Olardyń ýaqyty múl­de joq eken. Meniń de bos ýaqytym shamaly edi. Alysta turamyn onyń ústine... Barys-kelistiń reti kele bermeıdi. – «Azattyq» radıosynyń keńsesi Pragada ornalasqan. Onda qazaqtar jumys isteıdi. Olarmen baılanysyńyz bar ma? – Anda-sanda kezdesip turamyz. Men de sol mańaıda jumys isteımin ǵoı. Keıde tústik asqa birge baramyz. Jýrnalıst Saǵat Batyrhanmen qarym-qatynasym jaqsy. – Qansha til bilesiz? – Orys, cheh, aǵylshyn tilderinde jaqsy sóıleımin. О́z tilimdegi áńgimelerdi jaqsy túsine­min. Biraq sóıleýim qıyndaý. Birde «Azattyq» radıosynyń tilshisi qazaqsha suraq qoıdy. Tez-tez aıtyp berý kerek eken. Suraqtyń bárin de uqtym. Men burnaǵy jyly Qazaqstanda bolǵanda Elbasynyń aldynda qazaqsha sóıledim. Sózim túgel qazaqsha jazylǵan-dy. Qazaqstannyń ilgerilegeni, Astananyń ósip-órkendegeni týraly aıt­tym. Negizinen men qazaq tilimen teorııalyq turǵydan aınalysyp júrmin. О́z betimshe ıgerip jatyrmyn. Sóıleýge, oqýǵa, túsinýge tyrysyp baǵamyn. Biraq tájirıbe bolmaǵan soń qıyn eken. Kezinde áke-sheshemizben únemi oryssha sóılestik. Qanǵa sińip ketken soń qıyn, árıne. Sondyqtan meniń qazir óz tilimdi túsinetinimniń, azdap gazet oqı alatynymnyń ózi úlken jetistik. Sózdikti úzbeı paıdalanamyn. Nemis tilin azdap bilemin. Qansha degenmen kórshilerimiz ǵoı. – Qazaq jurty keıde túsińizge kirmeı me? – Kirgende qandaı! Almatym túsime jıi kiredi. Árkimge de balalyq shaǵy ótken qala ystyq qoı. Eseıgen saıyn el sýretteri túsime jıi enedi. Ásirese, bala kúnimdi kóp kóremin. Ata-ájem, áke-sheshem kiredi. Saǵynǵannan shyǵar... Eldi jıi oılaımyn. Taǵy da Almatyǵa júrgeli otyrmyn. Bir jýrnalıst qyz men týraly kitap jazǵysy keledi. Sonymen kezdesýim kerek. Ol kitap jazbasa da meniń óz esteligim jetkilikti. – Chehtar qandaı halyq ózi? Ári Chehııanyń azamaty ári qazaqtyń qyzy retinde sıpattama berip kórińizshi... –            Chehtar ulttyq minez-qulqy jaǵynan qazaqqa qatty uqsaıdy. Sol elde uzaq turǵan soń muny anyq baıqaıdy ekensiń. Tózimdi, beıbitsúıgish, sabyrly halyq. Mysaly, qazaqty qonaqjaı, shydamdy, máseleni shıelenistirmeı, qaıǵy-qasiretke aparmaı, qaıyrymdylyqpen, bitisý jolymen sheshetin halyq deımiz ǵoı. Chehtar da osyndaı tynyshtyqty qalaıtyn, óte ustamdy halyq. Kórshilerine qaraǵanda áldeqaıda salqynqandy. Bulardy polıaktarmen múlde salystyra almaısyń. Minez-qulqy slovaktarǵa da, nemisterge de uqsamaıdy. Chehtar júreginiń jylylyǵy jaǵynan da qazaqqa keledi. Qazaqtar sekildi máseleni beıbit jolmen retteýge umtylady. Minezderi jumsaq. Lyp ete qalmaıdy. Áp-sátte qany basyna shaýyp, tepsinip shyǵa kelmeıdi. Qyzýqandy emes, baısaldy. Árıne, adam bolǵan soń alasy da, qulasy da kezdesedi. Biraq kópshiliginiń bolmys-bitimi sondaı. Sondyqtan maǵan Chehııada turǵan unaıdy. Olardy basqalarmen salystyramyn. Turaqtylyqtyń qadirin biletin qazaq jurtynda týǵan qyz tynyshtyǵy buzylmaǵan elde ózin jatsyna qoımas. Áńgimelesken Baýyrjan OMARULY. Ystambul – Astana.