Jemqorlardyń julyny úzile me?

Qurylys salasyndaǵy keleńsizdikter osyndaı saýal týyndatady Memlekettiń qarjysyn, qarapaıym azamattardyń nesibesin jymqyratyn jemqorlar qashan qurıdy? Álsin-áli jańbyrdan keıingi sańyraýqulaqtaı qaptaıtyn sybaılastardy baýdaı oryp túsiretin naýqandyq sharalardyń da nátıjesi kórinbeıdi. Biri ustalsa, ekinshisi bas kóteredi. Toıymsyzdyq degen jappaı boıdy bılep, sanany tumshalap aldy. Qalaıda áıteýir jeý kerek. Ar da joq, uıat ta joq, bılik qolda bolsa túıeni túgimen jutýǵa bar. Buǵan qazir dálel de, shatylyp jatqandardyń sany da kóp. Biraq eshqaısysy toıar emes, sodan jeýin de qoıar emes. Jemqorlardyń sybaılasyp eldiń aqsha­syn jymqyra beretindigi olar zańdary­myzdyń solqyldaq tustaryn óz múd­de­lerine saı sheber paıdalana alady. Sonyń eń jeńil de qarapaıym joly salynyp jatqan qurylys nysandaryn qoldan qym­battatý bolyp otyr. Ol úshin qurylys ny­sanynyń merzimin jobalaý-smetalyq qu­jat­­tardaǵy jiberilgen kemshilikterge baılanysty dep sál uzartsa jetip jatyr. Bul senimdi tetik altyn shúmekti ashqandaı sheneýnikterdiń túbi joq qaltalaryna qyp-qyzyl aqshanyń esepsiz quıylýyna jol beredi. Sosyn «altyn kórse perishte joldan taıady» degendeı, ol shúmekti tars bekitip jaýyp tastaýǵa eshkimniń «dáti» bara qoı­maıdy. Qaıda shashylmaı jatqan Úkimet­tiń aqshasy, jetedi ǵoı deıdi sybaı­lastar birin-biri sabyrǵa shaqyryp. Máselen, Bas prokýratýra bıýdjet qara­jatyn paıdalaný kezinde qurylys nysan­darynyń qunyn qymbattatý sebepterine taldaý jasap kórse 2009 jyly respýb­lıkalyq bıýdjetten qarjylandyrylatyn 35 joba boıynsha qurylys quny 20 mlrd. teńgege qambattapty. Al dál osyndaı jaǵdaı 2010 jyly da oryn alady. Sonan onyń nelikten qymbattaǵany zerttelinedi. Sóıtse jobalaý-smetalyq qujattamalar durys daıyndalmaıdy eken. Sonyń salda­rynan Astana qa­la­syndaǵy onko­logııalyq dıspanserdiń jobasy eki ret túzetilgen. Nátıjesinde onyń smetalyq quny 2,8 mlrd.-tan 7,4 mlrd. teńgege bir-aq qarǵyp, 2,5 esege artqan. Sol sekildi Almaty oblysynda shańǵy jáne bıatlon stadıonyn salý orny tapsyrys berýshiniń nusqaýy boıynsha basqa jerge aýysty­rylǵan. Nege aýystyrylǵan deısiz ǵoı? Sebebi, ınjener­lik-geologııalyq jaǵdaılar­dyń ózgerýine sáıkes smetaǵa qosymsha shyǵyndar qosy­lady. Al ol óz kezeginde nysannyń sme­talyq qunyn 9,5 mlrd.-tan 17,8 mlrd. teń­gege deıin kóbeıtti. Mundaı qýlyq amal­dyń ne úshin qajet bolǵanyn jurt keıin túsindi. Jalpy, bizdiń elimizde aqsha jeýdiń ama­ly da kóp. Máselen, Almaty oblysy Alakól aýdanynda «StroıTeK» JShS bala­baqsha qurylysyn salýy tıis edi. Alaıda ol óz mindetin oryndamaýyna baılanys­ty, nysan­nyń qurylysyn aıaqtaý basqa merdigerge tapsyrylady. Bul amal, qurylys jobasy­nyń 100 mln. teńgeden astam somaǵa qym­battaýyna ákep soqtyrady. Endi atal­ǵan qarajat memleketke keltirilgen zardap retinde «StroıTeK» JShS-inen óndirip alyn­ǵan shyǵar dep oılaısyz ǵoı. Joq. Sybaı­lasqandar ondaı qomaqty qarjyny ońaı­lyq­pen qoldan shyǵara ma, aýdandyq ákimdik ony óndirmek túgili, oryndalmaǵan jumys túrlerine dep qosymsha qarajat esebinde aýdaryp jibergen. Sóıtip eldiń esil baıly­ǵynyń búıiri búrisken ústine búrisip barady. Sol sııaqty qurylys júrgizýde aqsha jeýdiń qarapaıym amaly onyń salyný ýaqytyn qasaqana uzartý bolyp tabylady. Mysaly, Almaty qalasyndaǵy perınatal­dyq ortalyqtyń qurylys merzimin merdiger sozbalańǵa salýyna baılanysty, onyń jo­ba­laý-smetalyq qujattamasy 2008 jyl­dan beri úsh ret qaıta eseptelgen. Sońǵy qaıta esepteýden keıin nysannyń quny qosymsha 1,6 mlrd. teńgege ósip shyǵa keldi. Mine, qaltaǵa qosymsha túsetin eldiń esil qar­jysy degen osy. Ony az deseńiz О́ske­men qala­syndaǵy «Vostok» stadıonyn qaıta jań­­ǵyrtý merzimi úsh ret uzartylǵan. Osy­nyń saldarynan, úsh jyldyń ishinde keli­sim-shart somasy 188 mln. teńgeden 427 mln. teńgege deıin ósken. Túk bitirmeı-aq, aqsha jasaýdyń joly osy. Mundaı jandy aýyr­tatyn oqıǵalar birdi-ekili bolsa kemshilik tez túzetiler dep kónesiz ǵoı, biraq quzyrly organnyń anyqtaýy boıynsha ondaı derekter respýblıkanyń basqa da óńirlerinde baıqalyp jatýy alańdatpaı qoımaıdy. Jergilikti bıýdjet esebinen qarjylan­dyry­latyn nysandardyń qymbattaýyna negizsiz júrgizilgen memlekettik saraptaý, jobalaý sheshimderiniń birneshe márte ózger­tilýi, ákimshiliktiń jobalaýǵa túsetin bıýd­jettik baǵdarlamalardy sapasyz ázir­leýi sebep bo­lyp otyr. Sonyń ishinde qam­bat­shylyqqa kináli bolǵandardy, ıaǵnı memlekettik saraptaý organy men jaýapsyz úı salýshylardy jáne jobalaý uıymdaryn tıisti memlekettik mekemeler arqyly mate­rıal­dyq jaýapkershilikke tartý nemese sol keleńsizdikterdiń aldyn alý jumystary júr­gizilmeıdi. Onyń nege júrgizilmeıtini ta­ǵy túsinikti. Máselen, Almaty oblysy, Qarasaı aýdanynda 300 oryndyq mekteptiń qurylysy joba boıynsha 597,2 mln. teńgeni quraǵan eken. Keıin oryn­daý jumystary júrgizile bastaǵanda jer asty sýynyń te­reńdigi jobada kórsetilgendeı bes metr emes, eki metr dep anyqtalǵan. So­nyń sal­darynan jobalaý-smetalyq qujat­tar durys daıyn­dalmaǵan degen jeleýmen qar­jy­lan­dyrylý kólemi taǵy da qosymsha 24,4 mln. teńgege ulǵaıyp shyǵa keledi. Biraq mem­lekettiń aqshasy osynshama shyǵyndalyp jat­­sa da Qarasaı aýdanynyń ákimdigi aıaq as­tynan qosymsha «qyrýar qarjy túsirgen» jo­balaýshyny jazaǵa tartýdy umytyp ketipti. Memlekettik organdar «Memlekettik sa­typ alý týraly» Zań talaptaryn buzǵan­dyq­tan qu­rylys merzimi negizsiz uzartylyp, sonyń saldarynan onyń quny da eselep qymbattaı túsedi. Atalǵan zańnyń 39-­babynda jab­dyq­taýshy úshin negizgi tańdaý bo­lyp tabylatyn jáne sapanyń bul­jymas jaǵ­da­ıynda memlekettik satyp alý týraly bekitilgen shartqa engiziletin óz­ge­­ris­terdiń tolyqqandy ne­gizi kórsetilgen. Alaıda, tap­syrys berýshi atal­ǵan bap talabyn buza oty­ryp, memlekettik satyp alý shartynyń mindetti oryndaý merzimin uzartý bóligine zań­men kózdelmegen ózgeristerdi engizedi. Bul, álbette, qurylys­tyń qym­bat­taýyna ákep soq­tyrady. Mundaı jaǵdaı­dyń kezinde múmkin bolǵan syry respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetti paıdalaný ere­jesiniń 92 tarmaǵyna sáıkes aımaqtyq qazynashylyq bólimshele­rinde tirkelgen shart­qa atqarylatyn jumys­tyń merzimi ózgergen kezde qosymsha kelisimderdi tirkeý kózdelgen edi. Sony árkim ózinshe paıdalana bildi. Biraq bul qujat qazirgi kúni kúshin joǵaltty. Alaıda, memlekettik satyp alý shart­taryna zańmen kózdelmegen negizde ózge­risterdi engizýge sy­baılas jemqorlardyń áli de zańdardyń osal tusyn sátti paıdalana bilýi múmkindik týdyra bermek. Eldi jaılaǵan osyndaı keleńsiz kórinis­ter­den keıin jemqorlyq­tyń julyny úzi­ledi degen úmi­timiz alys­taı túsetin sekildi. О́ıtkeni jeń ushynan jal­ǵasqan jem­qor­lardyń ara­myzda shaıqala ba­syp júrgeni osy júrgen. Abaı atamyz aıtqandaı, eger qolda zakon qýaty bolsa eń áýeli sol urty men murty maılanyp, mıyǵynan myrs-myrs kú­lip júrgen naǵyz aramzalardyń aıaǵyn aspannan keltirip, áshkereleýge bolar edi. Biraq sybaılas jemqorlyqty áshkerelegende zań da solqyldaqtyq tanytady. Oǵan sebep qury­lys nysandarynyń smetalyq qundaryn talda­ǵanda taǵy da qaıran qarajattyń qoldy bol­ǵany baıqaldy. Mysaly, 1200 orynǵa arnal­ǵan bir úlgidegi 26 mektep qurylysynyń quny 1,2 mlrd. teńgeden 2,8 mlrd. teńgege deıin belgilenip, aıyrmashy­lyǵy 2,5 eseni quraǵan. Jáne mundaı jaǵdaı, aılyq eseptik kórsetkish, ústeme shyǵystardyń, paı­dalanylatyn qurylys ma­terıaldarynyń bir­kelki bolýyna qaramastan oryn alyp otyrǵan. Sóıtip, osyndaı zań buzýshylyq­tardy jibergen «Memlekettik saraptama» respýblıkalyq memlekettik kásip­oryn fılıal­darynyń 7 dırektory men dırektor orynbasarlary, Shý aýda­nynyń ákimi jáne osy aýdannyń qurylys bóliminiń bastyǵyn tek qyzmetterinen bosatýmen ǵana toq­taǵan. Oǵan qosa Ońtústik Qazaqstan ob­lysynda qurylys salasyna jetekshilik etetin 6 jaýapty qyzmetker de túk bolmaǵandaı jumys oryndarynan óz erkimen bosaty­lypty da qoıypty. Al osyndaı sylap-sıpaý shara­larymen jemqorlyq tyıyla qoısa jaqsy ǵoı. Tyıylmaıdy. О́ıtkeni, jemqorlyq jeti basty aıdahardaı bir basy kesilse ekinshi basy ósip shyǵyp bir-birine aýysa beredi. Máselen, Astana qalalyq prokýratýra­sy­nyń taldaýy kórsetkendeı, jemqorlyqtyń tyıylmaýy kóptegen jaǵdaıda jemqorlar­dyń jaýapkershilikti sezinbeýinen týyndaı­dy deıdi. Ústimizdegi jyldyń birinshi toq­sanynda elorda sottarynda 19 adamǵa qa­tysty sybaılas jemqorlyq sanatyna jata­tyn 12 qylmystyq is qaralǵan. Sonda baıqasańyz, aýyr qylmys sanatyna jata­tyn sybaılas jemqorlyq qylmystardyń basym kópshiligin, joǵaryda aıtqanymyz­daı, tek laýazymdy qyzmetkerler jasaǵan. Biraq zań bárine ortaq degenimizben, olardyń jeteýi ǵana bas bostandyǵynan aıyrylsa, jeteýi shartty túrde sottalyp, al bireýine tek jeńil-jelpi aıyppul ǵana salynǵan. Mundaı usaq-túıek jazalarmen jem­qorlar sazaıyn tarta ma? Árıne, joq. Olar tipti ózderiniń ne úshin kináli bolǵanyn túısinbeýi de múmkin. Sondyqtan jantala­syp aqtalyp jatady. Aqtalǵan soń qaıtadan úırenshikti ánge basady. Demek, naqty dáleldi sybaılas jemqorlyqpen ustal­ǵan sheneýnikti birden táýbege túsirý jáne odan ózgelerdiń de tártip alýy úshin birden aýyr jazaǵa tartyp, al onyń elge keltirgen shyǵynyn tolyqtaı, tipti eki ese asyra ıaǵnı bala-shaǵasynyń, týma-týysqanda­ry­nyń ıelenip, paıdalanyp otyr­ǵan bar dúnıe-múlkiniń túgin qaldyrmaı tárkileý arqyly qa­zynaǵa dereý qaıtarý qajet. Mine, sonda ǵana kez kelgen sheneýnik jemqorlyq jasaý túgil, sybaılasýdan at-tonyn ala qa­sha­tyn bolady. Olaı istemeıinshe jemqorlar shyǵa beredi, olardy ustaý men sottaý da jalǵasa beredi. Tipti olardy ustaý men qamaý úshin de qyrýar qarjy jumsalatynyn taǵy eskergen jón. Al sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alý jáne oǵan qarsy kúres shara­lary Qazaqstan táýelsizdik alǵannan beri júrgizilip keledi. Ol jumystardy atqarý úshin tıisti memlekettik baǵdarlamalar qabyldandy. Sońǵy jyldary sybaılas jemqorlyq derekteri artqan saıyn oǵan qarsy kúres júıeli jáne keshendi sıpat aldy. Bul baǵyttaǵy jumys­tar jemqorlar­dy anyqtap, olarǵa shara qoldanýmen qatar, sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alýǵa da negizdeledi. Osy maqsatta halyqtyń qajet­ti qujattardy alý joldary jeńildetilip, túrli lısenzııalar men ruqsat­tar sany qysqara túsýde. Memlekettik qyz­metshi­lerdiń eshkimge materıaldyq jaǵynan tá­ýel­di bolmaı, sybaılas jemqorlyq áreket­­terge barmaı, mindetterin adal atqa­rýy úshin jalaqysyn barynsha molynan kó­beıtý kezeń-kezeńmen júzege asyrylýda. Alaı­da alaqol sheneýnikter aıylyn jııar emes. Máselen, elordalyq prokýratýranyń anyqtaǵany boıynsha, Aqmola oblysynyń sottar ákimshisiniń Selınograd aýmaqtyq bólimshesiniń aǵa sot oryndaýshysy laýa­zymdy tulǵa bola tura, memlekettik qyzmet pen memlekettik basqarý múddesine múlde qaıshy keletin sybaılas jemqorlyq qyl­mys jasaýǵa nıettenip, «Sarqyra­ma-2006» JShS-niń atyna tirkelgen Aqmola oblysy, Selınograd aýdany, Qarajar eldi mekeninde ornalasqan jer telimderine tyıym salyp, ony baǵalaýǵa tapsyrys bergendigin aıtyp jer telimderin satqyzbaý maqsatyn­da jáne «Sarqyrama-2006» JShS-niń atqarý óndiri­sin oryndaýsyz qaldyrý úshin onyń dırektorynan 4 000 000 teńge berýin talap etken. Sodan ony para alý kezinde quqyq qorǵaý organdary ustaǵan. Mundaı mysaldar jetip, artylady. Árıne, olardyń tıisti jazasyn alyp, sot­talyp jatqandary da az emes. Biraq, adal jumys isteıtin adamdar eńbegin esh qylyp, odan sybaılastyqpen ustalyp, túrme tóse­ginde qaıtadan sol adal jandar salyǵynan shalqaıyp jatyp iship, sosyn merzimi bitken soń týma-týysqandaryna jıyp-berip ketken urlyq dúnıesiniń rahatyn qaıyra jalǵas­tyrǵanynan qoǵamǵa ne paıda? Olardyń arasynda kezinde bılikti shekten asa paıda­lanyp qarjyny jymqyryp, odan tutylyp, sodan túzelgendeı bolyp aına­lyp kep, biraq bárin qaıtadan sypyra sıyryp, qarasyn múlde batyrǵandary da bar emes pe? Olardy da izdep taýyp, qaıtarǵansha qansha­ma qyrýar qarjy shyǵyn­dalady. Odan da joǵaryda aıtqany­myz­daı, sybaılastar jemqorlyqpen ustal­dy ma, birden onyń aınalasyndaǵy aram jolmen jıylǵan dúnıe­siniń dámin tatqandaryna deıin barynan aıyryla­tyndaı qatań úkim shyǵarylsyn. Ol úshin zańdy tetik jasalýy tıis. Sonda sybaılas jemqorlyqpen kúresýdiń nátıjesi bolmasa, aıtyńyz. Aleksandr TASBOLATOV.