Keleshegi kemel Qapshaǵaı

Aıdyny shalqyǵan asaý tol­qyndy Ile ózeniniń jaǵasyna qo­nys tepken Qapshaǵaı qalasy ót­k­en jyly qyryq jyldyq belesti artqa tastady. О́tkeni men bú­gi­nine baǵa bergen alys-ja­qyn­nan kelgender tartymdy áń­gi­me qozǵap, máre-sáre boldy.Halqy­myz «Elý jylda el ja­ńa» degen sózdiń rııasyz shyn­dyǵyna osy­laı kóz jetkizdi. Sol kezde aı­maq qazirgideı qaı­naǵan tirshi­liktiń ortasy emes, ómir-ózen óz aǵy­ny­men baıaý ótip jatqan-dy. Onyń ózgerý sebebi bylaı bas­talǵan. El ekonomıkasynyń strate­gııalyq baǵdarynda energetıka salasyn damytý kezek kúttirmes mindetterdiń birine aınalyp, qa­lanyń tarıhı qurylysy sanal­ǵan jasandy Qapshaǵaı teńizi ǵa­na emes, Almatyǵa seriktes Qap­shaǵaı shahary shańyraq kó­terip, irgetasy qalanǵan. Búgingi sha­har­lyqtardyń ómiri osy qa­la­men etene bolǵandyqtan, onyń qol jetkizgen bıigin kóz aldy­myz­dan ótkizsek, árıne kóńil tolyp, marqaıady. Jetisý arqyly sozylǵan uly Jibek jolynyń bir bóligi qa­zirgi Qapshaǵaı aýmaǵyndaǵy Ile ózenin kesip ótkeni belgili. Júz jyldan beri osy ótkeldiń jaǵ­daıy kóp ózgermegen. Bul t­ý­raly P.Semenov-Tıanshanskıı men Sh.Ýá­lıhanovtyń kúndelik­te­rin­degi jazbalary kýá bolady. 1853 jyly topograf Sonın ózen arqyly ótkel retinde jáne áskerı bekinis qurylysyn salýda osy jerdi tańdapty. Kúzet jáne qyzmet kórsetý maqsa­tyn­da garnızon qurylsa, keıinnen kentke aınalǵan. Turaqty kópir salý týraly másele erterek kó­terilgen. Kent qyzmetkerleri ózen­nen ótkizý qyzmetinen bó­lek, ózen boıymen keme qaty­na­syn da jolǵa qoıady. Bul Ile ózeniniń basy men aıaǵy ara­ly­ǵyndaǵy eldi mekendermen, tipti kórshiles Qytaımen de saýda­nyń damýyna múmkindik týǵyz­ǵa­nyn sodan bergi ýaqyt saralap otyr. Keńes kezeńinde jańa zaman­ǵa beıimdelgen ilelikter balyq aýlaýmen, keme qatynasymen, qu­rylys jumystary úshin qa­mys shabýmen aınalysa basta­ǵan. Qapshaǵaı shatqalynda sý elektr stansasyn salý ıdeıasy sonaý 1942 jyly bastalsa, 60-jyldardyń basynda «Gıdroproekt» búkilodaqtyq jobalaý-izdeý jáne ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtynyń qazaq fılıalynda Qap­shaǵaı GES-iniń jobalaý ju­mystary tolyq aıaqtalady. Qu­ry­lystyń bas merdigeri «Ertis GES Qurylys» tresi sanalsa, qurylysshylar 1963 jyly Shy­ǵys Qazaqstannan, Ertis óze­nin­degi Buqtyrma GES-iniń qury­ly­synan kelgen edi. Búkilhalyqtyq sıpat alǵan qu­rylysty salýshylar kóp ult­tyń ókilderin qurady. Qala mu­raǵatynda sol kezdegi GES qu­ry­lys­shylarynyń komsomoldyq jol­­damalary saqtalǵan. Jumys óte aýyr bolǵanymen, jastardyń te­ńiz jaǵasyndaǵy qalany kórý, oǵan úles qosý armany bárinen jo­ǵa­ry turǵanyn atap aıtqan jón. Jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ishinde keshegi kemel tarıhy, bú­gingi kórikti kelbetimen keleshekke jarqyn jol salǵan Qapshaǵaı talaı ulttyń, talaı urpaqtyń óki­lin qushaǵyna alyp, jyl­dar­men birge eseıdi. Osy jerde GES boı kótergende Qapshaǵaı qalasy eldiń strategııalyq mańyzdy ny­sa­ny jáne respýblıkada ekono­mı­kalyq-strategııalyq mán-mańyzy bar qundy jobalardyń qataryn qurady, ári biregeıi ekenin dáleldedi. Elbasynyń jyl saıynǵy jol­­daýlaryndaǵy tapsyrma­lar­dy oryndaýda qapshaǵaılyqtar erekshe qarqynmen eńbek etip keledi. Qapshaǵaıda óndiris pen qu­rylys-qurastyrý jumys­tarynyń kólemi ósip, jańa kásiporyndar iske qosylýda. Negizgi kapıtalǵa ınvestısııa tartý úshin Qapshaǵaı shahary, Zarechnyı jáne Sheńgel­di okrýgterindegi ónerkásiptik-ındýstrııalyq aımaqty damytýǵa arnalǵan is-sharalar jospary maq­satty túrde júzege asyryl­ǵany osynyń aıǵaǵy. Investısııa tartý jaǵynan da shahar qolaıly aımaqtar qatary­nan tabylady. Jyl saıyn negizgi kapıtalǵa jıyrma mıllıard teń­gege deıin qarjy tartylǵan. Qys­qa merzimde «Arna» ónerkásiptik aımaǵynda «IAG Trade» balyq óń­deý kesheni men metall qury­lymdaryn jasaıtyn «Ilno group» zaýyty paıdalanýǵa berilgen. Kó­k­ónisti óńdep, tutynýshyǵa usy­na­tyn keshen jaqyn kúnderi iske qo­sylmaqshy. Jylý oqshaýlaý taq­taı­shalaryn óndiretin «Penopleks» zaýytynyń ekinshi kezeńin iske qosý josparlansa, elektr qo­salqy stansalaryn shyǵaratyn «Elektrqalqan» zaýytynyń qu­ry­ly­sy bitýdiń aldynda. Qapshaǵaıdyń áleýmettik-eko­no­mıkalyq damýyn jaqsartý maq­satynda Almaty qorshaý qury­lymdary zaýytynyń janynan bazalt talshyqtaryn óndiretin ká­siporyn qurylysyn júrgizý jos­parlanǵan. Munyń bári aınalyp kelgende jańa kásiporyndardy iske qosý nátıjesinde ónerkásip kóleminiń artýyna múmkindik týa­tynyn kórsetedi. Qurylys salasynda qyryqtan astam kásiporyn jumys isteıdi. Olarǵa jańa qurylystardy, eski nysandardy qaıta salý men jón­deý, seısmokúsheıtý jumystaryn júrgizý júktelgen. Aımaqta myńdaı shaǵyn jáne orta bıznes nysandary jumys istese, qala bıýdjetine 639,1 mln. teńge qarjy tústi. Onda 10 456 adam eńbek etedi. Jyl basynan beri 3195,3 myń teńgeniń ónimi tutynýshyǵa jol tartty. Atalǵan salanyń damýyna ózindik úles­te­rin qosqan kásipkerler qatary to­lyǵyp, ónim sapasy da joǵarylaı túsken. Sońǵy jyldary Qapsha­ǵaı qalasy turǵyndar men týrısterge yńǵaıly, kórikti de jasyl qalaǵa aınalyp keledi. Mundaı jumystarmen «Qapshaǵaı Kórkeı­tý», «Qapshaǵaı Jylý», «Qapsha­ǵaı sý qubyry», «Qamqor» kom­mýnaldyq kásiporyndary aına­ly­syp, shahardaǵy ekologııalyq ahýaldy jaqsartýǵa úlesterin qosyp otyr. Aýyl sharýashylyǵyn damytý, gektar berekeliligin arttyrýda 275 óndiristik kooperatıv pen sharýa qojalyqtary, jaýapkershiligi shekteýli seriktestikter izdenis ta­nytyp otyr. Osylaısha 73,9 myń gektar jer tıimdi paı­da­la­nylýda. Qalamyzda ótken jyly júr­gizilgen «Jol kartasy» baǵdar­la­masy tıimdiligimen erekshelendi. Ony júzege asyrý negizinen áleý­mettik jáne turǵyn úı-kommý­nal­dyq salalardan bas­taldy. Áleý­mettik jaǵynan ja­ńa jumys oryndaryn ashý jáne maman­dy­ǵy boıynsha qazirgi ýaqytta ju­mysqa ornalasa al­ma­ǵan kadr­lardy qaıta daıarlaý óte tıimdi boldy. Qapsha­ǵaı­lyq­tar úshin «Jol kartasy» jańa maman­dyq alýdyń múmkindigine jol ash­ty jáne júzdegen adam óz kásip­terinen násipterin taýyp otyr. Ýaqyt ótken saıyn qalanyń keskin-kelbeti ózgerip, sáýlet­te­ne túsken. Baǵdarlama aıasynda qala jedel kógaldandyrylyp, jasyl jelekpen kómkerý, bezendirý maqsatynda jol boıy, bazarlar, mádenıet jáne demalys nysandaryna saıaly aǵash kó­shetteri otyrǵyzylyp, ekolo­gııa­lyq ahýaldyń ózgertýge negiz qalanýda. Qapshaǵaı jaǵalaýynda týrızm ındýstrııasynyń qarqyn­dy damýyna múmkindik mol. Ja­ńa demalys aımaqtary sa­lyn­dy. Aqyly týrıstik-ekskýrssııalyq qyzmet kólemi shamamen úsh júz mıllıon teńgeni qurady. Jaǵa­laýda 250 baza ornalassa, olar­dyń kóbi tutynýshy men demalý­shylarǵa keńeıtilgen qyzmet túrlerin kórsetip keledi. Oıyn bıznesi – qala bıýdjetin toltyrýdyń bir kózi desek, asyra aıtqandyq emes. Jaǵa­laýda oıyn-saýyq ortalyǵy ju­mys isteıdi. Qapshaǵaıda 23 kazıno salynady dep boljansa, búgingi kúni onǵa jýyǵy jumys istep tur. Tarıhyn jetpisinshi jyldar­dan bastaǵan qala talaı ýaqyt belesterinen osylaı asty. Bir kezde komsomoldyq joldamamen kelgen jıyrmalardaǵy ul-qyz­dar búginderi qalanyń qurmetti ardagerleri atanǵan. Táýelsiz­digimizdiń 20 jyldyǵy qarsa­ńyn­daǵy eńbek úrdisi jańa ekpinmen jalǵasýda. Jas urpaq tárbıesi, halyqtyń rýhanı-má­denı damýyna jol ashylǵanyn da aıtqan abzal. Eljandylyq baǵyttaǵy bastamalar da ómir­sheń­digimen aıqyndalýda. Shahar tarıhy – ákelerimiz ben ana­larymyzdyń, onda turatyn ár­qaı­symyzdyń tarıhymyz. Osy altyn arqaýdy jalǵastyrý bú­gin­gi urpaqtyń mindeti. Keshegisiz keleshektiń bol­maıtynyn eskersek, ótkenimizdi saralap, tarazydan ótkizip, keleshekke úlken úmitpen qadam jasaıtynymyz aqıqat. Demek, qalanyń keleshegi kemel, halyq­tyń erteńi nurly deýge bolady. Naýryzbaı TAÝBAEV, Qapshaǵaı qalasynyń ákimi.