Moınaq sý elektr stansasy – energetıkalyq táýelsizdikke jasalǵan nyq qadam

Qazaqstannyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamasyn júzege asyrý barysynda elimizdiń ońtústik óńirindegi energetıkalyq turaqtylyq pen damýdy qamtamasyz etetin aýqymdy jobalardyń biri – Moınaq sý elektr stansasy. Almaty oblysynyń Raıymbek aýdanyndaǵy Sharyn ózeninde salynyp jatqan bul joba 2006 jyly qurylys jumysyn bastap, el ıgiligine bıylǵy jyldyń jeltoqsan aıynda beriledi dep kútilýde. Parlament Senatynyń Ekonomıkalyq jáne óńirlik saıasat bóliminiń bir top depýtattary jýyrda Moınaq GES-ine baryp jobanyń ınfraqurylymdyq jumystary qalaı júrgizilip jatqandyǵyn kórip, atqarylǵan sharýalardyń jaı-kúıimen tanysty. Aldaǵy kúnderi Parlamentte «Qazaqstan elektrenergetıka­sy­nyń ahýaly men damý bolashaǵy» atty dóńgelek ústel ótkizilmek. Osy taqyryp aıasynda Senattyń Ekonomıkalyq jáne óńirlik saıasat komıtetiniń tóraǵasy T.Abaıdildın bastaǵan, quramynda Q.Oma­rov, A.Savchenko, M.Bortnık, N.Súleımenov sekildi bir­qa­tar halyq qalaýlylary bar top­ty Moınaq GES qurylysynyń basynda atalǵan áleýetti joba­nyń jaýapty tulǵalary O.Qan­taev, B.Jańabaev, S.Belǵojaev qarsy aldy. Elimizdegi qýat kózi eń qymbat óńir osy Almaty oblysy bolyp esepteledi. Jetisý óńirindegi tutynýshylarǵa qajet­ti elektr qýatynyń 50 paıyzy Ekibastuz, Jambyl GES-terinen jáne kórshiles Qyrǵyzstannan alynatyn bolǵandyqtan, baǵasy da qymbat. Mysal úshin, álemde 1 myń kılovatt elektr qýatynyń baǵasy 1 500 AQSh dollary bolsa, ol óte arzan dep sanalady. Bú­gingi álemdik naryqtaǵy elektr qýaty­nyń baǵasy – 2,2 sent. Al osy Moınaq GES-i iske qosyl­ǵannan soń elektr qýatynyń 1 myń kılo­va­ty 1 138 AQSh dol­larynan bosa­tylatyn bolady. Qysqartyp aıtqanda, sý – tegin qýat kózi. Moınaq GES-iniń bas sý to­ra­by – Bestóbe sý qoımasynyń qu­ry­lysy aıaqtalýǵa jaqyn. Eńbek maıdanynda 800 adam 10 baǵytta tynbaı jumys isteýde. Taýdy derrıvasııalyq ádispen burǵylap tesip, uzyndyǵy 9 shaqyrymnan asatyn 500 metrlik bıiktikten elek­tr qýatyn óndiretin genera­tor­larǵa sý jetkizetin qos qubyr betondalyp jatyr. Buǵan deıin 20 mln. tekshe tas pen qumnan sý toq­tatatyn alyp bóget turǵy­zyl­ǵan. Buıyrtsa, 15 tamyzdan bastap sý jınaý jumysy júrgi­zi­ledi. Mamandar bul toǵanǵa orta eseppen sekýndyna 28 tekshe sý jınalatyndyǵyn aıtyp otyr. Mundaı sýy az jınalatyn jerge bóget turǵyzylmaıdy. Alaıda jı­ylǵan sýdy derrıvasııalyq uń­ǵy arqyly bıikten tómenge sorǵalata otyryp elektr qýatyn óndirýshi generatorlar kómegimen 300 MVt qýat kózin jınaqtaý múm­kindigine qol jetkizýge bola­dy. Japsarlas jatqan eki taýdyń ortasyndaǵy aıdynnyń uzyn­dy­ǵy 16 shaqyrym, eni keı jerlerde 500 metr, keı jeri bir shaqy­rym­dy quraıdy. Bógetke taıaý mańda arnaıy qaýipsizdik sý tasymaldaý qurylǵysy ornatylǵan. Bul kók­temgi tasqyn kezinde kóp mól­sher­de jınalǵan sýdyń aǵysyn rettep otyrý úshin, bóget erneýinen asyp ketý qaýpiniń aldyn alý maqsatynda turǵyzylǵan. «Jaman aıtpaı, jaqsy joq» demekshi, apat bola qalǵan jaǵdaıda nemese negizgi uńǵy jóndeýge qoı­yl­ǵanda, jınalǵan sý qosalqy uńǵymen tómendegi ózenge quıy­lyp, úlken seldiń bolmaýyn qam­tamasyz etedi. Bóget qurylysy 9-10 balldyq jer silkinisine tótep beretin beriktikpen eseptelip soǵylǵan. Tótenshe jaǵdaı bolsa, tórt birdeı tutqyr avtomatty túrde iske qosylyp, sý joly jabylady. So­ny­men qatar, qurylysty sa­lý­shy qytaılyq merdiger kompanııa da nysannyń senimdiligine 20 jyldyq kepildik berip otyr. Álemde eshbir qurylys kompa­nııa­sy mundaı kepildikke táýekel etpeıdi. Áý basta sý shaıyp ketetin eldi meken nemese strate­gııa­lyq nysan bolmaǵandyqtan da osy jer tańdap alynǵan. Esesine sýdyń tómenge qulaý bıiktigi 500 metr. Sýdyń aǵysyn tıimdi paıdalana otyryp 300 MVt elektr qýatyn óndirýge óte qolaıly. Budan ózge GES ǵımaraty, stan­salyq alań, qyzmettik-turmys­tyq korpýs jáne stansa qyzmet­ker­­lerine arnalǵan turǵyn úı ke­she­niniń qurylysy da qarqyndy júrgizilýde. Kúzge salym mektep, balabaqsha, meshit sekildi tur­mysqa qajetti birqatar nysandar paıdalanýǵa beriledi eken. Keńes ókimeti tusynda mundaı sý elektr stansasy tek Osetııa men Armenııada ǵana bolǵan kóri­nedi. Jalpy, Moınaq GES-i Qa­zaq­standaǵy birden-bir qaıtalan­bas joba. 1961 jyly osy quryl­ǵyny qolǵa alý týraly usynys kóterilip, 1985 jyly Mosgıdroproekt mekemesi jobasyn jasap shyqqan soń, alǵashqy qazyǵy qa­ǵyl­ǵan edi. Bir­aq toqsanynshy jyldardyń basyn­daǵy Keńes Oda­ǵynyń ydyraýy kezinde qur­ylys jumysy toqtap qal­dy. Elba­sy N.Á.Nazarbaevtyń ma­qul­daýy­men el ekonomıkasyna paıdaly joba qaıta pysyqtalyp, 2006 jyl­dan beri júrip jatqan qu­ry­lys jumysy kóp sharýany tyn­dy­ryp tastaǵanyn aıtý paryz. – Bolashaqta bul jerde 127 adam jumys isteıtin bolady. Qazir solardyń alańsyz eńbek etýleri úshin ınfraqurylymdyq nysandar soǵylyp jatyr. Aıta ketý kerek, búgingi jas mamandarmen mynadaı alyp jobany birden ıgerip ketý múmkin emes. Sol sebepti Shardaradan, Shyǵys Qazaq­stan­nan tıisti mamandardy otba­sy­men jumysqa shaqyryp otyr­myz. Keleshekte bir ǵana Jetisý aımaǵynyń halqy emes, elimizdiń barlyq óńirinen energetıka sa­la­synda tájirıbesi bar mamandar jumysqa tartylady, deıdi GES-tiń bas dırektory Orazaly Qantaev. Bir kúndik jumys saparymen kelip Moınaq GES-iniń qurylys ju­my­symen jan-jaqty tanysqan parlamentshiler jobanyń júzege asy­rylý barysynda kezdesip jat­qan kedergiler, sheshilýi qıyn má­se­leler bar ma degen suraý qoıdy. Stansa qurylysyna jaýapty tul­ǵalar negizgi kedergi elimizdiń kedendik qyz­me­tinen týyndap otyr­ǵanyn aıtty. Halyq qalaýlylary kedendik zań júıesinde «jasyl dáliz» sekildi jeńildikterdiń bar ekendigin, degenmen onyń jekelegen ta­laptaryn, amal-sharttaryn jaý­ap­ty tulǵalardyń qatysýymen bir­lese otyryp qaraǵan jón ekenin jáne Úkimet basshysyna óz taraptarynan osy máselelerge baılanysty depýtattyq saýal jol­daıtyndaryn jetkizdi. Sonymen, el Táýelsizdiginiń 20 jyldyq mereıtoıynda Moı­naq sý elektr stansasynyń birinshi agregaty iske qosylady. Al ekinshi agregat jeltoqsan aıynyń aıaǵynda jumys isteı bastaıdy dep josparlanǵan. Keler jyldyń mamyr aıynan bastap Moınaq GES-i 300 MVt elektr qýatyn ón­di­rý múmkindigine tolyǵymen qol jetkizedi. Bolashaqta GES mańyn­da shańǵy bazasy soǵylyp, dem­alys úıleri turǵyzyla bastaıdy. Toǵanda ómir súrýge beıimdelgen balyqtar sý qoımasyna jiberilip, bul tek elektr qýatyn óndiretin ekonomıkalyq mańyzdy nysan ǵana emes, el tynyǵatyn kishigirim týrıstik aımaq ta bolady. Osyndaı áleýetti jobalar ná­tıjesinde energetıkalyq táýel­siz­dikke tolyqtaı qol jetkizetin kún de jaqyndaı túsetini anyq. Qanat ESKENDIR, jýrnalıst. Almaty oblysy. ------------------------------------- Sýretterdi túsirgen Bersinbek SÁRSENOV.